ەلباسى ن.ءا. نازارباەۆ ءوزىنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى –قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا: «ادامزات ءۇشىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيا تابالدىرىعىندا تۇر, ول ءوندىرىس ۇعىمىنىڭ ءوزىن وزگەرتەدى. تەحنولوگيالىق جاڭالىقتار الەمدىك نارىقتىڭ قۇرىلىمى مەن قاجەتتىلىكتەرىن تۇبەگەيلى وزگەرتەدى. ءبىز بۇرىنعىعا قاراعاندا مۇلدە وزگەشە تەحنولوگيالىق بولمىستا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز», دەپ اتاپ كورسەتتى.
ەلباسى مەملەكەتتىڭ ءۇشىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيا ناتيجەسىندە پايدا بولاتىن سەكتورلاردى ەسكەرە وتىرىپ, ۇلتتىق كومپانيالار ارقىلى بولاشاقتىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋدى ىنتالاندىرۋ قاجەتتىلىگىنە ايرىقشا نازار اۋداردى.
ەلباسى ن.ءا. نازارباەۆ ءوزىنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى –قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا: «ادامزات ءۇشىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيا تابالدىرىعىندا تۇر, ول ءوندىرىس ۇعىمىنىڭ ءوزىن وزگەرتەدى. تەحنولوگيالىق جاڭالىقتار الەمدىك نارىقتىڭ قۇرىلىمى مەن قاجەتتىلىكتەرىن تۇبەگەيلى وزگەرتەدى. ءبىز بۇرىنعىعا قاراعاندا مۇلدە وزگەشە تەحنولوگيالىق بولمىستا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز», دەپ اتاپ كورسەتتى.
ەلباسى مەملەكەتتىڭ ءۇشىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيا ناتيجەسىندە پايدا بولاتىن سەكتورلاردى ەسكەرە وتىرىپ, ۇلتتىق كومپانيالار ارقىلى بولاشاقتىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋدى ىنتالاندىرۋ قاجەتتىلىگىنە ايرىقشا نازار اۋداردى.
ەلباسىنىڭ ءۇشىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسياعا قاتىستى تاپسىرمالارىن ورىنداۋ ءۇشىن, ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ەڭ باستىسى, قازاقستاندىق عىلىمدى ۇيىمداستىرۋدى جۇيەلى تۇردە جاڭعىرتۋ قاجەت.
قازاقستاندىق عىلىمدى جاڭعىرتۋ جانە وسىعان بايلانىستى ماسەلەلەردى كەشەندى شەشۋ ءۇشىن شىن ءمانىسىندە, وسى سالاداعى جۇمىستاردى ۇيىمداستىرۋداعى تەتىكتەردى تۇپكىلىكتى وزگەرتۋ قاجەت جانە بۇل رەتتە عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرىن نارىقتىق ەكونوميكانىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن شەشۋگە باعىتتاۋ اسا ماڭىزدى. ول ءۇشىن ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىنا عىلىمنىڭ قوساتىن ۇلەسىن ارتتىرۋ, عىلىمي زەرتتەۋلەردى كوممەرتسيالاندىرۋ تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ, بيزنەس-قاۋىمداستىقتىڭ عىلىمي ازىرلەمەلەرگە قاتىسۋىن ىنتالاندىرۋ سياقتى شارالاردى قولدانۋ بۇگىنگى تاڭدا وتە ماڭىزدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2011 جىلى قابىلدانعان «عىلىم تۋرالى» زاڭى بويىنشا عىلىمي-تەحنيكالىق قىزمەتتى مەملەكەتتىك بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن قارجىلاندىرۋ بازالىق, گرانتتىق, باعدارلامالىق – نىسانالى تۇردە قاراجات ءبولۋ ارقىلى ءبىر جۇيەگە كەلتىرىلدى.
عىلىمي ناتيجەلەرگە دەگەن سۇرانىس, عىلىمنىڭ قولدانبالى ءناتيجەلەرىن باعالاۋدىڭ نەگىزگى ولشەمى بولىپ, تەك وسى جاعدايدا عانا عىلىم ەكونوميكالىق ءوسۋ مەن قوعامدىق دامۋدىڭ «لوكوموتيۆىنە» اينالۋى مۇمكىن. قالىپتاسقان ۇردىسكە سايكەس, مەملەكەت قازىرگى تاڭدا, ونەركاسىپ پەن بيزنەستىڭ تاراپىنان يننوۆاتسيالارعا سۇرانىستى ەمەس, ۇسىنىستى عانا ىنتالاندىرادى.
وسى ءۇردىستى وزگەرتۋ جانە ءۇشىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسياداعى مىندەتتەردى شەشۋ ءۇشىن مىناداي شارالاردى قولدانۋ قاجەت:
بىرىنشىدەن, ىرگەلى زەرتتەۋلەردىڭ اراسىنان ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا ۇلەس قوساتىن عىلىمي ناتيجەلەرگە ساراپتاما جۇرگىزىپ, بولاشاقتا قازاقستاننىڭ عىلىمىن جوعارى دارەجەگە كوتەرەتىن ازىرلەمەلەردى تاڭداپ الىپ, ولاردى دامىتۋ جولدارىن قاراستىرۋ;
ەكىنشىدەن, يننوۆاتسيالىق كوشباسشى بولۋ ءۇشىن ىرگەلى ناتيجەلەردەن قولدانبالى جاعى باسىم 10 شاقتى جوبانى ۇدەمەلى تۇردە قارجىلاندىرۋدى ىسكە اسىرۋ;
ۇشىنشىدەن, ەلباسى ايتقانداي, مەملەكەت ۇلتتىق كومپانيالار مەن جەكەمەنشىك كاسىپورىندارمەن بىرلەسىپ, وندىرىسكە ەنگىزۋ ءۇشىن ءۇشىنشى يندۋستريالىق كوشباسشى بولا الاتىن 3-4 تاجىريبەلىك ناتيجەنى تاڭداپ الىپ, وندىرىسكە ەنگىزۋ ءۇشىن قولداۋ قاجەت.
بۇل ۇردىسكە رەسپۋبليكادا عىلىمي-زەرتتەۋ, تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستار (عزتكج) شىعىنىنىڭ بۇرىننان بەرى قالىپتاسقان, زەرتتەمەلەرگە كوپ قارجى جۇمسالاتىن ءتيىمسىز قۇرىلىمى وتە كەلەڭسىز اسەر ەتەدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە كوپتەگەن اياقتالعان عىلىمي زەرتتەۋلەر وندىرىسكە ەنگىزۋگە دايىن بولمايدى.
سوندىقتان كەلەشەكتە وندىرىسكە ەنگىزۋگە دايىن ازىرلەمەلەردى قارجىلاندىرۋ عىلىمنىڭ نەگىزگى قارجىسىنان 50% -دان كەم بولماۋى ءتيىس.
سونداي-اق, عىلىم سالاسىندا قالىپتاسقان احۋالدى جاقسارتۋدىڭ ماڭىزدى جانە قاجەتتى شارتى – قوعامداعى عىلىمي ەڭبەكتىڭ مارتەبەسىن قالپىنا كەلتىرۋ دەپ ويلايمىز.
ءۇشىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيا ءۇشىن باسىم باعىتتارداعى عىلىمي ماماندىقتار بويىنشا كادرلار قاجەت.قازاقستان, اسىرەسە, جاڭا يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى مەڭگەرگەن ماماندارعا ءزارۋ.
قازىرگى تاڭدا قازاقستاندا بولون ۇدەرىسىنە سايكەس باكالاۆرلار, ماگيسترلار مەن PhD دوكتورلارى دايارلانادى. جوو ماگيسترانتتار مەن PhD دوكتورلارىن دايارلاۋ بارىسىندا وتاندىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىمەن كەلىسىمشارتتارعا وتىرسا, بولاشاق عىلىمي قىزمەتكەرلەر ەلىمىزدىڭ جەتەكشى عالىمدارىنان ءتالىم الىپ, وزدەرىنىڭ زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ دەڭگەيىن ارتتىرارى ءسوزسىز.
وسى رەتتە, مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىكتى دامىتۋ, مەملەكەت پەن بيزنەستىڭ عىلىمعا سالاتىن قارجىسىن قولدانۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, دەمەك, ونى جۇيەلى جاڭعىرتۋ ءۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى وسىدان 5 جىل بۇرىن زاڭدى تۇلعالاردى ءتيىمدى باسقارۋدى قامتاماسىز ەتۋگە قابىلەتتى, ولاردىڭ اكتسيالارىنىڭ پاكەتى مەن قاتىسۋ ۇلەسى جارعىلىق كاپيتالىنا بەرىلگەن «پاراسات» ۇلتتىق عىلىمي-تەحنولوگيالىق حولدينگى» اق قۇرۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدادى.
حولدينگ مينەرالدى قورلاردىڭ ورنىن تولتىرۋ, يگەرۋ, تەرەڭ وڭدەۋ جانە جاڭا ماتەريالداردى الۋ; سەيسمولوگيا, سۋ قورلارى; ەنەرگەتيكا; فارماتسەۆتيكا, ينفورماتيكا بويىنشا جۇمىس ىستەۋدە.
ءوزىنىڭ قىزمەتىنىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ حولدينگ تۇجىرىمداما قالىپتاستىردى جانە سودان كەيىن ءوزىنىڭ دامۋ ستراتەگياسىن تاڭدادى, وندا ءبىز ماڭىزدى دايىندامالارى بار ەلدىڭ عىلىمي ۇيىمدارى مەن جوو الەۋەتىنە سۇيەندىك.
بۇل باعىتتا حولدينگ بەلسەندى جۇمىس اتقارا باستادى جانە 2011 جىلدان باستاپ ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ, وندىرىستىك كاسىپورىنداردىڭ جانە جوو-نىڭ قاتىسۋىمەن مينەرالدى-شيكىزات كەشەنىندە, ءدارى-دارمەك, حيميا ونەركاسىبىندە, تاۋ كەن-مەتاللۋرگيا سالاسىندا يننوۆاتسيالاردى دامىتۋعا باعىتتالعان عىلىمي-تەحنيكالىق باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋدا.
اتالعان باعدارلامالار اياسىندا عزج جوبالارىن ورىنداۋ بارىسىندا حولدينگتىڭ عالىمدارىمەن ءۇشىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيانىڭ كوپتەگەن نەگىزگى باعىتتارى بويىنشا ونەركاسىپتىك مەڭگەرۋگە ونداعان تەحنولوگيالار دايىندالۋدا.
سونىمەن قاتار, قازىرگى تاڭدا حولدينگ «تەحنولوگيالىق دامۋ جونىندەگى ۇلتتىق اگەنتتىك» اق, «قازاتومونەركاسىبى» ۇاك» اق, «قازاقمىس» كورپوراتسياسى» جشس-مەن بىرلەسكەن بىرقاتار جوبالاردى ىسكە اسىرۋدا. ءسويتىپ, «قازاتومونەركاسىبى» ۇاك» اق كاسىپورنىندا رەني ءونىمىن ءوندىرۋدى ۇيىمداستىرۋ» جوباسىنىڭ شەڭبەرىندە جەراستى سىلتىسىزدەندىرۋ تەحنوگەندىك ەرىتىندىلەرىنەن رەنيدى ءبولىپ الۋ تەحنولوگياسى ازىرلەندى.
سونداي-اق, «سامۇرىق-قازىنا» ءال-اۋقات قورى» اق-پەن بىرلەسكەن جۇمىس ىستەلۋدە. ونىڭ قۇرامىنا كىرەتىن ۇيىمدارمەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمدار قول قويۋعا دايىندالۋدا.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا ەلدىڭ دامۋدىڭ «جاسىل» جولىنا كوشۋىنە نەگىزدەلگەن ەكونوميكانىڭ تۇراقتى جانە ءتيىمدى مودەلى مەن استانا قالاسىندا بولاتىن «بولاشاق ەنەرگياسى» اتتى ەكسپو-2017 كورمەسىندە الەمدىك عىلىم مەن تەحنيكانىڭ ءۇزدىك جەتىستىكتەرىن كورسەتۋگە باعدار بەرگەندىگى ايقىن.
ەلباسى العا قويعان «يننوۆاتسيالىق جاڭعىرتىلاتىن ەنەرگەتيكا, ەنەرگيا ۇنەمدەيتىن تەحنولوگيالار سالاسىندا سەرپىلىس جاساۋ» مىندەتتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, حولدينگ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2013-2017 جىلدارعا ارنالعان تازا ەنەرگيا كوزدەرىن جاساۋ» عىلىمي-تەحنيكالىق باعدارلاماسىن ازىرلەدى.
بۇل باعدارلاما ۇكىمەتتىڭ جانىنداعى جوعارى عىلىمي-تەحنيكالىق كوميسسيامەن ماقۇلداندى جانە ول جاقىن ۋاقىتتا ىسكە اسىرىلا باستايدى.
مۇنداي باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ, ءسوز جوق, عىلىمي ۇيىمداردىڭ, جوو مەن بيزنەستىڭ ءىس جۇزىندە ىقپالداسۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى.
اتالمىش ماقالانىڭ شەڭبەرى «پاراسات» حولدينگى مەن ونىڭ ەنشىلەس ۇيىمدارىنىڭ 5 جىل ۋاقىت بەدەرىندە قول جەتكىزگەن بارلىق ماڭىزدى ءناتيجەلەرى تۋرالى ايتۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى, سوندىقتان ولاردىڭ كەيبىرىنە عانا توقتالايىق.
جالپى, وسىنىڭ ءبارى, عىلىمي زەرتتەۋلەردى جۇرگىزۋگە جەكەمەنشىك ينۆەستيتسيالاردى تارتۋدى ىنتالاندىرۋ بويىنشا شارالار كەشەنىن قابىلداۋعا باعىتتالعان دامۋدىڭ ءبىز تاڭداعان ستراتەگياسىنىڭ دۇرىستىعىن راستايدى.
قازىرگى تاڭدا ءبىز حولدينگتىڭ جەكەمەنشىك جانە مەملەكەتتىك كاسىپورىندارمەن بىرگە وسى جىلدارى جاساپ جاتقان مىناداي جوبالارىن ماقتانىشپەن ايتا الامىز:
– استانا قالاسىندا «استانا – جاڭا قالا» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعى يندۋستريالىق پاركى اۋماعىندا «Led System» جشس-مەن بىرلەسىپ جارىق ديودتارى مەن جارىق ديودتى كوشە شامشىراقتارىن ءوندىرۋ بويىنشا تاجىريبەلىك-ونەركاسىپتىك تەلىم جاسالىپ جاتىر. جوبا ەنەرگيا ۇنەمدەۋدى, حالىقارالىق تالاپتارعا ساي ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتى ءبىرشاما ارتتىرۋعا باعىتتالعان;
– وتاندىق عالىمداردىڭ ءازىرلەمەلەرىنىڭ نەگىزىندە «تەمىر مەن مىس» جشس-مەن بىرلەسىپ گيدروديناميكالىق قىزدىرعىشتاردى سەريالىق شىعارۋ بويىنشا ءوندىرىس قۇرىلۋدا, اتالعان قوندىرعىلار استانا قالاسىندا «ۇكىمەت ءۇيى» مەن «پاراسات» حولدينگى عيماراتىندا جىلىتۋ جانە ىستىق سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەسىندە تابىستى جۇمىس ەتۋدە;
– قاراعاندى قالاسىندا «كەنجەر» جشس-مەن بىرلەسىپ «فيزيكا-تەحنيكالىق ينستيتۋت» جشس تەحنولوگيالارى نەگىزىندە ازىرلەنگەن ەنەرگيا اۆتونومدى, قالدىقسىز جانە ەكولوگيالىق تازا مەتاللۋرگيالىق كرەمنيدى ءوندىرۋدىڭ بولاشاق زاۋىتىنىڭ ءتاجىريبەلىك-ونەركاسىپتىك تەلىمىندە جابدىقتى قۇراستىرۋ جۇرگىزىلۋدە. وسى جابدىق قازىرگى تاڭدا جۇمىس ىستەمەي تۇرعان كرەمني ءوندىرۋ زاۋىتىن ىسكە قوسۋعا ىقپال ەتەدى;
– وسكەمەن قالاسىندا «ەرليتوس» جشس-مەن بىرلەسىپ «التاي گەولوگيا-ەكولوگيالىق ينستيتۋتى» جشس نەگىزىندە «تاگانسوربەنت» دارىلىك مينەرالدى پرەپاراتتارىن شىعارۋ بويىنشا فارماتسەۆتيكالىق زاۋىتتىڭ تاجىريبەلىك-ونەركاسىپتىك ءوندىرىسى ىسكە قوسۋ ساتىسىندا تۇر;
– ورال قالاسىندا باتىس قازاقستان اگرارلىق-تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرلەسىپ وتاندىق عالىمداردىڭ سونى تەحنولوگيالارىنىڭ نەگىزىندە قارا ۋىلدىرىق پەن تاۋارلىق بەكىرە ەتىن ءوندىرۋ بويىنشا بولاشاق كەشەننىڭ تاجىريبەلىك-ونەركاسىپتىك تەلىمى جاسالدى.
«پاراسات» حولدينگى قىزمەتىنىڭ ستراتەگيالىق باعىتتارىنىڭ ءبىرى – ءوزىنىڭ قۇرىلىمىندا تاۋەكەل ينۆەستيتسيالاۋ قورىن قۇرۋ بولىپ تابىلادى. وسى قور ارقىلى عالىمداردىڭ تەحنولوگيالارىن كوممەرتسيالاندىرۋ قامتىلادى.
حولدينگتىڭ ەنشىلەس ۇيىمدارى ونەركاسىپتىك كاسىپورىندار مەن جەكە ۇيىمداردىڭ تاپسىرىسى بويىنشا قوماقتى سوماعا عزتكج ورىندايدى. 2010 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا حولدينگتىڭ جالپى بيۋدجەتتەن تىس قارجىلاندىرىلۋى 34%-دى قۇرادى.
العاش رەت الەمدىك تاجىريبەدە يۋنەسكو-نىڭ باس اسسامبلەياسىمەن گەوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ جانىندا ورتالىق ازيا وڭىرلىك گلياتسيولوگيالىق ورتالىعىن قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. ونىڭ نەگىزگى مىندەتى – قازاقستاندا قالىپتاساتىن سۋ قورلارىن مونيتورينگىلەۋ مەن باعالاۋ.
العاش رەت الەمدىك تاجىريبەدە «جەزقازعانسيرەكمەت» رمك-دا راديوگەندى وسمي – 187- ءنىڭ ونەركاسىپتىك ءوندىرىسى ۇيىمداستىرىلدى.
حولدينگكە قاراستى ۇلتتىق اقپاراتتاندىرۋ ورتالىعىنىڭ وتاندىق ءبىلىم بەرۋدى جاڭعىرتۋ ماقساتىندا يننوۆاتسيالىق ءونىم شىعارۋداعى ۇلەسى زور. ورتالىق كومپيۋتەرلىك باعدارلامالار رەتىندە ورتا جالپى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنە 130-دان استام, تەحنيكالىق جانە كاسىبي ءبىلىم بەرۋ وقۋ ورىندارىنا 59, جوعارى وقۋ ورىندارى ءۇشىن – 70 ەلەكتروندى وقۋلىقتار ازىرلەدى. ولار ەل وڭىرلەرىندەگى وقۋ ورىندارىندا عىلىمي-پەداگوگيكالىق سىناقتان ءوتتى.
وتاندىق عالىمداردىڭ تەحنولوگيالارىنا نەگىزدەلگەن ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىككە كەز كەلگەن مەملەكەت قول جەتكىزە المايتىندىعى بارشاعا ءمالىم. قازاقستان عىلىمعا جىل سايىن ينۆەستيتسيانى ارتتىرۋ ارقىلى وسى قيىن جولدىڭ باستاۋىندا تۇر جانە ولار ءوز العاشقى ناتيجەلەرىن بەرۋدە.
ءۇشىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيا الەمدى تۇبەگەيلى وزگەرتەدى. الەمدى جاڭا يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار مەن جاڭالىقتار كۇتىپ تۇر.
قازاقستان عالىمدارى ءۇشىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيانى ىسكە اسىرۋعا جانە قازاقستاندىق عىلىمدى جاڭعىرتۋعا وزدەرىنىڭ سۇبەلى ۇلەستەرىن قوسادى دەگەن سەنىمىمىز مول.
ابدىكارىم زەينۋللين,
«پاراسات» ۇلتتىق عىلىمي-تەحنولوگيالىق حولدينگى» اق
باسقارما توراعاسى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
پروفەسسور.
