نارىن قۇمىندا جامبىل اتىنداعى سەگىزجىلدىق مەكتەپتىڭ باستاۋىش سىنىبىندا وقيتىن كەزىمدە ۇلى جەڭىستىڭ 20 جىلدىعىنا وراي سالتاناتتى جينالىس بولعانى ەسىمدە قالىپتى. بۇل 1965 جىل بولاتىن. كەشەگى سۇراپىل سوعىسقا قاتىسىپ كەلگەن جاستارى قىرىق پەن ەلۋ اراسىنداعى مەكتەپ ديرەكتورى تەمىرعالي مىرزاشەۆ باستاعان التى-جەتى مۇعالىم توپتىڭ الدىنا شىقتى. مايدانگەرلەر اراسىندا تۇرعان قيسىم عابدۋللين اعايدىڭ كەۋدەسىندەگى «قىزىل جۇلدىز» وردەنى ەرەكشە جارقىرايدى. شالاعۇل قابدەلوۆ («ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ مەنشىكتى ءتىلشىسى بولعان قازيحان قابدەلوۆتىڭ اعاسى), ماعاز نەتاليەۆ اقساقالدار دا «قىزىل جۇلدىزدى» ۇنەمى تاعىپ جۇرەتىن. سوعىس جونىندە سوزگە ساراڭ, مىنەزدەرى قاتال ۇستازدارىمىز ءۇشىن بۇل وردەننىڭ ورنى بولەك ەكەنىن بالا بولساق تا ىشتەي سەزۋشى ەدىك.
نارىن قۇمىندا جامبىل اتىنداعى سەگىزجىلدىق مەكتەپتىڭ باستاۋىش سىنىبىندا وقيتىن كەزىمدە ۇلى جەڭىستىڭ 20 جىلدىعىنا وراي سالتاناتتى جينالىس بولعانى ەسىمدە قالىپتى. بۇل 1965 جىل بولاتىن. كەشەگى سۇراپىل سوعىسقا قاتىسىپ كەلگەن جاستارى قىرىق پەن ەلۋ اراسىنداعى مەكتەپ ديرەكتورى تەمىرعالي مىرزاشەۆ باستاعان التى-جەتى مۇعالىم توپتىڭ الدىنا شىقتى. مايدانگەرلەر اراسىندا تۇرعان قيسىم عابدۋللين اعايدىڭ كەۋدەسىندەگى «قىزىل جۇلدىز» وردەنى ەرەكشە جارقىرايدى. شالاعۇل قابدەلوۆ («ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ مەنشىكتى ءتىلشىسى بولعان قازيحان قابدەلوۆتىڭ اعاسى), ماعاز نەتاليەۆ اقساقالدار دا «قىزىل جۇلدىزدى» ۇنەمى تاعىپ جۇرەتىن. سوعىس جونىندە سوزگە ساراڭ, مىنەزدەرى قاتال ۇستازدارىمىز ءۇشىن بۇل وردەننىڭ ورنى بولەك ەكەنىن بالا بولساق تا ىشتەي سەزۋشى ەدىك.
ارادا قىرىق جىلداي ۋاقىت وتكەندە, دالىرەك ايتسام, 2005 جىلى «مۇنايشى» قوعامدىق قورىنداعى ءبىر باسقوسۋدا كەۋدەسىندە ءۇش «قىزىل جۇلدىز» وردەنى بار اقساقالمەن كەزدەستىم. جۋرناليست رەتىندە تالاي مايدانگەرمەن جۇزدەسىپ جۇرسەم دە, ءۇش جۇلدىزدى قاتار تاققان ارداگەردى ءبىرىنشى كورۋىم ەدى. ول ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى, ەلىمىزگە بەلگىلى مۇنايشى, ۇزاق جىلدار بويى پارتيا-كەڭەس جانە كاسىپوداق ۇيىمدارىندا جەمىستى ەڭبەك ەتكەن, ءى جانە ءىى دارەجەلى ۇلى وتان سوعىسى, ءۇش «قىزىل جۇلدىز» جانە «قۇرمەت بەلگىسى» وردەندەرىنىڭ يەگەرى جەتپىسباي ەسەنجان ۇلى ەكەن. سونشاما جاۋىنگەرلىك ناگراداسى بولا تۇرا كەزىندە باتىر اتاعىن نەگە بەرمەدى ەكەن دەگەن وي دا قىلاڭ بەرىپ قالدى. تانىستىم, اڭگىمەلەستىم. زامانداستارىمەن, شاكىرتتەرىمەن دە سويلەستىم. ارداگەر تۋرالى كەيىن دەرەكتى عۇمىرنامالىق ەسسە دە جازعان ەدىم. بيىل 90 جاسقا تولعالى وتىرعان جەتپىسباي ەسەنجان ۇلى اتى اڭىزعا اينالعان ابىز ادام ەكەنىنە ونەگەلى ءومىر جولى ارقىلى تالاي مارتە كوز جەتكىزدىم.
ءبىر كەزدەرى جاڭاوزەن قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولعان, «ماڭعىستاۋمۇنايگاز» بىرلەستىگىنىڭ بۇرىنعى باس ديرەكتورى نۇرلىحان بەكبوسىنوۆ جەتپىسباي اعانى ءوزىنىڭ ۇستازى سانايدى ەكەن.
– الپىسىنشى جىلداردىڭ اياق كەزىندە جاڭاوزەن قالاسىنىڭ ىرگەسىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى, قالالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ تۇڭعىش توراعاسى جەتپىسباي ەسەنجان ۇلى ءبىز سياقتى جاس كادرلارعا قانداي قيىن تاپسىرما بەرسە دە ءوزىڭدى سوزىمەن دە, سۇسىمەن دە, اعالىق قامقورلىعىمەن دە جىگەرلەندىرىپ جىبەرەتىن. ول قالانى باسقارعان كەزدە تالاي قۇرىلىستار سالىندى, تالاي اسۋلار الىندى. ونىڭ الىستى بولجاي بىلەتىن دانالىعى بار, تاۋەكەلشىلدىگى مەن تاڭعالدىراتىن. ءوزىم كەيىن قالانىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولعاندا اقىل-كەڭەس سۇراپ تۇراتىنمىن. بالالارعا تەڭىز جاعاسىنداعى فەتيسوۆ مەكەنىندە دەمالىس ورنىن ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن زاڭسىز اسفالت جول سالۋعا تۋرا كەلدى. بىرلەستىك تە, باسقا باسشىلار دا جاۋاپكەرشىلىكتەن قورىقتى. ماسەلە وزىمە كەلىپ تىرەلدى. سودان جاكەڭمەن اقىلداستىم. سوندا ول كىسى: «حالىق ءۇشىن جاسالعان ىسكە سوتتالمايسىڭ, قىزمەتىڭنەن ايىرىلىپ قالۋىڭ مۇمكىن, پارتيالىق جازا الۋىڭ مۇمكىن. بىراق تاۋەكەلىڭ جەتسە, ويعا العانىڭدى جۇزەگە اسىر», دەدى. بۇل ءسوز ماعان قۋات بەردى. ويلاعان جوبامدى جۇزەگە اسىردىم, ناتيجەسىندە تەڭىز جاعاسىنان ءبىر ماۋسىمدا 1000 بالا دەمالاتىن پيونەر لاگەرى ۇيىمداستىرىلدى. كەزىندە قالا باسشىسى بولىپ تۇرعاندا جەتپىسباي اعانىڭ ءوزى دە تالاي تاۋەكەلگە بارعانىن, ازۋىن ايعا بىلەگەن تالاي باسشىلاردىڭ الدىندا تايسالماي ماسەلە قويعانىن بىلەتىنمىن. جاكەڭ باتىر ادام, ولاي دەيتىنىم, وندا ءۇش «قىزىل جۇلدىز» وردەنى بار, مۇنداي وردەننىڭ ۇشەۋىن قاتار الۋ دەگەن سيرەك قۇبىلىس ەكەنىن مايدانگەرلەردەن ەستىگەنمىن. ءوزى بەرلين شايقاسىنا قاتىسقان. ءومىردىڭ ىستىق-سۋعىنان وتكەندىكتەن شىعار, باسشى رەتىندە قاراپايىم حالىققا جاقىن بولدى. تۋراشىل, ادىلەتسىزدىك اتاۋلىعا توزبەيدى, ءالى كۇنگە سولاي, – دەدى نۇرەكەڭ.
...1942 جىلى مامىر ايىندا ورىنبورداعى جاياۋ اسكەر ۋچيليششەسىن بىتىرگەن جەتپىسباي ەسەنجان ۇلى جانە وزىمەن بىرگە وقىعان كۋرسانتتاردى تۇندە پويىزدان تۇسىرگەن بويدا جويقىن شايقاس ءجۇرىپ جاتقان العى شەپكە الىپ كەلىپ, بىردەن ۇرىسقا كىرگىزەدى. سول ءبىر سىن ساعاتتىڭ ءار قاس-قاعىم ءساتى ارداگەر جادىندا ساقتاۋلى: «الدىمىزدا ەكى-ءۇش ءجۇز مەتر جەردە نەمىستەردىڭ وكوپتارى جاتىر. تاڭ قاراڭعىسىندا ولارعا قاراي جەرباۋىرلاپ جاقىنداپ بارىپ اتاكاعا كوتەرىلۋىمىز كەرەك. ومىرىمدە ءبىرىنشى رەت سوعىسقا كىرۋىم عوي, كىمنىڭ قانداي كۇيدە بولعانىن بىلمەيمىن, ءوزىمدى ايتسام, جۇرەگىم تۋلاي سوعادى. قاسىمداعى مارتىنوۆ دەگەن چۋۆاش جىگىتىمەن سويلەسىپ قاراسام, ول دا مەنىڭ ءحالىمدى كەشىپ جاتىر ەكەن. ۇرىس كەزىندە ءبىر-بىرىمىزگە كومەكتەسەيىك دەدىك. ءبىر كەزدە: «العا! اتاكاعا!» دەگەن داۋىس ەستىلدى. ىلگەرى قاراي جانۇشىرا تۇرا ۇمتىلدىق...». العاش وق پەن وت كەشۋ وسىلاي باستالعان.
ءبىزدىڭ, كەيىنگى ۇرپاقتىڭ, كىتاپتان وقىعان, كينودان كورگەن قولما-قول ۇرىس, پروجەكتوردى پايدالانۋ, بيىكتەگى بەكىنىستەرگە شابۋىل ءتارىزدى كورىنىستەردىڭ ءتىرى كۋاگەرى ەسەنجان اعا ەكەنىن ايتۋعا ءتيىسپىز. مەن بىردە ارداگەردەن ءۇش بىردەي «قىزىل جۇلدىز» وردەنىن قالاي العانىن سۇراعانىم بار. «سوعىستا مەن مىناداي ەرلىك جاسادىم, پالەنباي جاۋدىڭ كوزىن قۇرتتىم دەپ ايتۋدىڭ ءوزى قيىن, – دەپ باستادى ول اڭگىمەسىن. – ەرلىكتى تۋدىراتىن سوعىس احۋالى, ورىن العان جاعداي, ياعني ءومىر مەن ءولىم بەتپە-بەت كەلەدى, كىم بولسىن ءومىر ءۇشىن كۇرەسەدى. ءبىزدىڭ 8-ءشى گۆارديالىق ارميا باسقا دا قۇرامالارمەن بىرگە دنەپردىڭ وڭ جاعالاۋىن جاۋدان بوساتۋ ءۇشىن شايقاسىپ جاتقان كەز بولاتىن... نەمىستەر تاڭ بوزارىپ اتقاندا قيقۋلاپ ولەڭ ايتىپ, اۋىز گارموندارىن تارتىپ, پسيحيكالىق اتاكاسىن باستادى. ولار شابۋىلعا شىققاندا بىرقاتار ەمەس, بىرنەشە قاتار بولىپ تىعىز ءجۇردى. الدىڭعى قاتارداعىلارى وققا ۇشىپ قۇلاپ جاتقاندا ارتقى قاتارلارى قۇلاعان سولداتتارىن باسىپ, تاپتاپ العا ۇمتىلا بەردى. ءبىزدىڭ جاقتان اتىلعان وقتىڭ قارداي جاۋعانى سونداي, پۋلەمەتتەردىڭ, اۆتوماتتاردىڭ ۇڭعىلارى قىزىپ كەتتى. جاۋىنگەرلەر قارۋلارىنا شالشىق سۋ شاشىپ سالقىنداتىپ الادى. نەمىستەر الگىندەي اتاكاعا ءۇش رەت شىقتى. ال ءبىزدىڭ وعىمىز, مينا, گراناتا ءبارى تاۋسىلدى. تىلدان كەلەتىن كومەك جوق. ناعىز قيىندىق ەندى تۋدى. ءتۇس اۋىپ, كەشكە اينالدى. نەمىستەر تاعى اتاكاعا شىقتى. بىراق تاڭەرتەڭگىدەي ايقاي-شۋ جوق, سان جاعى دا ازايعان سەكىلدى. ءبىزدىڭ پولك, باتالون, روتا جانە ۆزۆود جاۋىنگەرلەرى, كومانديرلەرى تۇگەلدەي قاتارعا تۇردى, بۇل ءولىمدى قاسقيىپ تۇرىپ قارسى الۋعا جاسالعان اقىرعى شەشىم ەدى. اركىم ءوزىنىڭ وعى تاۋسىلعان جەكە قارۋىن الىپ, نايزالى ۆينتوۆكاسىن كەزەپ, نايزاسى جوقتارى كارابيندەرىنىڭ دۇمبىسىنەن ۇستاپ, كومانديرلەر پيستولەتتەرىمەن, قانجارلارىمەن قارۋلانىپ نەمىستەرگە قارسى جۇردىك. بەتپە-بەت كەلگەندە نەمىستەر قوبالجىدى, اۋەلى جۇرىستەرىن كىلت توقتاتتى. ءبىز قاتارىمىزدى بۇزباي جايمەنەن ءجۇرىپ كەلەمىز. نەمىستەر كەڭەس اسكەرىنىڭ كوزسىز باتىلدىعىنا شىداي الماي شەگىنشەكتەي باستادى, ال ءبىز بار كۇشىمىزدى جيناپ ىلگەرى ۇمتىلدىق... وسى قيىن ۇرىستاردان سوڭ مەنى «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن ماراپاتتاعان ەدى».
بەرلين شايقاسىنا باستان-اياق قاتىسقان وفيتسەر جەتپىسباي ەسەنجان ۇلى ۇلى جەڭىستەن كەيىن تاعى ەكى جىل گەرمانيادا اسكەري قىزمەتتە بولىپ, 1947 جىلى ەلگە ورالادى. ءوزىنىڭ گەولوگ-مۇنايشى ماماندىعى بويىنشا اتىراۋدا جۇمىس بولماي, اقتوبە وبلىسىنا بارماقشى بولعاندا ماقات اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قۇلقايىر وسپانوۆ شاقىرىپ الىپ: «اسكەردەن ورالعان ءوزىڭ سياقتى جاس مامانداردى, اسىرەسە, كوممۋنيستەردى, ءارى وفيتسەر ەكەنسىڭ, باسقا جاققا جىبەرە المايمىز. ۇيىمداستىرۋ بولىمىندە ءوندىرىس ماسەلەسىمەن اينالىساتىن نۇسقاۋشى, سوسىن ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بولاسىڭ», دەپ ماسەلەنى توتەسىنەن قويادى. قان مايداننان ورالعان وفيتسەر دە العان بەتىنەن قايتپادى. بىراق اناسىمەن, اعاسىمەن اقىلداسقاندا ولاردىڭ وسى ماقاتتا قالعانىن قالاۋى رايىنان قايتۋعا اسەر ەتتى. ءسويتىپ, پارتيا, كەڭەس, كاسىپوداق سالاسىنداعى قىزمەت سوقپاعى وسىلاي باستالادى.
گۋرەۆ وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى نۇرتاس وڭداسىنوۆ جاس كادرلاردى سىرتىنان باقىلاپ, ىسكەرلەرىن بىردەن تانيدى ەكەن. سوسىن كۇرمەۋى قيىن ماسەلەلەرى بار قىزمەتتەرگە تاعايىنداعاندا قاتەلەسپەيتىنىن كوز كورگەندەر ءالى كۇنگە جىر قىلىپ ايتادى. ول جەتپىسباي ەسەنجانوۆتى گۋرەۆ قالالىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارلىعىنا ۇسىنادى. ءبىرىنشى حاتشى بۇل جولى دا قاتەلەسكەن جوق ەدى, قالانى كوركەيتۋدە, قۇرىلىسىن كەڭەيتۋدە ويىنا العان شارۋالاردى تىندىرۋعا بىلىكتى مامان بىلەك سىبانا كىرىسكەندە قاتتى ريزا بولىپتى, ونى وزىنە جەكە شاقىرىپ, وڭاشا اڭگىمەلەسىپ, ەكەۋى قالا ماسەلەسىن مۇقيات تالقىلايدى ەكەن. جەتپىسباي اعانىڭ نۇرتاس داندىباي ۇلىمەن ءار كەزدەسۋى, ءبىر-بىرىنە دەگەن قۇرمەتى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە.
كەزىندە جاڭاوزەن قالاسىنىڭ ىرگەسىن قالاۋعا زور ەڭبەك سىڭىرگەن, كەيىن 1973 جىلدان باستاپ ون بەس جىل بويى ماڭعىستاۋ گاز ءوندىرۋ جانە تاسىمالداۋ باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارعان, لەنيندىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, اتاقتى گەولوگ حالەل وزبەكقاليەۆپەن ۇزەڭگىلەس بولعان جەتپىسباي ەسەنجان ۇلىنىڭ بۇل وڭىردە وزىندىك قولتاڭباسى بار.
بيىل توقسان جاسقا كەلگەن قاھارمان قارت جاۋىنگەرگە, زاپاستاعى پولكوۆنيككە, تالاي قيىندىقتى باستان كەشسە دە قايىسپاعان نارتۇلعا اعامىزعا تەلەفون شالىپ حابارلاسىپ تۇرامىن. «اسسالاۋماعالەيكۇم» دەپ امانداسا باستاعانىمدا-اق داۋىسىمنان تانىپ: «اينالايىن, امانسىڭ با؟» دەپ مەيىرلەنە سويلەيدى. ءومىرى شەجىرە, وزدەرى ونەگە قارتتارىمىزدىڭ امان-ساۋ جۇرگەنىن تىلەيمىز!
سامات يبرايم,
جۋرناليست.
الماتى.
