سارىارقانىڭ ۇشى-قيىرىنا كوز جەتپەس سايىن دالاسىنىڭ قاق ءتورىن كوسىلە الىپ جاتقان, قويناۋى قۇت قازىناعا تولى ايماعىمىزدىڭ وزىندىك ءبىر ەرەكشەلىگى –ول ەلىمىزگە ءوندىرىس لەبى العاش ەسكەن, قازاقستاندىق يندۋستريانىڭ قارا شاڭىراعى سانالاتىن ولكە تۇرعىسىندا بەلگىلى. ارينە, ءار جايدىڭ ءوز سەبەبى بار. قويشى بوزبالا اپپاق بايجانوۆ تاپقان قاراعاندى كومىرى, عۇلاما عالىم قانىش ساتباەۆ يگىلىككە جاراتقان جەزقازعان مىسى, بالقاش التىنى مەن كۇمىسى ونەركاسىپتى ءدۇر وركەندەتىپ, دامۋ وزەگىنە اينالدىرعان ەدى. قۇرىلعانىنا 80 جىل تاقاپ وتىرعان وبلىس بۇگىنگى ۋاقىت تالابىنا سايكەس وسى باعىتتاعى ىستەردى جاڭاشا جانداندىرىپ, جاسامپازدىقپەن جاڭعىرتىپ كەلەدى. ەڭبەك جولى تەمىرتاۋداعى الىپ ءوندىرىستىڭ بەل ورتاسىندا باستالىپ, ءوڭىردىڭ تىنىسىمەن بىتە قايناسىپ شىڭدالعان, جەرگىلىكتى ەكونوميكا جاي-كۇيىنە جەتە قانىق ەلباسى تاپسىرماسىنىڭ ءاردايىم ناقتىلىعى ءارى باستى نازاردا بولۋى جاۋاپكەرشىلىكتى بيىكتەتىپ, تالپىنىستى تاۋداي ەتىپ, العا ۇمتىلدىرادى.
قايرات قايرالعان كەز
سارىارقانىڭ ۇشى-قيىرىنا كوز جەتپەس سايىن دالاسىنىڭ قاق ءتورىن كوسىلە الىپ جاتقان, قويناۋى قۇت قازىناعا تولى ايماعىمىزدىڭ وزىندىك ءبىر ەرەكشەلىگى –ول ەلىمىزگە ءوندىرىس لەبى العاش ەسكەن, قازاقستاندىق يندۋستريانىڭ قارا شاڭىراعى سانالاتىن ولكە تۇرعىسىندا بەلگىلى. ارينە, ءار جايدىڭ ءوز سەبەبى بار. قويشى بوزبالا اپپاق بايجانوۆ تاپقان قاراعاندى كومىرى, عۇلاما عالىم قانىش ساتباەۆ يگىلىككە جاراتقان جەزقازعان مىسى, بالقاش التىنى مەن كۇمىسى ونەركاسىپتى ءدۇر وركەندەتىپ, دامۋ وزەگىنە اينالدىرعان ەدى. قۇرىلعانىنا 80 جىل تاقاپ وتىرعان وبلىس بۇگىنگى ۋاقىت تالابىنا سايكەس وسى باعىتتاعى ىستەردى جاڭاشا جانداندىرىپ, جاسامپازدىقپەن جاڭعىرتىپ كەلەدى. ەڭبەك جولى تەمىرتاۋداعى الىپ ءوندىرىستىڭ بەل ورتاسىندا باستالىپ, ءوڭىردىڭ تىنىسىمەن بىتە قايناسىپ شىڭدالعان, جەرگىلىكتى ەكونوميكا جاي-كۇيىنە جەتە قانىق ەلباسى تاپسىرماسىنىڭ ءاردايىم ناقتىلىعى ءارى باستى نازاردا بولۋى جاۋاپكەرشىلىكتى بيىكتەتىپ, تالپىنىستى تاۋداي ەتىپ, العا ۇمتىلدىرادى.
بۇل رەتتە ولكەمىزدىڭ بيىلعى دامۋ قارقىنى دا وسىعان ايعاق بولا الادى. ءسوز ورايىندا دەرەكتەرگە سۇيەنەر بولساق, ەڭ الدىمەن جىل باسىنان بەرى ونەركاسىپتىك ءوندىرىس كولەمى 1 ترلن. تەڭگەنى قۇراعانىن اتار ەدىك. ەگەر بىلتىرعى سايكەس مەرزىمدەگى دەڭگەيمەن سالىستىرمالى تۇردە ايتساق, 1 پايىزعا ارتىق دەگەن ءسوز. الەمدىك ەكونوميكاداعى قيىندىققا بايلانىستى ءوندىرىس ىرعاعى تۇراقسىزدىعىنا ۇشىراعان «ارسەلور ميتتال تەمىرتاۋ» كومپانياسى مەن «قازاقمىس» كورپوراتسياسى ۇلەسىنىڭ كەمدىك ەتۋىنە قاراماستان, ءوسۋ جولىندا ىركىلىس جوقتىعىن كورسەتەدى. ىشكى رەزەرۆتەردى بارىنشا پايدالانۋعا مۇمكىندىكتى كەڭەيتۋ, سونىڭ ىشىندە ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى اياسىندا اتقارىلعان جوبالار العا قويىلعان ماقساتتان اينىماۋعا, قايتا قادامدى قارىشتاتۋعا قايرات قايراۋدا دەي الامىز. اتالعان باعدارلاما بويىنشا يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىندا قامتىلعان 75 جوبانىڭ 46-سى ىسكە اسىرىلىپ, 3,5 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنى پايدا بولدى. بيىل اشىلۋى كوزدەلگەن 11 ءوندىرىستىڭ الدى جۇمىس ىستەۋدى باستاسا, تاياۋ ارالاردا قاتارعا قوسىلماقتارى ءوز الدىنا.
جالپى العاندا, باستى ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر سونى سەرپىنمەن دامۋدى تانىتار تاعى ءبىر دالەل ەكەنىن العا تارتىپ وتسەك ارتىقتىق ەتپەس. ماسەلەن, نەگىزگى كاپيتالعا ينۆەستيتسيا كولەمى 1,5 ەسەگە ارتسا, سىرتقى ساۋدا اينالىمى 12,5 پايىزعا ۇلعايدى. سوڭعى جىلداردا وندىرىستىك سالامەن دەڭگەيلەسە ىلگەرىلەۋ ۇستىندەگى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ءوڭىرلىك ونىمدەگى كولەمى ەسەپتى مەرزىمدە 83,5 ملرد. تەڭگەنى قۇراپ, بىلتىرعىعا قاراعاندا 2,2 پايىزعا ءوستى.
ولكە ومىرىندەگى وزگەرىستەر تۋرالى توقتالا كەتكەندە, سونىڭ جارقىن نىشانى «سارىارقا» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىنىڭ قۇرىلۋىن اتاپ ايتار ەدىك. بۇگىندە وعان الىس-جاقىننان 53 قاتىسۋشى تىركەلگەن. 12 كومپانيا جوبالىق جانە قۇرىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە. بۇلاردىڭ 3-ءۋى جىل اياعىنا دەيىن تولىق ىسكە كوشەدى. سونداي-اق, كورشىلەس ەلدەر ىرگەلى سالالاس قۇرىلىمدارىمەن, اسىرەسە, كەدەن وداعىنداعى سەرىكتەستەرمەن ءوزارا ءتيىمدى ەكونوميكالىق بايلانىستى قالىپتاستىرۋ جولعا قويىلدى. مىسال ءۇشىن, وبلىستا بۇل كۇندە شەتەلدىك كاپيتالدىڭ قاتىسۋىمەن 450 بىرلەسكەن كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ تاراپىنان وتكەن ايلاردا 70 ملن. دوللار ينۆەستيتسيا تارتىلدى. جىل باسىندا وبلىستىڭ ىسكەر توپتارى بەلارۋس رەسپۋبليكاسىندا بولىپ, ءوزارا ارىپتەستىكتى نىعايتۋعا ارنالعان بىرنەشە كەلىسىم جاسادى. بۇل جوبالاردىڭ قاتارىندا «قازبەلاز» كاسىپورنى وزدىگىنەن اۋدارعىش كەنىش جۇك كولىكتەرىن شىعارۋى جانە ماشينا جاساۋ «گەوماش» جشس بازاسىندا بەلورۋستىق تەحنيكالارعا سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتەتىن ورتالىق اشۋ ىسكە اسىرىلۋدا. ىشكى وڭىرارالىق كووپەراتسيانى دا ورىستەتۋگە باسىمدىق بەرىلۋدە. كورشىلەس الماتى, شىعىس قازاقستان, پاۆلودار وبلىستارىنىڭ جەتەكشى ءوندىرىس ورىندارىمەن ۇزاق مەرزىمدى ىنتىماقتاستىق تۋرالى 16 كەلىسىمگە قول قويىلدى. مۇنىڭ ءوزى مەتاللۋرگياعا, قۇرىلىسقا, باسقا دا بۋىندارعا قاجەتتى قاراعاندىلىق كومپانيالاردىڭ ءتۇرلى ونىمدەرى كوپتەپ وتكىزىلۋىنە كەڭ مۇمكىندىك بەرە ءتۇستى.
ەلباسى تاپسىرماسىنا وراي بۇعان دەيىن وندىرىلمەگەن ءونىم وندىرىسىنە باسا نازار اۋدارىلىپ وتىر. سولاردىڭ بىرنەشەۋىن تانىستىرا كەتسەك, اعىمداعى جىلدا «جاككو قاراعاندى», «قازتەحفيلتر», «ايقىن جول», «قازمەتيز» جشس-لار سىرتقى كارىز ءۇشىن يىلگەن قۇبىرلار, اۆتوكولىك جانە وزگە تەحنيكاعا ارنالعان سۇزگىشتەر, مەتالدى-گوففيرلى قوندىرعىلار, بولات ارقاندار مەن ارماتۋر سىمدارىن ءوندىرۋدى قولعا الدى.
ايماق ەكونوميكاسىن قۋاتتاندىرۋدا اگرارلىق سەكتوردىڭ دا ۇلەسى سۇبەلى. ءداندى داقىلداردى ءوسىرۋدىڭ ءتۇر-ءتۇرى كوبەيۋدە. مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ باعىتىنا تولىق بەت بۇرىلدى. بيىلعى كۇز استىق, كارتوپ, كوكونىس ءونىمى مول بەرەكەگە بولەدى. جيىن-تەرىننىڭ كۇتىلگەن قورىتىندىسى رەكوردتىق كورسەتكىشتەرگە ۇمىتتەندىرەدى. ايتالىق, 271 مىڭ توننا كارتوپ جيناۋ بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن جەتىستىك.
كەڭ-بايتاق ايماعىمىزدىڭ ۇلكەن ءبىر بولىگى جەزقازعان ءوڭىرى سانالادى. كەزىندە مىس ءوندىرۋدىڭ العاشقى وشاعى بولعان قارساقپايدان باستاۋ العان ءىس بۇل جاقتىڭ نەگىزگى دامۋ كوزىنە اينالدى. الايدا, جەر الشاقتىعىنا, ينفراقۇرىلىمنىڭ تالاپقا ساي ەمەستىگىنە, كەن قورلارىنىڭ ازايۋىنا بايلانىستى وزەكتى ماسەلەلەر تۋىنداعان بولاتىن. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس ۇكىمەت جەزقازعان, ساتباەۆ قالالارى جانە ۇلىتاۋ اۋدانىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ كەشەندى جوسپارىن جاساپ, بۇگىنگى تاڭدا سول بويىنشا وراسان زور جۇمىستار ءجۇرىپ جاتىر. جەزقازعاننان سەكسەۋىلگە تارتىلعان تەمىرجول بەينەۋگە جالعاستىرىلادى. شۇباركول-ارقالىق تەمىرجولىنىڭ قۇرىلىسى دا قىزۋ. ەلدىڭ باتىس, ورتالىق ايماقتارىمەن, ودان ءارى اسىپ, حالىقارالىق كۇرەجولدارعا قوسىلۋ ءوڭىر كەلەشەگىنە بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن عاجايىپ وزگەرىستەر اكەلگەلى وتىر. مۇنداي جاڭارۋلاردان وزگە دە شەتكەرى قالالار تىس قالمايدى. مونوقالالاردى دامىتۋ باعدارلاماسىنا وبلىسىمىزدان 8 شاعىن شاھار ەندى. الداعى ءۇش جىلدا 36 ملرد. تەڭگە يگەرىلۋگە ءتيىس. جىلۋ جۇيەلەرى جاڭارتىلۋى, جولدار جوندەلۋى, كوشەلەر مەن اۋلالار اباتتاندىرىلۋىمەن بىرگە, بولاشاعى ءورىسىن كەڭەيتەتىن ماڭىزدى ءىس-شارالار – جاڭا ءوندىرىستەر قۇرۋ, وڭدەۋ كاسىپورىندارىن اشۋ, كاسىپكەرلىكتى بەلسەندىرۋ ەكىنشى تىنىس اشادى.
تۇرعىنداردىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايىن جاقسارتۋ شەڭبەرىندە ايتارلىقتاي جۇمىستار اتقارىلۋدا. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا «سالاماتتى قازاقستان» باعدارلاماسى اياسىندا اۋرۋدىڭ الدىن الۋ مەن ەمدەۋدىڭ سونى تەحنولوگيالارى ەنگىزىلۋدە. سىرقاتتىڭ اۋىر تۇرلەرى جۇرەك پەن قان تامىرلارىنا جىل سايىن 2,5 مىڭنان استام كۇردەلى وتانى ءوز دارىگەرلەرىمىز جاسايدى. ونكولوگيالىق ناۋقاستاردى ەمدەۋ بويىنشا مەديتسيناداعى جاڭا تاسىلدەر قولدانىلادى. ايتا كەتەرلىگى, وڭىردە 9 ايدا بالالار شەتىنەۋى 18 پايىزعا كەمىدى, انالار ولىمىنە جول بەرىلمەدى. جاسىراتىنى جوق, بىلىكتى جاس ماماندار تاپشىلىعى بارشىلىق. 200-گە تارتا دارىگەر قاجەت. وسى ماسەلەنى مەكتەپ تۇلەكتەرى اراسىندا كاسىپتىك باعدار بەرۋدى كۇشەيتۋ, دارىگەرلىك قاسيەتتى ماماندىقتى قالاعاندارعا قولايلى جاعداي جاساۋ ارقىلى شەشۋگە تىرىسۋدامىز.
بۇعان دەيىن اتا-انالاردى الاڭداتىپ كەلگەن تۇيتكىل جايلاردىڭ ءبىرى, سابيلەرىن بالالار باقشاسىنا ورنالاستىرۋداعى قيىندىقتار ەدى. قازىر مۇنداي ماسەلە كەلمەسكە كەتتى دەۋگە بولادى. «بالاپان» باعدارلاماسىنىڭ كوڭىلدەگىدەي اتقارىلۋى ناتيجەسىندە وبلىس بۇلدىرشىندەرىنىڭ 98 پايىزى مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى مەكەمەلەرمەن قامتىلدى. وسى سوڭعى ءۇش جىلدا پايدالانۋعا بەرىلگەن 22 بالاباقشا قاتارىن جاقىندا تاعى 2-ءۋى جانە 2 شاعىن ورتالىق پەن 4 قوسىمشا توپتار تولىقتىرادى. الداعى ەكى جىلدا 1900 ورىندىق 12 بالالار باقشاسى ەسىك اشادى.
جەرگىلىكتى جۇرتتى قۋانىش پەن ريزالىققا بولەۋشى جاعىمدى جايلار از ەمەس دەسەك, باسپانالى بولۋشىلاردىڭ ۇلعايا ءتۇسۋى سونىڭ بىرىنە جاتادى. جىل سايىن قارقىندى جۇرگىزىلگەن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى بيىل دا جوبالانعان مەجەدەن اسىرا ورىندالىپ كەلەدى. جىل باسىنان بەرى 257,6 مىڭ شارشى مەتر ءۇي ءسان تۇزەپ, جۇزدەگەن وتباسى جەكە وتاۋ كوتەردى. ال وسىناۋ مەرەيلى ءىس شاپاعات-شۋاعىن ودان سايىن شاشا بەرۋى ءۇشىن جاعداي جاسالا تۇسۋدە. وسى اي باسىندا ىسكە كىرىسكەن ساران قالاسىنداعى ءۇي قۇرىلىسى كومبيناتى تەمىر-بەتون بۇيىمدارىن تۇتىنۋشىلاردىڭ جىلدىق سۇرانىسىن تولىق قامتاماسىز ەتەدى. جالپى, ءتۇرلى باعىت بويىنشا سالىناتىن 3 ملن. شارشى مەتردەن استام تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى قۇلاشىن جايدىرۋعا مۇمكىندىك كەڭەيتەتىن وسىنداي تىرەكشى كاسىپورىندار الداعى ۋاقىتتا از بولمايدى.
بۇلار ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق الەۋەتىن نىعايتۋ باعىتىندا العا قويىلىپ, اتقارىلىپ جاتقان سان الۋان ىستەردىڭ ءبىر پاراسى عانا دەسەك, وسىنىڭ ءوزى ايماق تىنىسىن ايقىن سەزدىرەدى دەپ ويلايمىز. مۇنداي قات-قابات جۇمىستاردا ولقىلىقتار دا بولماي تۇرمايدى, ارينە. كەمشىلىكتەردى بىلەمىز. اياققا ورالعى كەدەرگىلەردىڭ ءبارىن ءبىر مەزەتتە شەشىپ تاستاۋ مۇمكىن ەمەس. كەزەڭ-كەزەڭىمەن شەشىمىن تابۋعا بارىنشا كۇش سالىنادى.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قۋاتتى قازاقستان دەگەنىمىز, بۇل ەڭ اۋەلى وڭىرلەردىڭ قۋاتتىلىعى بولىپ سانالادى. ەلدىڭ بولاشاعى ەكونوميكاداعى كەلەشەگى زور سالالاردىڭ دامۋىنا بايلانىستى. بۇل ءۇشىن الدىمەن جاڭا زاۋىتتار كوپ سالىنىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلىپ, الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمدى قارقىندى دامىتۋ قاجەت», دەگەن بولاتىن. بۇل تالاپ, اسىرەسە, ءبىزدىڭ وبلىسقا زور جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. ەل يندۋسترياسىنىڭ جۇرەگى سانالاتىن, الەۋەتى مىقتى ايماق وسىناۋ مىندەتتى ىسكە اسىرۋعا لايىقتى ۇلەس قوساتىندىعىن سەنىممەن ايتا الامىن.
باۋىرجان ابدىشەۆ,
قاراعاندى وبلىسىنىڭ اكىمى.
ءدارۋ دارىتقان دارىلەر
بۇگىندە وسىلاي دەپ ايتا الۋىمىزعا بولادى. ەلباسىنىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ باستاپقى قيىن كەزەڭىندە وتاندىق فارماتسەۆتيكالىق ءوندىرىستى قالىپتاستىرۋعا تالاپ قويىپ, وڭىرگە كەلگەن جۇمىس ساپارلارىندا عىلىمي ىزدەنىستەرىمىز بەن يگى ىستەرىمىزدى قاداعالاپ, ۇدايى قامقورلىق جاساۋى ارقاسىندا بۇل مەرەيلى ماقساتقا دا قول جەتىپ وتىر. بۇدان 17 جىل بۇرىن جەرگىلىكتى تابيعي وسىمدىكتەردەن اۋىر سىرقاتتاردى ەمدەۋگە ارنالعان ءدارى-دارمەكتەر دايىنداپ, شىعارۋ ول كەزدە الىس ارمانداي كورىنسە, قازىر شىندىققا اينالدى. سودان بەرىدە وندىرىسكە ەنگىزىلگەن 40-تان استام بىرەگەي فيتوپرەپاراتتاردىڭ قاتارىندا قاتەرلى ىسىككە قارسى قولدانىلاتىن «ارگلابيننەن» باستاپ «سالسوكوللين», «ساۋسالين», «اتەروليد», «ەكديفيت» ءدارىلىك زاتتار 6 مەملەكەتتە, سونىڭ ءىشىندە رەسەي فەدەراتسياسىندا تىركەلىپ, شيپالىق قاسيەتتەرىمەن تانىلىپ, ۇلكەن سۇرانىسقا يە بولىپ كەلەدى.
دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن باسەكەگە قابىلەتتى ءتول پرەپاراتتارمەن قامتاماسىز ەتۋ, ولاردىڭ ماڭىزدى تۇرلەرىن جاساۋ, يگەرۋ جانە ءوندىرىلۋىن ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن زاماناۋي فارماتسەۆتيكالىق عىلىمي-وندىرىستىك نەگىز قۇرۋ العا قويىلعان بولاتىن. بۇل مىندەت ىسكە اسىرىلدى. «فيتوحيميا» حالىقارالىق حولدينگى جانىنان «قاراعاندى فارماتسەۆتيكالىق زاۋىتى» جشس ىرگە كوتەرىپ, يننوۆاتسيالىق جوبالاردىڭ اياسىندا جاڭا فارماكولوگيالىق وندىرىستەردى سالۋ, بۇرىنعى جۇمىس ىستەپ تۇرعانداردى جاڭارتۋ جۇرگىزىلدى. الداعى جىلى حالىقارالىق GMP ستاندارتتارىن ەنگىزۋ, يمپورتتى الماستىرۋعا جاعداي جاساۋ اياقتالادى. وسى كۇندەرى اتالعان سەرىكتەستىك ءوتىمدى دارىلىك پرەپاراتتاردىڭ جىلىنا 1 ميلليون امپۋلاسىن, 120 ميلليون تۇيىرشىك جانە كاپسۋلا تۇرلەرىن شىعارا الىپ ءجۇر. تاياۋ ارادا امپۋلالاۋ, سۋبستانتسيالاردى شايعىنداۋ جانە سينتەزدەۋ تسەحتارى پايدالانۋعا بەرىلگەن سوڭ, ءونىمدى ساپالى ءارى مولىنان وندىرۋگە ودان سايىن مۇمكىندىك كەڭەيەدى. مۇنىڭ ءوزى ەكسپورتتىق الەۋەتتى دە ارتتىرادى. شىعارىلاتىن تىزىمدەمەدە ادامنىڭ يممۋنيتەت تاپشىلىعى ۆيرۋسى اۋرۋلارىن, قانت ديابەتىن, سيرەك كەزدەسەتىن دەرتتەردى ەمدەۋگە ارنالعان, ىسىككە قارسى پرەپاراتتار, بارلىعى 80 ءدارى-دارمەكتىڭ اتاۋى بار.
ايتا كەتۋ كەرەك, ءبىزدىڭ عالىمدارىمىز بەن ماماندارىمىزدىڭ ءوسىمدىك شيكىزاتىنان بيولوگيالىق بەلسەندى قوسىلىستاردىڭ نەگىزىندە بىرەگەي وتاندىق دارىلەردى الۋ تەحنولوگياسىن جاساۋداعى جەتىستىكتەرى ءبىراز جەرگە ءمالىم. ماسەلەن, قازاقستان اۋماعىندا وسەتىن وسىمدىكتەردىڭ 500-گە دەيىن ءتۇرى زەرتتەلسە, 260-ىن ەمدەۋگە پايدالانۋعا بولاتىندىعى تانىلدى. وسىناۋ باعىتتاعى ىزدەنىستەردى ساباقتاي تۇسكەندە 1 مىڭنان استام تابيعي قوسىلىستار الىنىپ, سايكەستەندىرىلدى, بۇلاردىڭ نەگىزىندە تەرپەنويدتار, فلاۆونويدتار, ستەرويودتار جانە الكالويودتار قاتارىنا جاتاتىن جاڭا تۋىندىلاردىڭ وسىنشاسى سينتەزدەلدى. بىرقاتارى ايقىن انتيميكروبتىق, ۆيرۋسقا, قىشىماعا قارسى, انتيحولەستەرينيميالىق, انالگەتيكالىق, فاگوتسيتوزىنتالاندىرۋشى بەلسەندىلىكتىڭ باسقا دا تۇرلەرىن كورسەتتى.
حولدينگتە عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى ءبىر ءسات تە باسەڭدەپ وتىرعان جوق. قايتا مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسى سالاداعى ىزدەنىستەردى جەتىلدىرۋ, وتاندىق دارىلەر ءتۇر-ءتۇرىن جاساۋدى جانداندىرۋ تاپسىرماسىنا سايكەس تالپىنىس تاۋداي. بۇعان ءبىلىم مەن ءتاجىريبە جەتكىلىكتى. «قازاقستاندا تابيعي سەسكۆيتەرپەندىك لاكتوندار حيمياسى بويىنشا زەرتتەۋلەردى دامىتۋ, ولاردىڭ نەگىزىندە جاڭا دارىلىك زاتتاردى ازىرلەۋ مەن جاساۋ, بىرەگەي وتاندىق فيتوپرەپاراتتاردىڭ ونەركاسىپتىك ءوندىرىسىن ۇيىمداستىرۋ» اتتى جۇمىستار تسيكلى ءۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىعىنا يە بولعان ءبىر توپ عالىمدارىمىزدىڭ باستاماشىلىعىمەن سىرقاتتارعا ەمدىك زاتتاردى تاۋىپ, جاساۋ جولىندا ءبىرلەسكەن ءىس-ارەكەتتى ماقتانىشپەن ايتىپ وتە الامىن. «فيتوحيميا» حولدينگىنىڭ بيولوگيالىق بەلسەندى قوسىلىستاردىڭ رەسپۋبليكالىق بانكىن ءبىرىنشى بولىپ ۇيىمداستىرۋى دا اتاۋعا تۇرارلىق جايت. مۇندا 3600 تابيعي قوسىلىستىڭ جانە ولاردىڭ تۋىندىلارى بويىنشا ءمالىمەتتەردىڭ اقپاراتتىق بازاسى, دارىلىك زاتتاردىڭ ستاندارتتى ۇلگىلەرى قويىلعان.
ايماق فارماتسەۆتيكالىق ءوندىرىسىنىڭ دامۋىنا كەدەن وداعى ۇلكەن ىقپال ەتۋدە. «مەملەكەتارالىق ىنتىماقتاستىق جانە حالىقارالىق عىلىمي-تەحنيكالىق باعدارلامالار مەن جوبالار» اياسىندا حولدينگىمىز بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇعا بيوورگانيكالىق حيميا ينستيتۋتىمەن بىرلەسە تابيعي براسسينوستەريودتىڭ نەگىزىندە انتيحولەستەرينەميالىق پرەپاراتتى جاساۋ جانە ونىڭ سىناقتىق ءوندىرىسىن ۇيىمداستىرۋ بويىنشا جوبانى جۇزەگە اسىرۋدا. ەكى تاراپ اراسىندا دارىلىك پرەپاراتتاردى تىركەۋ جانە ولاردى ۇسىنۋ, قوس ەل اۋماعىندا ساتۋ ءۇردىسىن ۇيلەستىرۋ كەلىسىمىنە قول قويىلدى. ءوزارا ماماندار الماستىرۋ, ءدارى-دارمەكتەر دايىنداۋ تەحنولوگياسىن سىناقتان وتكىزۋ جۇرگىزىلەدى.
«فيتوحيميا» حولدينگى بىرقاتار ىرگەلى زەرتتەۋلەردى جالعاستىرا بەرەدى. وتاندىق فارماتسەۆتيكالىق ونەركاسىپتى مەملەكەتتىك دامىتۋ باعدارلاماسىنا قاتىسۋشىلار كۇشتەرىنىڭ ءبىرىگىپ, جۇمىستارى جەمىستى بولۋىنا جەتەكشىلىك مىندەتىن جەتىلدىرە ءتۇسپەك.
سەرعازى ادەكەنوۆ,
قر ۇعا اكادەميگى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ
لاۋرەاتى, «فيتوحيميا» حالىقارالىق عىلىمي-وندىرىستىك
حولدينگىنىڭ باسقارما توراعاسى.
ىرىزدىق بىزدەن, ىرزالىق ەڭبەككەرلەردەن
ءبىزدىڭ سەرىكتەستىك قانا ەمەس, استىق وندىرۋمەن اينالىساتىن وبلىستاعى بارلىق شارۋاشىلىقتار ءۇشىن بيىلعى كۇز وتە بەرەكەلى بولۋىمەن ەستە قالعالى تۇر. كوكتەمدە تۇقىم سەبىلگەن 600 مىڭ گەكتار ەگىستىك القاپقا بىتىك ءونىم ءبىتىپ, 700 مىڭ توننادان استام التىن ءدان باستىرىلدى. ەسكى كوز ديقانداردىڭ ايتۋى بويىنشا, مۇنداي مول ىرىس سوڭعى 43 جىلدا جينالىپ كورمەپتى. وسى ءىستى ەڭبەك جولىما سەرىك ەتكەلى شيرەك عاسىرعا تارتا ۋاقىتتا مەنىڭ دە دالامىزدىڭ اسىپ توگىلگەن سىيىن ءبىرىنشى رەت كورۋىم بولدى. سىي دەگەنىممەن, بۇل ەڭ الدىمەن ماڭداي تەرىمىزدى ايانباي بۇرشاقتاتقان قاجىرلى جۇمىسىمىزدىڭ ماۋەلى جەمىسى ەكەندىگى ارينە, تالاسسىز.
ايماقتىڭ استىقتى وڭىرلەرى سانالاتىن نۇرا اۋدانىندا باستى بايلىقتى جىلما-جىل تاسقىنداتۋشى «شاحتەر», «پرجەۆال» جشس قاتارىندا «قاينار» اتالاتىن سەرىكتەستىگىمىزدىڭ ورنى ءبىر بولەك دەۋىمە بولار ەدى. ءار ماۋسىم سايىن بىردەن 38 مىڭ گەكتار جەر ءداندى داقىلدار تولقىنىمەن تەربەلەدى. ەگۋدەن باستاپ جاز بويعى بەل جازىلماستان ونى كۇتىپ-باپتاپ, وسىرۋگە ارنالعان ءىس-شارالار قانشاما دەسەڭىزشى. بىردە-بىرەۋى نازاردان قالىس قالمايدى. وسى كۇز ءار گەكتارىنان 12 تسەنتنەردەن ءونىم الىنۋى سونىڭ ارقاسى.
وتپەلى كەزەڭدە بىرقاتار شارۋاشىلىقتار ىدىراي باستاعان شاقتا ىرگەتاسىن ساقتاي ءبىلۋىمىز, قازىر قاراساق, دۇرىس ۇيعارىم بولعان كورىنەدى. ۋاقىت تالابىنا سايكەس ەڭبەكتى جاڭاشا ۇيىمداستىرۋ, ديقانداردىڭ ءوز مىندەتىنە جاۋاپكەرشىلىگىن كوتەرۋ, زاماناۋي اگروتەحنيكالىق تالاپتاردى بۇلجىتپاي قولدانۋ, ءتيىمدى ءارى الىمدى تەحنيكالاردى تولىقتىرۋ ارقىلى سالىستىرعىسىز دەڭگەيگە كوتەرىلىپپىز. مىسال ءۇشىن, بۇرىن ەگىن وراعىندا جان-جاققا جالىنىپ-جالپايىپ قوسىمشا كۇش شاقىرىلىپ, جۇمىلدىرىلعاننىڭ وزىندە جيىن-تەرىم ايدان استام ۋاقىتقا ۇلاسىپ, كەيدە قار تۇسكەندە دە اياقتالماي جاتاتىن. بۇگىندە اينالاسى 10-15 كۇن ىشىندە تاپ-تۇيناقتاي جيناپ, قىرمانعا ءۇيىپ-كەپتىرىپ, قامباعا قۇيىپ الاتىن بولدىق. ءوز قارجىمىزعا ساتىپ الىنعان سوڭعى ۇلگىدەگى كومباينداردى ۇرشىقشا ءيىرۋشى مەحانيزاتورلار ناۋقاندى ءبىر دەمدە اتقارىپ شىعادى.
استىق مول بولۋىنا وراي تۇرمىس تا جاقسى. تۇرعىندار ەرەسەكتەرىنىڭ دەنى «قاينار» قۇرامىندا ەڭبەك ەتەتىن اۋىلىمىز وبلىستاعى باقۋاتتى دا, كورىكتى دە ەلدى مەكەن سانالادى. مادەنيەت ءۇيى, مەديتسينالىق قىزمەت ورتالىعى, سپورت وشاعى سەرىكتەستىك قامقورلىعى قۇشاعىندا. ەڭبەك ارداگەرلەرىنە, كوپبالالى وتباسىلارعا, جالعىزىلىكتى قارتتارعا وتىن-سۋ, جەمشوپ تەگىن تاراتىلىپ بەرىلۋى قالىپقى ءداستۇر. وزاتتارعا تۇرعىن ءۇي, جەڭىل كولىكتەر تارتۋ ەتۋ ءۇردىسى دە بار. «يگىلىككە ءسۇيگىلىك» دەيدى عوي حالقىمىز قايىرىمدىلىق قايىرى بەرەكەلى ەڭبەك, بەرىك بىرلىككە ۇيىستىرىپ كەلەدى.
شارۋاشىلىق سالاسىن ارتاراپتاندىرۋعا باعىت ۇستاۋ تابىستى ەسەلەۋگە مۇمكىندىكتى كەڭەيتكەلى وتىر. اسىل تۇقىمدى مال باسى ۇلعايتىلۋدا. وسىلايشا, قولدا بارىمىزدى باعالاپ, دامۋ جولىن جاڭعىرتۋعا ۇمتىلىس ىركىلمەك ەمەس. مۇنىڭ ءبارى اۋىلداستارىمىزدىڭ مۇددەسى ءۇشىن كوزدەلۋدەگى قادام. ىرىزدىق بىزدەن, ىرزالىق ەڭبەككەرلەردەن – مىندەت-ماقساتىمىز وسى.
سەيىتجاپپار نىعمەتوۆ,
«قاينار» جشس جەتەكشىسى.
نۇرا اۋدانى.
ءونىمىمىز ءوتىمدى
وسىناۋ سالانىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەن جان رەتىندە ونداعى ءاربىر جاڭارۋلار مەن وزگەرىستەرگە قۋانىپ قالامىن. ءبىر ءتاۋىرى, كوڭىلگە جاعىمدى مۇنداي جايلار سوڭعى ۋاقىتتا ايماعىمىزدا ءجيى ۇشىراسادى. سونىڭ ءبىر جارقىن مىسالىنا ءبىزدىڭ «Kazmetiz» جشس جانىنان دا ۇلكەن, كەڭ تىنىستى جاڭا ءىستىڭ ىرگەتاسى قالانىپ, قاناتتانۋىن ايتار ەدىم. ول قاندايلىق سيپاتىمەن ەرەكشەلەنەدى دەسەك, تاۋ-كەن جانە مەتاللۋرگيا ونەركاسىبى, ەنەرگەتيكا مەن قۇرىلىس سالاسى ءۇشىن بولات ارقاندار, ارماتۋر سىمدارىن شىعاراتىن ومىرشەڭ ءوندىرىس بۋىنى ەكەندىگىمەن ەلەۋلى سانالادى.
راسىن ايتقاندا, بۇل ازىرگە ەلىمىزدە وسىنداي ونىمدەردى وندىرۋگە بەيىمدەلگەن العاشقى كاسىپورىن بولىپ وتىر. حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي كەلەتىن بولات ارقاندار مەن سىمدار ءوندىرىسىن جولعا قويۋ ءبىراز جىلدار بويعى ويداعى جوبا بولاتىن. يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى اياسىندا ونى ىسكە اسىرۋعا بۇدان ءۇش جىل بۇرىن مۇمكىندىك تۋدى. مەملەكەتتىك كومەك-قولداۋدىڭ ارقاسىندا «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى بويىنشا قۇرال-جابدىقتار ساتىپ الۋعا, زاماناۋي تەحنولوگيالارمەن جاساقتالۋعا جاعداي جاسالۋى كوپتەن بەرگى ماقساتىمىزعا جەتۋگە سەپتىگىن تيگىزدى.
وسى جاقىندا جۇمىسىن باستاعان كاسىپورنىمىزدا اتالعان بۇيىمنىڭ جىلىنا 5 مىڭ تونناسىن شىعارۋ جوبالانسا, ەداۋىر بولىگى وتاندىق تۇتىنۋشىلارعا, سونداي-اق, كورشىلەس ەلدەرگە جونەلتىلەدى. بۇعان دەيىن ەڭبەك ەتۋشى 200 جۇمىسشى-قىزمەتكەرىمىزدىڭ قاتارى 50 ادامعا تولىقتى. الداعى ۋاقىتتا ءوندىرىس تىنىسىن ودان سايىن كەڭەيتۋ كوزدەلۋىنە وراي قاتارىمىزعا قوسىلۋشىلار ۇلعايا تۇسپەك.
ءوندىرىس دامۋدىڭ وزەگى بولىپ تابىلاتىندىعىن كىم-كىم, ەڭ الدىمەن, سونىڭ باسى-قاسىندا جۇرۋشىلەر جاقسى بىلەدى. «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ جاڭا دوكتريناسىندا تابىستى ەسەلەۋدىڭ كوزى رەتىندە 7 باعىتتىڭ ىشىنەن «قۋاتتى ەكونوميكانى» ەرەكشە اتار ەدىم. ويتكەنى, ەكونوميكاعا باسىمدىق بەرۋ ارقىلى كۇش-قۋات تا نىعايا بەرمەك. يندۋستريالىق ءوڭىر تۇرعىسىندا وبلىستا بۇعان قولايلى مۇمكىندىكتەر بار. سونى پايدالانۋشىلاردىڭ كوبەيۋى وسى سالاعا دەگەن مەملەكەتتىك قامقورلىق اسەرى دەپ بىلەمىن.
دميتري مالاحوۆ,
«Kazmetiz» جشس ديرەكتورى.
«قۋاتتى قازاقستان – قۋاتتى وڭىرلەر»: پرەزيدەنت تاپسىرمالارى قالاي ورىندالۋدا؟
ايقارما بەتتىڭ ماتەريالدارىن دايىنداعان «ەگەمەن قازاقستاننىڭ»
قاراعاندى وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى ايقىن نەسىپباي.
