جانى سۇلۋ جازۋشى

ءى

وسى ەستەلىكتى جازىپ وتىر­عان­دا كەلگەن ءبىرىنشى وي: قاجى­عالي مۇحانبەتقالي ۇلىنان ۇلت­تى ۇيىستىرۋعا ۇمتىلعان قا­بىر­­عالى جازۋشى شىقپاس ەدى. ەگەر ول مىنەزسىز ادام بولعاندا, قاسيەتكە كەدەي كىسى بولعاندا. سون­دىقتان دا ەڭ الدىمەن ونىڭ ادامگەرشىلىگى تۋرالى ايتقىم كەلەدى. ولاي دەيتىنىم, كىم-كىمگە دە رۋحاني بايلىعىمەن بولىسۋگە دايىن تۇراتىن كەڭپەيىلدىلىگى... اۋزىن اشسا, اق جۇرەگى كورىنەتىن ادالدىعى... بارعان جەرىنە جايلى اۋراسىمەن قوناقتاي كەتەتىن اجارلى دا بازارلى قاجەكەڭنىڭ ادام بىتكەننىڭ بارىندە بولا بەر­مەيتىن اسىل قاسيەتتەرى ونىڭ جان ديالەكتيكاسىنىڭ عاجاپ ەلە­مەنت­تەرى ەدى.

[جان ديالەكتيكاسى] جاننىڭ ماڭگىلىك ەكەنىنە قاجىعالي اعا قايتقان قىرىق كۇننىڭ ىشىندە كو­­زىم جەتە تۇسكەندەي. كەشىرىم سۇ­رايمىن, ءوزىڭ الابوتەن قۇرمەت تۇتاتىن, سەنىڭ قيالىڭداعى يدەال­دىڭ ەتالونىنداي كورىنگەن كىسىدەن قاپيادا ايىرىلىپ قالۋدىڭ قا­بىرعانى قايىستىرىپ كەتەتىن قاسىرەتىن قاجىعالي اعا قايتىس بولعاندا جۇرەگىممەن سەزىنگەننەن بولار, باسقا نە كەلىپ, نە كەتپەدى؟! تۇلا بويىڭدى جان دۇنيەسىمەن بارىنشا باۋراپ العان ادام و دۇنيەگە اتتانىپ بارا جاتىپ تا سەنى ويلاۋعا ۇيرەتۋىنەن ءبىر تىنبايتىنىنا وسى جولى, ءتىپتى تاڭ قالدىم. سول ويلارمەن ءبولىسۋ عانا ىشتەگى الاساپىران شەردىڭ تاس تالقانىن شىعاراتىنى داۋسىز.

تالقانى تاۋسىلىپ جاتقان ادام تۋرالى قاپەلىمدە ايتاتىن قازاقتىڭ ءسوزى بار: «جانى شى­عىپ كەتتى». بۇل ءسوزدىڭ تۇبىندە تالاي نارسە جاتىر. ادامنىڭ دە­نەسى ماڭگىلىك ماتەريالدان جا­را­تىلماعانىن پەندە بىتكەن بىلەدى. ال جانى ماڭگىلىك ماتە­ريال دەپ سەنگىڭ كەلەدى. وسى ءدۇ­بارا سەنىم ءاپ­-ساتتە قۇدايىڭدى ەسىڭە تۇسىرەدى. ايتارى جوق, ءبىر جا­راتۋشىنىڭ بارى راس. ول سەنى جارىق دۇنيەگە اكەلەتىنى دە – اس­قان شەبەرلىك.

دەسەك تە, قۇدايدىڭ سەنى قالاي جاراتقانىنان قاننەن قاپەرسىز بولاتىنىڭدى دا مويىنداماسقا شارا جوق. قاي كۇنى سىناققا الارىن دا ساعان ايتپايدى. قۇدايدىڭ قۇپياسىن ءتىرى پەندە تاۋىپ كورگەن بە؟ ادامنىڭ ءوزىن-ءوزى تانۋى وسىنداي جۇمباقتاردان باستالاتىنىنا باسىبايلى قارسى تۇرا المايسىڭ. قۇدايدىڭ حاقتىعىنا شەك كەلتىر­مەيتىن ادام عانا ريتوري­كالىق سۇ­راقتىڭ تابيعاتىن تۇسىنە الادى: ء«بارىن جاساعاننىڭ ءوزى ايتىپ بەرىپ وتىرسا, مىنا ءومىردىڭ نە ءمانى قالار ەدى؟».

وسىندايدا بۇل جونىندە كوپ ويلانا بەرمەيتىنىڭە دە وپىق جەپ ۇلگەرەسىڭ. قاجىعالي اعانىڭ دا قاپەلىمدە قايتاتىنىن كىم بىل­گەن؟! بىلسەك, سول قازىنا تۇلعانىڭ تۇلا بويىنداعى تۇنىپ تۇرعان اسىلدىڭ قادىر-قاسيەتىنە ءتىرى كە­زىندە تەرەڭىرەك بويلاپ ۇلگەرمەس پە ەدىك؟! وسى ويدىڭ استارىندا كوپ قۇپيا بۇعىپ جاتىر. ءبىر انىق: تىلسىم سۇراقتاردىڭ جاۋابى ءوزىڭ­دى جانە اينالاڭداعى ادامداردى تانىپ-بىلۋدە ەكەنىن ەشقاشان ەس­تەن شىعارماعان ابزال, تەگىندە.

ادامنىڭ جانى – ادام ءتانى­نىڭ تۇتقىنى. وسىعان بارعان سا­يىن سەنە تۇسەسىڭ. الگى ءبىر تىر­كەس­تەگى «جان­نىڭ شىعىپ كەتۋى» دە ءسو­زىمىزدى بەكي تۇسەدى. جان ادام دە­نەسىنەن بوستاندىققا شىق­­قان كۇنى عانا الابوتەن راحات­قا بولەنەدى. ارينە سول ساتتە ەمەس. اپوكاليپسيستى باستان وتكەر­گەن­نەن كەيىن. وسىنداي وي كەلەدى. ايتپەسە البەرت ەين­شتەين مى­نا ومىرمەن قوش ايتىسىپ بارا جا­تىپ «ناكونەتس-تو!» دەپ قۋانباس تا ەدى.

ءبىز بايعۇستار ومىردە جاقسى نار­سە جاساساق, جانىمىز بىرگە قۋا­نادى. جامان نارسە جاساپ قوي­ساق, جانىمىز ءوزىن قويارعا جەر تاپپاي, سەن ءۇشىن قاتتى قينالاتىنى دا شىندىق. تانگە باۋىر باسىپ قالاتىن جاننىڭ بۇل ينستينگىن تۇسىنۋگە بولادى. سوندىقتان دا الگى ءسوزدى ۇلى فيزيكتىڭ ءوزى ەمەس, قۋانىشتان جانى ايقايلاپ ايتقان سياقتى.

بەس كۇن جالعاندا كوپ ادامنىڭ ەكىجۇزدىلىگى مەن ماقساتسىزدىعى ءۇشىن كۇيىپ-ءپىسىپ وتىراتىن قاجى­عالي اعا دا مىنا ومىردەن ۇلى فيزيك سياقتى قينالماي قوشتاسۋعا اسىقتى ما؟! كىم بىلگەن؟! ونىڭ جانىنىڭ ديالەكتيكاسىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن قاجىعالي اعا سياقتى ءومىر ءسۇرۋ كەرەك. ول ءبىزدىڭ قولىمىزدان قايدان كەلسىن؟!

جانى سۇلۋ ادامعا عاشىق بولىپ كوردىڭىز بە؟ ونىڭ قيىندىعى سوندا, جانى سۇلۋدى تابۋ, تابۋدان بۇرىن كورە ءبىلۋ, سەزە ءبىلۋ ءبارىمىزدىڭ بىردەي ماڭدايىمىزعا جازىلا بەرمەيدى. دەگەنمەن جانى سۇلۋ ادامدى سەنىڭ دە كەزدەستىرۋىڭ عاجاپ ەمەس. ويلاماعان جەردەن. ەڭ باقىتتى ءسات وسى! كەڭىر­دە­گىڭ­دە ماڭگىلىك كەسەك بولىپ كەپ­تە­لىپ قالادى. ءسوزدىڭ جاقسى ماعى­ناسىندا. سيقىر ساتتەن ەشقاشان جەرىن­بەيسىز. مىنە, اقىق جاننىڭ قۇدىرەتى وسىندا! جالپى, جاننىڭ ماڭگىلىگى دە ادام تازالىعىمەن قا­تار كوركەم ورىلەدى. ويتكەنى اقىق جان عانا سۇلۋ بولا الادى.

قاجىعالي اعامەن ارالاسا باس­تاعان العاشقى كۇندەردەن وسىنداي تەرمەلى تەبىرەنىستى باستان كە­شىرگەنىمدى جاسىرا المايمىن. جاسىرعىم دا كەلمەيدى. جانى سۇلۋ ادامعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك پەن قۇرمەت ونىڭ ماڭگىلىككە بارار جولداعى بەدەرلى بەلگىسى دە بولىپ قالاتىنىن بۇگىن, ءتىپتى مويىنداپ وتىرمىن. ايتارى جوق, قاجىعالي اعانىڭ ماڭگىلىك جانىنىڭ تابىنۋشىسى بولۋ دا ءبىر باقىت ەكەنىنە كۇمان كەلتىرگەن ەمەسپىن. ويتكەنى ونىڭ سۇلۋ جانىن تىرىسىندە سەزىنە ءبىلۋ دە قۋ تىرشىلىكتە كوزگە كورىنە قويۋى ەكىتالاي كوپ قۋانىشتىڭ ءبىرى ەكەنىن سەزەمىن.

مارقۇم اكەم ايتىپ وتىراتىن: «جەتەكتەگەن توبەت قورا كور­مەيدى. ومىردە وزىڭە سەن, نە بول­سا دا ءوزىڭنىڭ باقتالايىڭنان كور. كىسى جاعالاپ, جاعدايىڭدى جاق­سار­تامىن دەمە!». اكە وسيەتىنە ادال­دىققا نە جەتسىن؟! اماناتقا قيانات جاساعىڭ كەلمەيتىن كەي تۇستاردا كىسىكيىك بولىپ كەتكەن كەزدەر دە از ەمەس.

الگىندە ايتىپ كەتتىم, قاجى­عالي اعامەن دە وسىنداي سەبەپتەرمەن وتە كەش تانىستىم. ارينە ول كىسىنى سوناۋ سوتسياليزم كەزىندە جازعان عاجاپ اڭگىمەلەرى ارقىلى تانىپ ءبىلدىم. سىرتتاي تىلەكتەس بولىپ جۇرەتىنمىن. ءومىردىڭ كەز كەلگەن ەپيزودىنان ادامنىڭ ويىنا كەلمەيتىن تەرەڭ فيلوسوفيالىق اڭگىمە جازىپ شىعاتىن قالامگەر­دىڭ ەستە جۇرمەۋى اقىلعا سىيمايتىنى – اقيقات.

شامامەن وسىدان 13 جىل بۇ­رىن بولار, اعام الماتىدان استاناعا كوشىپ كەلدى. ءسوز ورا­يىندا ايتا كەتكەن دە دۇرىس شى­­عار, جاڭا ەلوردا قاجەكەڭە جاق­تى. جيىرما جىلدان بەرى وقىر­مانىن زارىقتىرىپ قويعان «تار كەزەڭى» جارىق كور­دى. لايىق­تى باعاسىن الدى. مەم­لە­كەتتىك سىيلىقتى يەلەندى. ارا­كىدىك توي-تومالاقتاردا كورىپ, سا­لەمدەسىپ ءجۇردىم. ەلدىڭ ءبارى جاپا­تارماعاي امانداساتىن ادام عوي, كوپ سالەم­نىڭ استىندا ءبىزدىڭ يشاراتىمىز دا كومىلىپ قالىپ جۇرگەنى وتىرىك ەمەس. رەنىش جوق, ارينە!

بۇل ومىردە نە بولسا دا, ءبارى قۇدايدىڭ قالاۋىمەن بولاتىنى تاعى جالعان ەمەس. 2012 جىلدىڭ اياعىندا «توعىز تاراۋ تۋىندى» دەپ اتالاتىن پۋبليتسيستيكالىق جيناعىم جارىق كوردى. «ساباقتى ينە ساتىمەن» دەگەن, سول كىتابىمدى جازۋشى جولتاي ءالماش ۇلى دوسىم اعاما وقۋعا بەرسە كەرەك. كۇنى كەشە مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى اتانعان اعام قوڭىراۋ شا­لىپ تۇر: ء«اي, شارحان, انا كىتا­بىڭدى وقىپ شىقتىم. باستان-اياق دەپ ايتا المايمىن. ىشىندە مەنى قىزىقتىرمايتىن دۇنيەلەر دە بار ەكەن, ولارىڭدى وقىعان جوقپىن. وتىرىككە ءوش اداممىن. بىراق ءابدى­جاميل مەن ءابىش اعالارىڭ تۋرالى ەسسەلەرىڭدى وقىپ, ايىزىم قاندى. سەن جاقىنىراق تانىساتىن بالا ەكەنسىڭ! انا «مىڭ دوللار» دەگەن اڭگىمەڭ دە ۇنادى. كەمشىن تۇستارى دا جەتەدى. كاسىبي جازۋشى ەمەس ەكەنىڭ كورىنىپ تۇر. ءبىر ۇناعانى, «ليتەراتۋرنىي پرو­بەل­گە» جول بەرمەيدى ەكەنسىڭ. سوندىقتان جازۋشىلىقتى دا ءبىر جامباسىڭا سالىپ, بايقاپ كورۋ كەرەك! ەشكىم اسپاننان سالبىراپ تۇسكەن جوق».

بالاشا قۋانىپ, بالاشا اڭ­قىل­داي جونەلگەن اعامنىڭ ومىر­دە قانداي ادام ەكەنىن سالعان جەر­­دەن بايقادىم. تىلدەسۋدىڭ ءبى­رىنشى مينۋتتارىنان-اق اڭىسىن اڭدۋعا ۋاقىتىن شىعىنداماي, اتتىڭ باسىن اۋەلدەن جىبەرىپ, ەمەن-جارقىن اڭگىمە تيەگىن اعىتا جونەلگەن ادام­نىڭ اقىق ەكەنىن اڭعارماۋ مۇم­كىن ەمەس ەدى.

قاتەلەسپەپپىن! ومىردەن وز­عان­­شا باۋىرىنا تارتىپ, مار­تە­بەم­دى كوتەرىپ ءجۇردى. اعا بولساڭ, قا­جىعاليداي بول! جوعارىدا ايتىپ كەتكەن ءوزىمنىڭ قىرسىق قاسيەتىمە ول قايتقان كۇنى قاتتى وكىندىم. ءوزىم بارىپ, جاعدايىمدى جەتكىزىپ, ءجون-جوسىعىمدى ايتىپ, ەرتەرەك تانىسپاعانىما قاپالاندىم.

دەي تۇرا, وزىمە ونەگە بولعان ءبىراز اڭگىمەسى جادىدا جاتتالىپ قالدى. اعانىڭ 75 جاسقا تولعان مەرەيتويىنا وراي اتىراۋ ساپارى بولسىن, اراكىدىك داستارقان باسىندا سىرلاساتىنىمىز بولسىن, ەلوردانىڭ بيليارد جارىس­تارىندا باس قوسىپ, ارقا-جار­قا قاۋقىلداساتىنىمىز بولسىن, بار­­لىق جەردە كەزدەسكەن سايىن ايتقان اقىلى ەستەن كەتەر مە؟!

اسىرەسە, بىلتىرعى ماۋسىم ايى­نىڭ باسىندا ويلاماعان جەردەن كەزدەيسوق كەزدەسۋىمىزدىڭ ءجو­نى بولەك بولدى. «وقجەتپەس» سانا­توريىنە بارسام, قاجىعالي اعام مەن سۇلۋحان جەڭەشەم دە دەمالىپ جاتىر ەكەن. باعىم بار, اعاممەن ءبىر اپتا بويى بىرگە ءجۇردىم. ۇساق اڭگىمەنىڭ دە ۇشىن شىعارا كەتكەندە تۇرعان ەشتەڭە جوق, بيلياردتىڭ دا ارمانسىز جاعىن ايىرعان كەزى­مىز وسى ەدى.

كەشكى استان كەيىن سەرۋەندەپ ءجۇرىپ, ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىنا دەيىن اڭگىمە سوعامىز. كوبىنەسە اڭگى­­مەنىڭ كورىگىن قىزدىراتىن – قا­جى­عالي اعا. ادەبيەت پەن تاريحتى تەرەڭ بىلەتىنىنە سول جولى كوزىم جەتە ءتۇستى. الەمدىك جازۋشىلار تۋرالى ايتقان پاراساتتى پىكىرلەرى دە ەرەكشە باۋراپ الدى. ونىڭ ءبارىن ءتىزىپ جاتۋعا شاعىن ماقالانىڭ كولەمى كوتەرمەيدى.

ءبىر عانا ءجالاڭتوس ءباھادۇردىڭ اينالاسىنداعى ويلارى نەگە تۇ­رادى؟! وزبەكستاننىڭ 12 قالا­سىن ارالاپ, كىتاپحانادان كىتاپحا­نا قويماي ءجۇرىپ, مول ماتەريال جيناعانىنىڭ ءوزى – ءبىر ەرلىك. سامار­قاندى بيلەگەن ءامىر جونىن­دە تاريحي رومانعا جۇك بولاتىن اڭگىمەنى ەكى كەش قاتارىنان تارقا­تىپ ايتىپ بەردى. سول ساتتە مەنىڭ الدىمدا ءجالاڭتوس ءباھادۇر تۋرالى تاريحي روماننىڭ اۆتورى تۇرعانداي كۇي كەشتىم.

مايىن تامىزىپ ايتقان اڭگىمە­لەرىنە ريزا بولدىم: ء«جالاڭتوس تۋرالى رومان جازۋدى باستاپ كەتە­تىن-اق ءجونىڭىز بار». ماعان جاۋاپ بەرىپ وتىرعان قاجىعالي اعامنىڭ نۇرلى ءجۇزى ءالى ەسىمدە: «قۇداي قۋات بەرسە, ويدا نە جوق دەيسىڭ, شارحانجان!». اسىل اعانىڭ وسى ءسوزى ەسكە تۇسكەندە وي كەلەدى: ماق­سات ەتىپ قويعان ءىسىڭنىڭ ءبارىن تيا­ناقتاپ, ارتىڭا قاراماي ءولۋ, ءتىپتى بار-اۋ, مۇمكىن ەمەس ەكەن. دەگەنمەن «جازمىشتان وز­مىش جوق» ەكەنى سول ساتتە را­يىڭنان قايتارىپ ۇلگەرەدى.

جالپى, قاجىعالي اعانىڭ تىر­­شىلىك تۋرالى اڭگىمەلەرى دە تىڭ­­داعان جاندى بەيجاي قالدىر­ماي­تىن. اۋزىڭنىڭ سۋى قۇرىپ, تامسانا تىڭدايسىڭ. نەگە ەكەنىن قايدام, سول جولى ءوزىنىڭ ءومىرى تۋرالى دا كوپ اڭگىمەلەدى. شەت تىلدەرىن قالاي جاقسى كورگەنى, سونىڭ ار­قا­سىندا قازمۋ-دى كۋرسىندا جالعىز ءوزى قىزىل ديپ­لوممەن بىتىر­گەنى, بىرگە وقىعان جىگىتتەردەن اسكەر قاتارىندا دا ءبىر ءوزى بولىپ قايتقانى, اتىنا زاتى ساي, ايداي اپپاق سۇلۋحان جەڭگەمىزبەن قالاي تانىسقا­نى, اقتوبەدەن ءبىرىنشى پاتەرىن قالاي العانى, ونى الماتىعا قالاي اۋىستىرعانى سياق­تى قا­راپايىم اڭگىمەلەرىنىڭ ءوزىن ەرەكشە ساعىنىشپەن ەسكە الىپ ەدى. جاناشىر اعاسى ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ پەن ومىرلىك ۇس­تا­نىمى ۇقساس دوسى تولەن اب­دىك تۋرالى تەبىرەنە وتىرىپ ايت­قان جۇرەكجاردى پىكىرلەرى دە قۇ­لا­عىم­دا سايراپ تۇر. وزىنەن ءبىر جىل, 26 كۇن جاس تەتە ءىنىسى, تالانتتى جازۋشى جاقسىلىق تۇمەنباەۆ تۋرالى دا اسەرلى ەستەلىگىن ايتىپ ەدى-اۋ!

ءىى

قازاقتىڭ فيلوسوف حالىق ەكە­نىن دالەلدەپ جاتۋدىڭ ءوزى ار­تىق. «جىلقى كىسىنەسكەنشە, ادام سويلەسكەنشە» دەپ ايتىپ كەت­كەن بابالارىمىز جان ديالەك­تيكاسىن اداممەن سويلەسۋ ارقى­لى بىلەتىنىڭە كوزىمىزدى اشىپ كەت­­كە­نىنە قايران قالاسىڭ. ال رۋح ديالەكتيكاسىن شە؟ ءدال قا­جى­­عالي اعاعا قاتىستى ايتساق, شۇ­­راي­لى شىعارماشىلىعىنان بى­لەسىز. بويىنا ءبىرجولاتا بىتە كەت­كەن ازاماتتىقتان باستاپ ۇلت­تىق­قا دەيىنگى بارلىق رۋح اتاۋلى ونىڭ تۋىندىلارىنان اتويلاپ تۇرا­تىنىن قاپىسىز اڭعارۋ قيىن ەمەس.

[رۋح ديالەكتيكاسى] قاجىعالي مۇحانبەتقالي ۇلىنىڭ الەمىندەگى قىزىل جىپتەي ادىپتەلگەن رۋحتى تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى – تاۋەلسىزدىك جولىندا كۇرەسىپ, باسقا تۇسكەن قيامەت قايىمنىڭ جولىن كەشكەن ەلدىڭ بوداندىق قۇرساۋىنان جانتالاسا قۇتىلۋعا ۇمتىلعان ارەكەتى, نوقتاعا باسىن كيگىزبەۋگە تىرىسقان, ەركىندىكتى اڭساعان جۇرت­تىڭ كۇرەسى.

جازۋشىنىڭ 20 جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى جازىلعان «تار كەزەڭ» رومانى – ونىڭ ۇلت الدىنداعى ار بەزبەنى. ەركىندىك پەن كەڭدىكتىڭ سۋرەتكەرى وسىنداي بولسا كەرەك. كوكتەگى كۇن كۇيمەسىندەي ەركىن سىلتەيتىن قالامگەردىڭ بۇل ەڭبەگى – ەرلىكتىڭ ەتەگىنەن ۇستاپ ءجۇرىپ كوتەرىلگەن تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ بۇ­گىنگى تۇرلاۋلىلىعىن ساقتاۋ ءۇشىن ۇنەمى قاپەرىمىزدە جۇرەتىن تولاعاي تۋىندى. ءار قالامگەر جازۋشىلىق جانە ازاماتتىق بورىشىن ار الدىندا قاجىعالي اعا سياقتى وسىلاي ادال اتقارسا, قانەكەي!

الايدا تاريحي ۋاقىتتىڭ بۇ­كىل ءدراماتيزمى ارقىلى قازىر­گى وقىرماندى ءۇش عاسىردان اس­تام ۋاقىت كۇتكەن تاۋەلسىزدىك قۇ­سىن قولدان ۇشىرىپ الماۋعا تار­بيەلەيتىن قاجىعالي مۇحان­بەت­قالي ۇلىنىڭ بۇل رومانىنىڭ با­عاسىن ءبىزدىڭ ادەبي سىنشىلار ءالى تولىققاندى بەرىپ ۇلگەردى دەي المايمىن. سوندىقتان دا قا­جى­عالي اعانىڭ قاراپايىم وقىر­مانى رەتىندە رومان تۋرالى از­عانتاي ويلارىمدى ايتا كەتكەننىڭ ارتىقتىعى بولماس.

«الەمدە ەكى قۇدىرەتتى كۇش بار: قىلىش پەن رۋح. سوڭىندا رۋح قىلىشتى جەڭۋى ءتيىس». ناپو­لەون بوناپارتتىڭ وسى ءسوزى قاجى­عالي مۇحانبەتقالي ۇلىنىڭ كەسەك دۇنيەسىنىڭ بۇكىل قۇپياسى مەن لەيتموتيۆىن اشىپ تۇرعانىن جۇ­رەكپەن سەزىنگەندەي بولاسىز. رۋحى مىقتى ادام وزگەلەرگە ساۋلەسىن شاشىپ تۇرادى. جاماندىققا قاس, جاقسىلىقپەن باۋىرلاس جۇ­رەدى. سوندىقتان بولار, تۋعان حال­قىنا شەكسىز ماحاببات پەن مەيى­رىمىن توگە بىلگەن قاجىعالي اعانىڭ تاۋەلسىزدىك ەپوسىن جازۋى – كەز­دەيسوقتىق ەمەس, زاڭدىلىق.

قاجىعالي اعانىڭ بويىندا ءومىر بويى قالتقىسىز قالىپتاسقان تازا سانا مەن اقىل-پاراساتتىڭ اپو­گەيى وسى شىعارماسىنىڭ 62 تا­مىرىن بۇلكىلدەتىپ تۇر. قاجى­عالي مۇحانبەتقالي ۇلى ءوزىنىڭ ينتەللەكتىك, ەموتسيونالدىق, رۋحاني, كەرەك دەسەڭىز, فيزيكالىق كۇشتەرىن ۇيلەسىمدىلىك پەن جارا­سىمدىلىق بيىگىنە كوتەرە ءبىلۋىنىڭ ناتيجەسىندە ەكسكليۋزيۆتى رۋح ديا­­لەكتيكاسىن قالىپتاستىرۋ ار­قىلى وسى ىرگەلى تۋىندىنى تابان­دىلىقپەن جازىپ شىققانىنا بەك سەنىمدىمىن.

الەمدىك ادەبيەتتە تاريحي رو­ماننىڭ جانر رەتىندە نەگىزىن قا­لاعان ۆالتەر سكوتت تاسىلىمەن بايانداۋعا قاجىعالي اعا اسا ەرەكشە ءمان بەرگەنىن «تار كەزەڭنىڭ» ءون بويىنان قاپىسىز بايقايسىز. ۆالتەرسكوتتىق «وپيسانيە-راسسكاز-ديالوگ» ادەبي فورمۋلاسىن تەرەڭ مەڭگەرگەن اۆتور اتالمىش رومانىن بىرىڭعاي كوركەمدىك تۇتاستىققا قۇرا بىلگەنى – شەدەۆر شىعارماداعى شەبەرلىكتىڭ شىڭى.

جالپى, «تار كەزەڭدى» تاريحي-ۇلتتىق رومان جانرىنا جاتقىزعان دۇرىس. تاۋەلسىزدىك قۇنىن ءبىلۋ ءۇشىن وسى روماندى ءاربىر قازاق جاس­تانىپ جاتىپ وقۋى كەرەك دەر ەدىم. اسىرەسە, جاس ۇرپاق. وسى ورايدا بۇل تاريحي دۇنيەنى ورتا مەكتەپ باعدارلاماسىنا كىرگىزۋ كەرەك دەگەن وي دا قىلاڭ بەرەدى. ولاي دەيتىنىم, تاباندى جازۋشى ءوزى باقايشاعىنا دەيىن زەرتتەگەن تاريحي پروتسەستى بوياماسىز وقىرماننىڭ كوز الدىنا اكەلگەنى ءوز الدىنا, وعان قوسا, بابالارىمىزدىڭ وسى جانكەشتىلىك كۇرەسىن جەتەسىنە جەتكىزىپ كوركەم بايانداي بىلگەن قالامگەر اينالىپ كەلگەندە بىزگە قازىرگى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ قۇنىن سەزىنۋگە ماجبۇرلەي العان­دىعىمەن اسا قۇندى ەكەنىن استىن سىزىپ ايتۋ كەرەك.

قاجىعالي مۇحانبەتقالي ۇلى قازاق ادەبيەتىندە تاريحي ويلاۋ جۇيەسىنىڭ حاراكتەرىن قالىپ­تاستىرعان قالامگەر دەر ەدىم. ونىڭ تاريحي رومانىنداعى وبراز­داردىڭ ءاربىر ءىس-قيمىلى ويعا قۇرىلعانى جالپى ادەبيەتتە بۇ­رىن­نان قالىپتاسقان شەبەرلىك ەكەنى تۇسىنىكتى. قاجىعالي اعا مۇ­نىمەن عانا شەكتەلىپ قال­ماعان. ماسەلە سوندا, ول رومان جەلىسىندەگى وقيعالار مەن قۇبى­لىستاردىڭ ءوزىن شىم-شىتىرىق ينتريگامەن ماتاپ, قيىننان قيىس­تىراتىنىمەن وقىرمانىن تەرەڭ ويدىڭ تۇڭعيىنا تارتا جونەلەدى. وسىلايشا قارا­پا­يىم قارەكەتتەردىڭ ءوزى ارقىلى وقىر­مانىن كەڭ ماسشتابتا ويلا­نۋعا ۇيرەتەدى. بۇل – ارينە, جازۋ­شى­نىڭ ەڭ ۇلكەن جەڭىسى جانە قازاق ادەبيەتىندەگى تاريحي رومان جانرىنا قوسىلعان سونى تاپقىرلىق.

ساقا جازۋشى ۇلتاراقتاي جەر ءۇشىن كۇرەسىپ جاتقان حالىقتىڭ تاۋەلسىزدىككە جەتۋ ءۇشىن ارپالىس­قان بارلىق امالدارىنىڭ ستراتەگياسى مەن تاكتيكاسىن كوركەمدىك تۇرعىدا تۇسىندىرۋمەن قاتار وعان ەستەتيكالىق تۇرعىدان كەرەمەت رەڭك بەرە بىلگەن. تاريحي روماندى جازۋ بارىسىندا قاجىعالي اعا يلليۋزياعا جول بەرمەگەنى ەڭ الدىمەن ەرەكشە اسەر ەتكەنى بار. تاريحي مالىمەتتەر مەن دەرەككوزدەر­دى ساۋات­تىلىقپەن قولداناتىن قاسيەتى دە سۇيسىندىرەدى. تەك دالەل­دەنۋى مۇمكىن ەمەس فاكتىلەرگە قا­تىستى جەرلەردە عانا قيالعا جۇگى­نەتىنىنىڭ ءوزى ونىڭ تاريحقا قيانات جاساۋعا اسا قۇشتار ەمەستىگىنەن حابار بەرسە كەرەك. لوگيكاسى مەن قيالى قاتار دامىعان قاجى­عالي اعا كەز كەلگەن ەپيزودتى كور­كەم­دىكتىڭ شىڭىنا جەتكىزگەنى جۇرەكتى الابوتەن جاۋلايدى.

اۆتور وقيعالار مەن پەرسوناج­دارعا سول كەزدىڭ ادامدارىنىڭ كوزىمەن قاراۋعا وقىرمان ءۇشىن مۇمكىندىك جاسايدى. اتالمىش ويىمىز جازۋشىنىڭ ەشقانداي كەيىپكەرىن يدەال قىلىپ كورسەت­پەيتىندىگىنەن انىق كورىنەدى. بۇل, اسىرەسە, سىرىم وبرازىن سومداۋ پروتسەسىندە ەرەكشە بايقالادى. ول سونىمەن قاتار ەشقانداي كەيىپ­كەرىنە وشپەندىلىك تانىتپايدى. جازۋشىنىڭ بۇل قاسيەتى يگەلسترومنىڭ بەينەسىن اشۋدا دا الاڭسىز كوزگە ۇرىپ تۇرعانى راس. وزەگىن ورتەپ بارا جاتقان تاقىرىپتى دا وركەنيەتتىلىكپەن جازۋعا داعدىلانعان قالامگەردىڭ وسى قىرى دا ونىڭ جازۋشىلىق پورترەتىنىڭ ادەمى شتريحىنا سۇ­رانىپ-اق تۇر.

روماننىڭ ادىستەمەلىك قۇندى­لىعى سوندا, ول وقىرمانعا تاريحتى تارازىلاۋعا عانا ەمەس, سو­نىمەن قاتار سول زاماننىڭ كە­يىپ­كەرلەرىمەن تار كەزەڭدى بىرگە سەزىنۋگە جاعداي جاسايدى. بۇل شىعارمانىڭ تاعى ءبىر وزەكتىلىگى اۆتوردىڭ ءتول ۇستانىمىنىڭ مىق­تىلىعى ارقىلى تاريحي پو­زي­تسيا­نىڭ تابيعاتىن اشا بىلگەن­دىگىندە جاتىر. سۇڭعىلا سۋرەتكەر ءدال وسى كەسەك شىعارماسىندا تاۋەلسىزدىك پەن ءتوتاليتاريزمنىڭ باسى ءبىر قازانعا سىيمايتىنىن فيلوسوفيالىق تۇرعىدان عاجاپ دالەلدەپ شىققانىن كوزى قاراقتى, كوكىرەگى وياۋ وقىرمان بايقاماۋى مۇمكىن ەمەس.

روماننىڭ اياقتالار تۇسىن­داعى سىرىم باتىردىڭ شەشىمى تاۋەلسىزدىك – بيلىكتىڭ تاۋەلسىزدىگى ەمەس, حالىقتىڭ ەگەمەندىگى; تا­ۋەل­سىزدىك – حالىقتىڭ ءوزىن-ءوزى باس­قارۋى ەكەندىگىنە قۇرىلۋى – اۆ­تور­دىڭ جالپى تاريحي پروتسەستى با­تىلدىقپەن ءدال ايقىنداۋى. تا­ريح تەرەڭىندەگى ويماقتاي ويدى بۇگىنگى كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگىمەن پوزيتسيالىق تۇرعى­دان شەبەر بايلانىستىرا بىل­گەن اۆتور بۇل پاراساتتى پايىمى ارقىلى ءوزىنىڭ قازاق ەلى الدىن­داعى قادىر-قاسيەتىن ودان ءارى ارتتىرا تۇسەتىنى – دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىن اكسيوما.

ءدال وسى جەردە جان مەن رۋح ديا­لەكتيكاسى توقايلاسادى. قان­داي عاجاپ كەزدەسۋ! ولىمنەن قو­رىق­پايتىن رۋحى مىقتى ءتىرى ادام­نىڭ ماڭگىلىك جانىنىڭ قۇدى­رەتتىلىگىن تانىتاتىن بۇل بايلانىس ءتۇپتىڭ تۇبىندە ادامزاتتى گۋ­مانيزم ماكسيماليزمىنە الىپ كە­لەتىنى ايقىن. جۇمىر جەردەگى وسىن­داي تۇپكىلىكتى باقىتقا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان جانى سۇلۋ جازۋشى ءۇشىن بۇدان اسقان ماڭگىلىك بولا ما؟!

شارحان قازىعۇل