ءتۇپ تاريحى سوناۋ 1920 جىلدان باستالاتىن كەشەگى قازتاگ – بۇگىنگى قازاقپارات بيىل 100 جىلدىق بەلەسىنە شىعىپ, كوپشىلىك باق-قا بۇيىرا بەرمەيتىن مەرەيلى مەجەنى باعىندىرىپ وتىر. وسى ءبىر عاسىرلىق شەجىرەنىڭ سوڭعى 20 جىلدىق ۇزىگىنە ءبىزدىڭ دە ازعانتاي قاتىسىمىز بولعاندىقتان, از-كەم ءسوز ارناعاندى ءجون كوردىك.
جالپى, كەڭەستىك كەزەڭدە قازتاگ-تىڭ ماڭىزى قانداي بولعانىن, پارتياعا تىكەلەي باعىنىستى رەسپۋبليكالىق, وڭىرلىك (وبلىستىق), قالالىق رەداكتسيالار قازتاگ تەلەتايپىمەن «ساۋ بولىڭدار» دەگەن قوشتاسۋ ءسوزى جەتپەيىنشە, گازەتتەرىن باسپاعا جىبەرە الماي تاڭدى تاڭعا ۇرىپ جۇرەتىنىن الدىڭعى لەكتەگى اعا بۋىن ءالى كۇنگە جىر قىلىپ ايتادى. الايدا, تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى الاساپىران, 90-جىلدارداعى قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىس اگەنتتىككە دە زاردابىن تيگىزدى. سالماعى مەن تەگەۋرىنى تسك-نىڭ وزىنەن ءبىر كەم سوقپايتىن باستى مەملەكەتتىك اقپارات قۇرالى بولعان اگەنتتىككە دەگەن كوزقاراس سول ءبىر وتپەلى شاقتا مۇلدە باسەڭسىدى. قارجىلاندىرۋ ناشارلاپ, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق تۇرعىدان تيىسىنشە قامتاماسىز ەتىلمەدى. اسىرەسە, 1997 جىلى قازااگ بولىپ قايتا قۇرىلعان اگەنتتىكتىڭ جاعدايى ءماز بولا قويمادى. ەڭ جاڭا اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنيكالارمەن جابدىقتالۋعا, سول ارقىلى مۇلدە اشىق-شاشىق قالعان ۇلتتىق اقپارات ايدىنىنداعى باسەكەگە جاس مەملەكەتتىڭ تۋىن بيىك ۇستاپ كىرۋگە ءتيىس بولعان اگەنتتىكتە دەنى دۇرىس كومپيۋتەر بولماپتى. جالاقىنىڭ ءوزى ۋاقىتىندا بەرىلمەدى.
ۋنيۆەرسيتەت بىتىرە سالا استاناعا الىپ ۇشىپ جەتكەن, 2000 جىلدىڭ 23 شىلدەسىندە اگەنتتىكتىڭ تابالدىرىعىن العاش اتتاعان جاس تىلشىگە «ازۋىن ايعا بىلەگەن قازتاگ-قا جۇمىسقا تۇرۋ» قۋانىشىنىڭ اسەرىنەن ءا دەگەندە بىلىنبەگەنىمەن, رەداكتسيادا جىلدار بويى شەشىلمەي كەلە جاتقان ماسەلەلەردىڭ سالدارى قانداي ەكەنى كوپ ۇزاماي-اق ايقىن اڭعارىلىپ قالعان ەدى. اكىمشىلىك, ەسەپ-قيساپ جاعىن قوسپاعاندا, باس رەداكتور مەن ەكى ورىنباسارىندا, ەكى-ءۇش تەرىمشى-وپەراتوردا عانا كومپيۋتەر بار. مەن جۋرناليست اعالارىم – كوشكىنباي كەنەباي, مارقۇم جۇماتاي سابىرجان ۇلى جانە تولەۋتاي داميەۆ وتىرعان كابينەتكە ءتورتىنشى بولىپ قوسىلدىم. كابينەتتە ءبىر عانا كومپيۋتەر بار ەكەن, بىراق قوسىلماعان. قوسىپ كورۋگە ەشكىم تالپىنباعان دا سياقتى. جۋرفاكتا ازداپ كومپيۋتەردە جازۋدى ۇيرەنگەنىم بار ەدى, وقتىن-وقتىن قاراپ قويىپ, مەن دە اعالار سالعان سارا جولمەن – قولمەن جازۋعا كىرىسىپ كەتتىم. بىراق دوڭەس مونيتورلى كومپيۋتەردىڭ بۇرىشتان قاراپ تۇرعانى مازا بەرمەدى. اقىرى باتىلىم جەتىپ سۇراپ ەدىم: مىڭ بولعىر ء«ايتيشى» قۋانا-قۋانا قوسىپ بەردى. كومپيۋتەردىڭ اتى – كومپيۋتەر. بۇعان دەيىن ءار اقپاراتىمدى تەرىمشىگە وتكىزبەس بۇرىن تۇزەپ-كۇزەپ, اق قاعازعا كەمى بەس رەت كوشىرىپ جازاتىن بولسام, ەندى راحات. تۇزەۋگە – وڭاي, قاعازعا – ۇنەم. ءسويتىپ تىلشىلەردەن ءبىرىنشى بولىپ «تىڭعا تۇرەن» سالدىم. ال ارىپتەس اعالارىم جاڭالىعىن قولمەن جازۋىن جالعاستىرا بەردى (ول كىسىلەر سول كەزدىڭ وزىندە ەلۋدى القىمداپ قالعان ەدى).
تەرىمشى تەرگەن اقپارات رەداكتورعا تۇسەدى. ال رەداكتورىمىز – «انا ءتىلى» گازەتىن اسقاقتاتقان العاشقى باس رەداكتورى, جازۋشى-جۋرناليست جارىلقاپ اعا بەيسەنباي ۇلى! بۇل كىسى سول كەزدە اعا بۋىن ىشىنەن كومپيۋتەردى مەڭگەرگەن جالعىز رەداكتور دەسەم, اقيقاتتان الىس كەتپەسپىن. رەداكتوردان وتكەن ماتەريال ارى قاراي ەلەكتروندى پوشتامەن جازدىرىپ الاتىن مەكەمەلەرگە تارايدى.
العاشقى nokia ءھام جاڭالىق ءۇشىن جارىس
پلانشەتتەر مەن ءتۇرلى مەسسەنجەرلەر زامانىنا تاپ كەلگەن قازىرگى جاس تىلشىلەر وقىسا, سەنبەيتىن شىعار. الايدا پرەزيدەنت اكىمشىلىگىندە, ۇكىمەت ۇيىندە ەرتەڭگىسىن وتكەن ءىس-شارالار مەن ءباسپاسوز ءماسليحاتتارىن, ماڭىزدى وقيعالاردى يتار-تاسس, ينتەرفاكس-قازاقستان اگەنتتىكتەرى جەدەل تۇردە 1-2 ساعات اينالاسىندا يگەرىپ تاستاسا, قازااگ اسىقپاي, تۇستەن كەيىن جاڭالىق تاراتاتىن. بۇل كەزدە ونىڭ ەش قۇنى قالمايتىن. قازاق راديوسىنىڭ ءوزى اتالعان اقپارات اگەنتتىكتەرىنىڭ تۇستەن كەيىنگى سونى جاڭالىقتارىن اۋدارىپ الىپ, ەفيردەن وقىپ جاتاتىن.
جاڭالىقتى بۇلايشا كەشىكتىرىپ بەرۋدىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, تىلشىلەردىڭ دەنى ىلدىم-جىلدىم جۇگىرە قوياتىن جاس ەمەس, ەلۋدى القىمداعان, جايباراقات گازەت جۇمىسىنا ۇيرەنىپ قالعان اعالار. جىلدام اقپارات بەرمەدىڭىز دەپ وكپەلەۋدىڭ ءوزى ءجونسىز. جۇمىستا ارى-بەرى تەز جەتكىزە قوياتىن كولىك تە جوق. ۇيالى تەلەفون تۇرماق, تسيفرلى فورماتتا جازاتىن ديكتوفون دا قولجەتىمسىز. قازىرگى كۇن تۇرعىسىنان قاراعاندا, اقىلعا سىيماسى انىق. الايدا شىنايى احۋال وسىنداي ەدى.
سوعان قاراماستان مۇرات ارەنوۆ, جارىلقاپ بەيسەنباي ۇلى, تىلەۋجان ەسىلباەۆ, تالعات بايمۇحامەدوۆ, بەيبىت ساحانوۆ, قالامقاس اسكەرقىزى سىندى اعا-اپكەلەر بار ىنتا-جىگەرىمەن قىزمەت ەتتى. ال ءبىز سياقتى جاستاردىڭ كەم-كەتىگىن تۇزەپ, بىلمەگەنىن ۇيرەتتى, ۇسىنىستارىن ءاردايىم قولداپ وتىردى.
جالپى, 2001 جىلدىڭ باسىنان قارجىلاندىرۋ استا-توك بولماسا دا, ازداپ تۇزەلدى. ەڭ باستىسى, ايلىق ەڭبەكاقى كەشىكپەيتىن بولعانى قۋانتتى. ال 2002 جىلى قاڭتاردا العاش رەت ۆەب-سايتى اشىلدى. سونىمەن ءبىر مەزگىلدە اگەنتتىكتىڭ باسشىسى (ول كەزدە اگەنتتىك رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورىن فورماسىندا بولاتىن) مۇرات مايحان ۇلى ارەنوۆ تىلشىلەر جەدەل حابار تاراتۋى ءۇشىن رەداكتسيا ەسەبىنەن ارقايسىمىزعا ءبىر-ءبىر nokia ۇيالى بايلانىس تەلەفونىن الىپ بەردى. باسەكەلەستىككە ۇمتىلۋدىڭ العاشقى قادامدارى وسىلاي باستالدى.
ۇيالى تەلەفونعا قول جەتكەننەن كەيىن ءبىز دە تىكەلەي ۇكىمەت ۇيىنەن رەداكتسياداعى تەرىمشىگە حابارلاسىپ, اقپاراتتى تەلەفون ارقىلى بايانداۋعا كوشتىك. بۇل ءتاسىل جاڭالىقتىڭ جەدەلدىگىن بۇرىعىدان قالاي ەسەلەپ ارتتىرعانىن باعامداي بەرىڭىز. وسىلاي-وسىلاي يتار-تاسس, ينتەرفاكس-قازاقستان اگەنتتىكتەرىمەن كادىمگىدەي باسەكەگە ءتۇسىپ, ولار دا بىزبەن ساناساتىن, ۇلكەن ءىس-شارالاردا «قازاقپارات نە بەرىپ جاتىر ەكەن» دەپ ءبىز جاققا الاڭدايتىن جاعدايعا جەتتى. ويتكەنى, بۇل كەزدە جۋرناليستەر قاتارى دا نەگىزىنەن جاس تىلشىلەرمەن تولىعىپ, جەدەلدىك ءۇشىن باسەكە سىرتتا دا, ىشتە دە قىزۋ ءجۇرىپ جاتتى. سىرتتا وزگە اگەنتتىكتەرمەن تايتالاسساق, ءوز ىشىمىزدە قازاق جانە ورىس رەداكتسياسى بولىپ جاڭالىقتى كىم بۇرىن بەرەدى دەپ جارىستىق.
وسى كەزگە قاراي اقپاراتتىق-يدەولوگيالىق كەڭىستىكتە باسەكەگە قابىلەتتى, قۋاتتى ۇلتتىق اقپارات اگەنتتىگى قاجەت ەكەنىن سالالىق مينيسترلىك تە, ۇكىمەت تە تۇسىنە باستاعان ەدى. ناتيجەسىندە, ءسال العا وزىپ ايتساق, «قازاقپارات» ۇلتتىق كومپانياسى قۇرىلدى.
رەتى كەلگەسىن, 2003 جىلى قىركۇيەكتە استانادا وتكەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ ءى سەزىنەن اقپارات تاراتۋ بارىسىنا ايرىقشا توقتالعاندى ءجون كورىپ وتىرمىن. ەل ومىرىندەگى اسا ماڭىزدى ءارى حالىقارالىق قاتىسۋ گەوگرافياسى اۋقىمدى بولعان وسى سەزدە قازاقپارات تىلشىلەرى ساپا مەن جەدەلدىك تۇرعىسىنان العاشقى سىننان سۇرىنبەي ءوتتى. سول كەزدەگى «كونگرەسس-حولل» عيماراتىنىڭ فويەسىندە قۇرىلعان ءباسپاسوز ورتالىعىندا تىلشىلەر الەمنىڭ الپاۋىت اقپارات اگەنتتىكتەرىنەن قالىسپاي جۇمىس ىستەپ, اۋقىمدى ءىس-شارالار بارىسىنداعى جاڭالىقتاردى جەدەل يگەرۋدىڭ وزىق تاجىريبەسىن قالىپتاستىردى. سەزدە دەلەگاتسيا باسشىلارىنىڭ سوزدەرىندە ايتىلعان جاڭالىقتاردى باس-اياعى 10-15 مينۋتتان كەشىكتىرمەي سايتقا سالىپ وتىردى. ەگەر سەزدىڭ ءتىلى نەگىزىنەن ورىس جانە اعىلشىن ءتىلى بولعانىن جانە ونى اۋدارۋعا اجەپتاۋىر ۋاقىت كەتەتىنىن ەسكەرسەك, قازاقپاراتتىڭ قازاق رەداكتسياسىنىڭ تىلشىلەرى قانداي جانقيار ابجىلدىكپەن جۇمىس ىستەگەنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس.
وسى سەزدەن كەيىن قازاقپاراتقا قاتىستى قالىپتاسىپ قالعان ستەرەوتيپ ءبىرجولا جويىلىپ, ارىپتەستەر اراسىندا جىلدام ءارى ساپالى, سەنىمدى اقپارات كوزى رەتىندە تانىلا باستادى. ءتىپتى كەيىننەن قازاقپاراتقا سەنىپ, سۇيەنىپ العانى سونشا, تەلەراديودا, وبلىستىق گازەتتەردە ىستەيتىن كەيبىر ارىپتەستەرىمىزدىڭ ءىس-شارالارعا بارىپ كەلگەسىن ەشتەڭە جازباي, ەركىن جۇرگەنىن كورىپ «ماتەريالدى قاشان بەرەسىڭ؟» دەپ سۇراعان باسشىلارىنا: «قازىر, قازاقپاراتتان الا سالام عوي» دەپ شىنايى جاۋاپ بەرگەن ساتتەرى كوپ بولعانىن تالاي ەستىدىك.
ەلباسىنىڭ شەتەلدەرگە ساپارلارى, ونداعى كەزدەسۋلەر مەن كەلىسسوزدەردىڭ بارىسى تۋرالى اقپاراتتاردى دا تەلەفونمەن تىكەلەي «ديكتوۆكا» جاساۋ ارقىلى ەڭ ءبىرىنشى بولىپ قازاق اقپارات اگەنتتىگى تاراتاتىن بولدى. ءسويتىپ, قازاق تىلىندەگى ءتول (اۋدارما ەمەس) اقپاراتتى دا ساپالى جازىپ, ۋاقىت تالابىنا ساي جىلدام تاراتۋعا بولاتىنىنا كوپشىلىكتىڭ كوزى جەتە باستادى.
سۋرەتتە: ەقىۇ سامميتىنەن حابار تاراتقان وتاندىق جانە شەتەلدىك باق وكىلدەرى
الىستاعى اعايىن مەن اتاجۇرت اراسىنداعى التىن كوپىر
اگەنتتىكتىڭ ءوز سايتى ىسكە قوسىلعاننان كەيىن الەمدىك اقپارات كەڭىستىگىنە ەسىك اشىلدى. جارىلقاپ بەيسەنباي ۇلى اعامىزدىڭ باستاماسىمەن قازاق رەداكتسياسى دۇنيە جۇزىنە تارىداي شاشىلعان الاش بالاسىنىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەسى – اتاجۇرتپەن رۋحاني-اقپاراتتىق بايلانىستى جولعا قويۋعا كىرىستى. ءالى ەشبىر وتاندىق گازەت جەكە ۆەب-سايتىن اشا قويماعان سول كەزەڭدە ءدال وسى مىندەتتى ءبىرىنشى بولىپ قازاقپارات اتقارا باستادى.
اتاپ ايتقاندا, inform.kz سايتىنىڭ لاتىن الىپبيىندەگى نۇسقاسى ازىرلەنىپ, ىسكە قوسىلدى. بۇل – كيريلشە ءالىپبيدى وقي المايتىن تۇركيا مەن ەۋروپاداعى قانداستارىمىزدىڭ ءوتىنىش-تىلەكتەرىن ەسكەرىپ, اتاجۇرتتىڭ جاڭالىقتارىمەن تانىستىرۋعا, ءتىلدى ۇمىتا باستاعان دياسپورا جاستارىمەن رۋحاني بايلانىس ورناتۋعا باعىتتالعان العاشقى قادامداردىڭ ءبىرى ەدى. سوندىقتان بۇل جاڭالىققا شەتتەگى قازاقتار, اسىرەسە وزگە ەلدىڭ ورتاسىندا ءوسىپ كەلە جاتقان جاستارىنىڭ انا تىلىنەن الشاقتاپ بارا جاتقانىنا الاڭداپ جۇرگەن سونداعى ەل اعالارى قاتتى قۋاندى. بۇعان ەلباسىنىڭ اۋسترياعا, شۆەتسياعا رەسمي ساپارلارى كەزىندە قازاق دياسپوراسىنىڭ وكىلدەرىمەن بولعان كەزدەسۋلەردە ءوزىمىز دە كۋا بولدىق.
كەيىننەن قىتاي مەن يرانداعى قانداستارىمىزعا ارنالعان توتە جازۋ سايتى ىسكە قوسىلدى. قازاقستان جاڭالىقتارىنا سۋساپ وتىرعان سول اعايىنداردىڭ ارقاسىندا سايتتىڭ وقىلىمى مەن كورىلىمى كۇرت ارتتى.
زاماناۋي مەديا-حولدينگ
ودان بەرى دە ءبىراز ۋاقىت سىرعىپ ءوتتى. تالاي وزگەرىستەر مەن قيىندىقتار كەزدەستى. قازاقپارات ءبارىن ەڭسەردى. الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ كەزەكتى سەزدەرى, مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ ءتۇرلى باسقوسۋلارى, ەقىۇ-نىڭ استانا ءسامميتى, ازيادا ويىندارى, ەكسپو-2017 كورمەسى سىندى حالىقارالىق اۋقىمدى ءىس-شارالاردا الەمدىك اقپارات اگەنتتىكتەرىمەن ءبىر دەڭگەيدە حابار تاراتتى. بۇگىندە اسقار ۋماروۆ مىرزا باسقاراتىن قازاقپارات «حالىقارالىق اقپارات اگەنتتىگى» مارتەبەسىن يەلەنىپ, الەمگە بەس تىلدە – قازاق, ورىس, اعىلشىن, قىتاي جانە وزبەك تىلىندە جاڭالىقتار تاراتىپ, ەلىمىزدى جاھان جۇرتشىلىعىنا تانىتىپ وتىر. شەت مەملەكەتتەر قازاقستاننىڭ رەسمي جاڭالىقتارىن ءبىرىنشى كەزەكتە قازاقپاراتتان وقيدى, شەتەلدىك مەديالار دا قازاقپاراتقا سىلتەمە جاسايدى. حالىقارالىق بايلانىسقا ايرىقشا ماڭىز بەرىلىپ, بۇگىندە قىرىقتان اسا اگەنتتىكپەن ارىپتەستىك تۋرالى مەموراندۋم جاسالعان. ونعا جۋىق مەملەكەتتە مەنشىكتى تىلشىلەرى قىزمەت ەتەدى. ەلورداداعى باس كەڭسەسىندە – جەكە وزىنە ارنالعان زاماناۋي عيماراتتا قىزمەتكەرلەر ءۇشىن قاجەتتى جايلى جاعداي جاسالعان. ءباسپاسوز ورتالىعى مەن قازىرگى كەز كەلگەن باق ءۇشىن قاجەتتىلىككە اينالىپ كەلە جاتقان ستۋدياسى دا بار.
بۇرىن كەرى بايلانىس اگەنتتىك ونىمدەرىن تۇتىناتىن اقپارات قۇرالدارىمەن ارادا عانا بولسا, بۇگىندە تۇتاس اۋديتوريامەن, ياعني قاراپايىم وقىرماندارمەن تىكەلەي بايلانىس ورناعان. ناتيجەسىندە, سوڭعى ءۇش جىلدىڭ ىشىندە وقىرمان سانى ءتورت ەسەگە ءوسىپ, 5,5 ملن-نان اسىپ وتىر. ەڭ باستى جەتىستىك تە وسى ەكەنى انىق.
ءتۇيىپ ايتار بولساق, قازاقپارات بۇگىنگى قوعامنىڭ ساياساتتان باستاپ, سپورتقا دەيىنگى بارلىق سالاسىن قامتىعان, جەكەلەگەن اۋديتوريالارعا ارنالعان ارنايى جوبالارى بار ءىرى كوپسالالى مەديا-حولدينگ رەتىندە تولىققاندى ءارى تۋرا ماعىناسىنداعى ۇلتتىق اقپارات اگەنتتىگى قىزمەتىن اتقارىپ وتىر. ونىڭ ءمانى مەن ماڭىزى قازىرگى الەۋمەتتىك جەلىلەردە جەلدەي ەسكەن جالعان جاڭالىقتار زامانىندا ءتىپتى ارتا تۇسەتىنىنە كۇن وتكەن سايىن كوز جەتكىزىپ كەلەمىز. بۇل 100 جىلدىق شەجىرەلى تاريحى بار اقپارات اگەنتتىگى ءۇشىن مارتەبەسى بيىك ءارى زور جاۋاپكەرشىلىك ەكەنى انىق. قازاقپاراتتىڭ قىزمەتى قازاق ەلىنە قۇتتى, قايىرلى بولا بەرسىن دەيمىز!
