اباي • 13 تامىز، 2020

اباي پوەزياسىنىڭ بايىرعى تۇركىلىك قاينار كوزدەرى

392 رەت كورسەتىلدى

اباي ۇلتتىڭ ءسوزىن سويلەپ، مۇڭىن مۇڭداپ تۇتاس ۇلتتىڭ وزىنە اينالعان – حاكىم. ءسوز جوق، ونىڭ اقىن-پايعامبار دارەجەسىنە كوتەرىلۋىنە يگى اسەر ەتكەن، ءنار العان قۇنارلى باستاۋلارى بولدى. ادەتتە، ءبىز ابايدىڭ ءتالىم العان ءۇش مەكتەبىن ايتامىز. ءبىرىنشىسى، ابايعا تال بەسىكتە جاتقاندا بويىنا سىڭگەن، «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋ»، «الپامىس»، «قىز جىبەك» سياقتى جاۋھار دۇنيەلەرى بار سىرى تەرەڭ، سىنى كەتپەس كاۋسار بۇلاق – قازاقتىڭ حالىق اۋىز ادەبيەتى. ەكىنشىسى، اقىن مۇشەل جاسقا كەلىپ تانىعان، فيردوۋسي باستاعان شىعىس شايىرلارىنىڭ ءمولدىر پوەزياسى. ءۇشىنشىسى، ابايدىڭ ەر جەتىپ، اقىل توقتاتقان شاعىندا ءوز بەتىمەن ىزدەنىپ، وقىعان، ۇيرەنگەن ورىستىڭ، قالا بەردى ەۋروپانىڭ كلاسسيكالىق ادەبيەتى. وسىمەن ابايدىڭ ءدارىس العان مەكتەپتەرىن تۇگەندەپ بولدىق پا؟ جوق، ابايدىڭ جازبا ادەبيەتتىڭ وكىلى رەتىندە قالىپتاسۋىنا بىردەن-ءبىر اسەر ەتكەن ەجەلگى تۇركى ادەبيەتى، ياعني XI عاسىرداعى ماحمۇت قاشقاريدىڭ «ديۋاني لۇعات ات-تۇرىك» سوزدىگىنەن، ج.بالاساعۇننىڭ «قۇداتعۋ بىلىگىنەن» باستاپ تامىرىن تەرەڭگە جىبەرىپ، ۇزىلمەي كەلە جاتقان ورتا تۇركى ءداۋىرى (ح-حVعاسىرلار) جازبا ەسكەرتكىشتەرى.

كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس، EQ

قازىرگى قازاق ۇلتىنىڭ پاراسات-پايى­مىنىڭ قالىپتاسۋ جولدارىن، رۋحاني مادەنيەتىنىڭ ءتۇپ-تەگىن وسى جازبا مۇرا­لاردان ىزدەسەك التىن كومبەگە جولىعا­رى­مىز حاق. بايىرعى تۇركى ادەبيەتى مەن بۇگىنگى كلاسسيكالىق قازاق جازبا ادەبيە­تىندە جالعاسىپ، استاسىپ جاتقان اقىلمان پوەزيانىڭ التىن كوپىرى اباي بولدى. ابايدىڭ اقىندىق كىتاپحاناسىندا ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ ديداكتيكالىق داستانى «قۇداتعۋ بىلىكتىڭ» بولعانى جايلى ونىڭ نەمەرە ءىنىسى شاكارىمنىڭ جازبالارىنان حاباردارمىز. «قۇتادعۋ بىلىك» داستانىنىڭ باستى ارقاۋى ادامزات بالاسىن اقىل مەن سابىرعا جۇگىندىرىپ، ادامگەرشىلىكپەن ءومىر سۇرۋگە ۇيرەتۋ. ادىلەت، باقىت، اقىل، قاناعات سياقتى ۇعىمدار بالاما كىسى اتىمەن اتالىپ، كەيىپكەرلەردىڭ سۇراق-جاۋابى ارقىلى ۇگىت-ناسيحات ايتىلادى. وسى ايتىل­عان ەتيكالىق ۇعىمدار اباي پوەزيا­سىندا جالعاسىن تاۋىپ، ساباقتاستىقتا ورىلەدى. ۇلى اباي: «تالاپ، ەڭبەك، تەرەڭ وي، قاناعات، راقىم، ويلاپ قوي – بەس اسىل ءىس كونسەڭىز»، دەيدى.

ءجۇسىپ بالاساعۇن قۇتتى كىتابىندا ءبىلىم، عىلىمدى جوعارى قويادى. ونىڭ جاز­باسىندا «بىلىكتىنى تىڭدا، ول اقىلدىڭ بۇلاعى، ءبىلىمدى ءسوز – شىرىن، جاننىڭ قۇنارى. بىلىكتىنىڭ ءىسى – بايىپتى. ءبىلىم مەن ىزگىلىك قانا مۇراتقا جەتكىزەدى»، دەگەن تاعى­لىمدى سوزدەر كوپتەپ كەزەدە­سەدى. ابايدىڭ عىلىم، ءبىلىم تۋرالى جازعان ولەڭدەرىندە، قارا سوزدەرىندە وسى تۇ­جىرىمدار جاڭاشا ءورىس تاۋىپ، ۇلتتىڭ كوزىن اشادى. ونىڭ «عىلىم تاپپاي ماقتانبا»، «جاسىمدا عىلىم بار دەپ ەسكەر­مەدىم»، «ينتەرناتتا وقىپ ءجۇر» سياق­تى ولەڭ­دەرىندە عىلىم، ءبىلىمدى دارىپ­تەپ، ۋاقىتتى قۇر وتكىزبەي بىلمەككە ۇم­تىلۋ كەرەك ەكەنىن ايتادى :

دۇنيە دە ءوزى، مال دا ءوزى،

عىلىمعا كوڭىل بەرسەڭىز.

بىلگەندەردىڭ سوزىنە

ماحابباتپەن ەرسەڭىز.

ماحمۇت قاشقاري «ديۋاني لۇعات ات-تۇرىك» كىتابىندا تۇرىك بالاسىنىڭ تۇل­عاسىن، سىمباتىن سيپاتتاپ جازعان: «تۇ­رىكتەر كوركەمدىك، سۇيكىمدىلىك، جار­قىن­جۇزدىلىك، ادەپتىلىك، جۇرەكتىلىك، ۇلكەن­دەردى، قاريالاردى قۇرمەتتەۋ، سوزىن­دە تۇرۋ، مارتتىك، كىشىكتىك، تاعى سونداي سانسىز كوپ قاسيەتتەرگە يە». ۇلى اباي وسى قاسيەتتەردى ءوز زامانىنىڭ ادامدارىنان كورگىسى كەلدى. اتالمىش قاسيەتتەر قازاق بالاسىنىڭ بو­يىن­دا بار بولسا دا، رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارشىلدىق ساياساتى، سىرتقى قىسىمنىڭ ىقپالى ادام ساناسىن بيلەپ، جاعىمپازدىق، ارىز­قويلىق، پاراشىلدىق، سۋايتتىق سياقتى كەلەڭسىزدىكتەر قازاق اراسىندا ورىستەي باستاعان ەدى. ۇلى اقىن «قالىڭ ەلىم، قازا­عىم، قايران جۇرتىم، ۇستاراسىز اۋزىڭا ءتۇستى مۇرتىڭ، جاقسى مەنەن جاماندى ايىر­مادىڭ، ءبىرى قان، ءبىرى ماي بوپ ەندى ەكى ۇرتىڭ» دەپ كۇڭىرەندى. بەت بەرگەندە شىرايىڭ سونداي جاقسى، قايدان عانا بۇزىلدى سارتشا سىرتىڭ؟ – دەپ سۇراۋ سالدى. «كۇلەمبايعا»، «بولىس بولدىم، مىنەكەي» ولەڭدەرىندە ءمانساپشىل جاننىڭ بەيشارا كەلبەتىن مىسقىلمەن سۋرەتتەيدى. كۇلەم­بايدى سىناۋ بۇل كۇللى ۇلتتى سىناۋ ەدى. ەلدىڭ ادامي كەلبەتىن تۇزەۋگە ۇم­تىلۋ ەدى.

م.قاشقاري سوزدىگىندە ماقال-ماتەلدەر، دانالىق سوزدەر ارقىلى كىسىلىك كەلبەتتى كەمەلدەندىرەتىن قاسيەتتەر ءالسىن-ءالى قايتا­لانىپ وتىرادى. «سۋ ىشىرمەسكە ءسۇت بەر» دەسە، اباي «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي باۋىرىم دەپ» دەيدى. بۇل اقىندىق تەبىرەنىستەن تۋا سالعان ءسوز ورامدارى عانا ەمەس، بۇل اقىن اۋزىندا تاريحي جادىنىڭ جاڭعىرۋى.

احمەت يۇگناكيدىڭ «اقيقات سىيى» كىتا­بىندا دا ءبىلىم، ادەپ-تاربيە ماسەلەلەرى ارنايى ءسوز بولادى. وندا: «باقىت جولى بىلىكپەن بىلىنەدى، بىلىكتى ەر ءولدى، اتى ولمەدى، بىلىكسىز ولگەن ساتتە اتى دا ءوشتى»،  دەپ عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ قادىر-قاسيەتىن بارىنشا تالداپ، كورسەتەدى. ۇلى اباي دا قازاق قانا ەمەس كۇللى پەندەگە ءتان باقاس­تىقتى، كۇندەستىكتى سىناي وتىرىپ، ادام بالاسىنىڭ ءبىر-بىرىنەن وزعىسى كەلە­تىنىن، باسەكەلەس ەكەنىن جاقسى ءبىلدى. وزۋ – ول ارتىق كيىم كيۋ، اسىرىپ مال باعۋ، دۇنيە جيناۋ ەمەس ەكەنىن 18-قارا سوزىندە «تە­گىندە ادام بالاسى، ادام بالاسىنان اقىل، عىلىم، ار، مىنەز دەگەن نارسەلەرمەن وز­باق، ونان باسقا نارسەلەرمەن وزدىم عوي دەمەكتىڭ ءبارى دە اقىماقتىق»، دەپ ناقتىلاي ءتۇسىندىردى. ابايدىڭ 38-قارا سوزىندە ايتىلاتىن: «عىلىم – اللانىڭ ءبىر سيپاتى، ول حاقيقات، وعان عاشىقتىق ءوزى دە حاقلىق ءھام ادامدىق ءدۇر»، دەگەن سوز­دەرى وسى ويدى ءارى قاراي ساباقتاي تۇسەدى.

بايىرعى تۇركى شايىرلارى ءتىل ما­دەنيەتىنە، ءسوز ونەرىنە اسا ءمان بەرگەن. احمەت يۇگناكي ءوز شىعارماسىندا ء«تىلىڭدى بەرىك ۇستا، ءتىسىڭ سىنار; سارالاپ سويلەگەن ءسوز ءسوزدىڭ ساراسى; بۇل ءتىلدىڭ بوس، بەيپىل سوزدەرى تالاي باستى جەدى»، دەپ ادامزات ومىرىندە ءسوزدىڭ قۇدىرەت يەسى ەكەنىن باسا ايتادى. ال اباي قۇر ءسوز ساپتاۋعا عانا ەمەس، پوەزيا تىلىنە جوعارى تالاپ قويا ءبىلدى. اكادەميك ق.جۇماليەۆكە جۇگىنسەك «ابايدىڭ پوەزياعا ءتىل جاعىنان قوياتىن شارتى ەڭ الدىمەن «جەڭىلدىك» (تۇسىنىكتى)، «جۇرەككە جىلى تيۋ» (سەزىمگە اسەر ەتۋ)، «ماعىناسىنىڭ ءتۇزۋ كەلۋى». وسىلاردى جيناقتاي كەلىپ، ابايدىڭ ءوزى قالدىرعان فورمۋلاسىمەن ايتساق، ء«ىشى التىن، سىرتى كۇمىس» جاقسى ءسوز، مىنە، پوەزيا-ولەڭنىڭ ءتىلى. كوركەم ءتىل وي عانا ەمەس، سەزىمنىڭ كولەڭكەسى ەكەنىن اباي دا جاقسى تۇسىنگەن. سوندىقتان دا ول: «ەت جۇرەكسىز ەرنىڭنىڭ ايتپا ءسوزىن، ءتىل ۇيرەنگەن ءناپسىنىڭ قۋ مىنەزىن...» – دەيدى.

قازاق جازبا ادەبيەتىنىڭ دامۋىندا التىن وردا داۋىرىندە دۇنيەگە كەلگەن «ناحدج-ءال فاراديس»، «ماحابباتنامە»، «گۇل­ستان بيت-تۇركي»، «حۇسراۋ مەن شى­رىن» سياقتى شىعارمالاردىڭ دا ورنى ەرەكشە. مۇراعاتتار ءتىلى وتە باي، اقىل-ناقىل، قاناتتى سوزدەرگە، ماقال-ماتەل­دەرگە تولى، تاقىرىپتارى دا سان الۋان. لەكسيكا-سەمانتيكالىق سيپاتى كۇردەلى. جالپى، جازبا ەسكەرتكىشتەر تىلىندەگى ماقال-ماتەلدەردى سارالاپ زەرتتەۋدىڭ، جيناستىرۋدىڭ يگى باستاماسىن باستاعان پروفەسسور ءا.قۇرىشجانوۆ بولاتىن. اعا عالىم «…وسىدان بارىپ ماقال-ماتەلدەر كوبىنەسە «حالىق دانالىعى» دەپ اتالادى. ەجەلگى تۇركى تىلدەرىندە «اتالار ءسوزى» دەپ تە اتالادى، ياعني بۇل – «اتادان ميراس بولىپ كەلە جاتقان قازىنا» دەگەن ءسوز» – دەيدى. وسى التىن قازىنانىڭ ءبىر كومبەسى التىن وردا ءداۋىرى جازبا جادىگەرلىكتەرىندە جاتىر. ۇلى اباي دانالىعىنىڭ ءبىر تامىرى – وسى اسىل ارنا. ءبىلىم تاقىرىبى ءحىV عاسىر جازبالارىنداعى ەڭ كەلەلى ماسەلە. سەيف ءسارايدىڭ «گۇلستان بيت-تۇركي» شىعارماسىنا جۇگىنەيىك:

يلم يككي ءجاحان كوركي [گ،4ب3].

ءبىلىم – ەكى دۇنيەنىڭ كوركى امالسىز اليم بالسىز زانبۋرعا وحشار [گ،173ا9].

ەڭبەگى جوق عالىم بالسىز اراعا ۇق­سايدى.

قۇتىپتىڭ «حۇسراۋ مەن شىرىن» پوەماسىندا:

اريف ءبيلا ولتۋرماق جاحيلگا ەرۋر زيندان

جاحيل ءبيلا ولتۋرماق اريفگا ءجاحان­نامدۋر [حش، 119ب5]

نادانعا عالىممەن بىرگە وتىرۋ – زىندان،

ال عالىمعا نادانمەن بىرگە وتىرۋ – تامۇق.

بۇل ماقالداردا ءبىلىم ءاردايىم نادان­دىققا قاراما-قارسى قويىپ ناتيجەلى وي تۇيىلەدى. ۇلى اباي دا ءومىر بويى نادان­دىقپەن كۇرەستى. «اقىل سەنبەي سەنبەڭىز، ءبىر ىسكە كەز كەلسەڭىز....ناداندارعا بوي بەرمە، شىن سوزبەنەن ولسەڭىز»، دەدى.

ورتا عاسىر عۇلامالارى جاس ۇرپاق تاربيەسىنە وتە كوڭىل بولگەن. سىمعا تارتقان كۇمىستەي تەرەڭ وي بۇگىنگە دەيىن جالعاسىن تاۋىپ جاتىر. مىسالى، ماحمۋد بين ءاليدىڭ «ناحدج ءال-فاراديس»اتتى پروزالىق شىعارماسىندا:

اقيل ءۆا ءاداب ءبيلان تيريكگيل [نف، 142ا1].

اقىل جانە ادەپپەن ءومىر ءسۇر.

 

ال گۇلستان بيت-تۇركيدە»:

كيچيكليكدا ءاداب وگرانماگان

ەر ۋلۋ بولسا،

بيل اندان حاير كەلماس [گ، 442ا1].

بالا كەزدە ادەپكە ۇيرەنبەگەن ەردەن

وسكەندە ەش حاير بولماس.

ۇلى اباي دا ۇلت تاربيەسىنە باسا نازار اۋداردى، جاس ۇرپاقتىڭ ادەپتى، يناباتتى بولىپ وسكەنىن قالادى. «جىگىتتەر، ويىن ارزان، كۇلكى قىمبات» شىعارماسىندا جاستارعا «كەرەك ءىس بوزبالاعا –  تالاپتىلىق، ءارتۇرلى ونەر، مىنەز، جاقسى قىلىق» دەپ اقىل ايتادى.

جاس وسكىننىڭ ادامي تۇلعاسىنىڭ قالىپ­تاسۋىندا ۇستازدىڭ ءرولى ەرەكشە ەكەنىن بايىرعى تۇركىلەر جاقسى بىلگەن:

اتا ءميحريندان ۋستا ءجاۆري ياحشى [گ، 141ب5).

اتا مەيىرىمىنەن ۇستازدىڭ قاتالدىعى جاقسى.

اباي اتامىز دا «ۇستازدىق قىلعان جالىقپاس، ۇيرەتۋدەن بالاعا، اقىرىن ءجۇرىپ انىق باس، ەڭبەگىڭ كەتپەس دالاعا» – دەيدى.

م.اۋەزوۆكە جۇگىنسەك «اباي ادامگەر­شىلىكتى مورالدىق فيلوسوفيادا بارلىق جايدان جوعارى قويادى». تولىق ادام ءىلى­مىن ۇسىنادى. «اۋەلدە ءبىر سۋىق مۇز-اقىل زەرەك» ولەڭىندە: «اقىل، قايرات، جۇ­رەكتى بىردەي ۇستا. سوندا تولىق بولاسىڭ ەلدەن ەرەك» دەپ، وزگەلەردەن جوعارى تۇرۋ ءۇشىن اقىل، قايرات، جۇرەكتى بىردەي ۇستاۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتەدى. بۇل ۇشەۋى ءبىر-ءبىرىنسىز ءومىر سۇرە المايدى، سوندىقتان تاس-ءتۇيىن بوپ بىرىگىپ، ءومىر جولىندا عى­لىمعا سۇيەنسە كەمەلدىككە كەنەلەرى حاق. «ابايدىڭ تولىق ادام تۋرالى ءىلىمىنىڭ وزەگى – اقىل، ادىلەت، راحىم دەگەن تەرەڭ عىلىمي ماعىنا بەرەتىن، تەرەڭىنە قۇرىق بويلاي بەرمەيتىن وي-پىكىرلەرىنىڭ ءمان-ماعىناسى اسا زور كۇردەلى ماسەلەلەر»، دەيدى ابايتانۋشى م.مىرزاحمەت ۇلى. بۇلار­دىڭ ءتۇپ-توركىنى ەجەلگى جانە ورتا تۇر­كىلىك ويشىل، دانالىق ادەبي مۇرالاردا جاتىر.

ابايدىڭ 1899 جىلى جازعان ءبىر-اق شۋماق ولەڭى بار:

كۇشىك اسىراپ، يت ەتتىم،

ول بالتىرىمدى قاناتتى.

بىرەۋگە مىلتىق ۇيرەتتىم،

ول مەرگەن بولدى، مەنى اتتى.

بۇل ولەڭ جولدارى بۇگىندە ماقال-ماتەلگە اينالدى جانە اباي تاعدىرىنىڭ بۇرالاڭ جولدارىن كورسەتەدى. قاي قوعام­دا دا ساتقىندىق پەن وپاسىزدىق قاتار جۇرەتىنىن جاسىرا المايمىز. جاقسى­لىعىڭ جاماندىق بولىپ قايتسا ەر جىگىت ءتاۋباسىنان جاڭىلادى ەمەس پە. تاپ وسى كەمەڭگەر، تاعدىرلى تانىمنىڭ وي كوشىنىڭ كەرۋەن باسىن ورتا عاسىر جازبالارىنان دا كورەمىز:

وڭ يلمين وگرانيب كەتكان، اقيبات

قىلدى نيشانا ءماني [گ، 39ا1].

مەنەن مىلتىق ۇيرەندى، كەيىن مەنى نىسانا قىلدى.

ماقال-ماتەلدەر – تۇركى حالقىنىڭ دانالىق شىڭى. بابادان قالعان ەسكى ءسوزدىڭ، ەستى ءسوزدىڭ تاريحتا پايدا بولۋ، قا­لىپتاسۋ كەزەڭى بۇگىنگى داۋىردەن قان­شا الىس كەتسە، ۇلى ابايدىڭ كە­مەڭگەر ويشىلدىعى، وي زەرگەرلىگى، ءسوز كو­سەم­دىگىنىڭ قاينار كوزدەرى دە سونشالىق تەرەڭدە جاتىر.

دانالىق ولەڭ جولدارىن سيقىر سوزبەن ادىپتەگەن اباي پوەزياسى شەبەرلىكتىڭ، كوركەمدىكتىڭ تىڭ ۇلگىسى بولدى. ولەڭ ءسوزدىڭ پاتشاسىن التىن تاعىنا وتىرعىزدى. قازاق عالىمى ا.يباتوۆتىڭ پىكىرىنشە: «اباي پوەزياسىنىڭ كوركەمدىك شەبەرلىگىن بايىتۋ ىسىنە تەك قازاق حالقىنىڭ وزىندىك مول تۋىندىلارى مەن شىعىس ادەبيەتىن قازاقشا قايتا جىرلاۋ عانا ەمەس، XII-XVI عاسىرلاردا ورتا ازيا مەن قازاقستان، ەگيپەت جەرلەرىندە پايدا بولعان سان الۋان جازبا ەسكەرتكىشتەردىڭ وزىندىك ۇلەسى، يگىلىك اسەرى بولعان».

ءحىىى-ءحىV عاسىرلارداعى تۇركى حا­لىق­تارى ادەبيەتىنىڭ وزىق ۇلگىسى – حو­رەزميدىڭ «ماحابباتنامە» داستانى. ماز­مۇنىندا قايتا ورلەۋ ءداۋىرىنىڭ يدەيالارى بار جادىگەرلىكتىڭ اباي شى­عار­ماشىلىعىنا ىقپالى بولمادى دەپ ايتا المايمىز. الما قىراۋباەۆا «حورەزمي جەر بەتىندەگى قىزىقتىڭ ءبارى و دۇنيەلىك ءومىردىڭ قاسىندا تۇك ەمەس دەپ ۋاعىزدامايدى، قايتا مۇندا ادامنىڭ قاسيەتتى سەزىمىن، ادامگەرشىلىكتى، اسىل ماحابباتتى ارداقتاپ، ءسۇيۋ باقىتىن باسقا قيالي قىزىقتارعا ايىرباستامايتىنىن جىر ەتەدى»، دەيدى. شايىر ادامنىڭ ىشكى جان دۇنيەسىن، ماحابباتتى، سۇلۋ قىز­دىڭ بەينەسىن ەركىن سۋرەتتەيدى:

كۇلگەنىڭدە ويماق ەرنىڭ ۇلبىرەر،

سوندا سەنى پەرى كورسە،

ول دا مەندەي تەلمىرەر.

بۇل ءداستۇر اباي پوەزياسىندا جاڭا قىرىنان جارقىرادى. اقىن ماحاباتتى، سۇلۋلىقتى ادامنىڭ ىشكى جان دۇنيەسىمەن استاستىرىپ، تاعدىرمەن، ادام ومىرىمەن ساباقتاستىرىپ، جىرلادى. ونىڭ ماحاببات ليريكاسى بۇرىن-سوڭدى تۇركى، شىعىس ادەبيەتىندە بولماعان ەرەكشە دۇنيەلەر. «قاقتاعان اق كۇمىستەي كەڭ ماڭدايلى»، «بىلەكتەي ارقاسىندا ورگەن بۇرىم» ولەڭ­دەر سۇلۋ قىزدىڭ بەينەسىن جاساۋدىڭ وزىق ۇلگىسى. ابايدىڭ ەستەتيكالىق يدەالى ءتان سۇلۋلىعى مەن جان سۇلۋلىعى ءبىر بويىنان تابىلعان جاندار. «قىزارىپ، سۇرلانىپ»، «كوزىمنىڭ قاراسى»، «سەن مەنى نە ەتەسىڭ» ولەڭدەرى عاشىق جاننىڭ ىشكى پسيحولوگيالىق جان دۇنيەسىن بەرە بىلۋىمەن، اللا تاعالانىڭ ادامزاتقا بەرگەن سىيى سۇيىسپەنشىلىكتى، اسىل سەزىمدى بەينەلەۋىمەن اسا قۇندى.

ۇلى ابايدىڭ جازبا اقىن رەتىن­دە قالىپتاسۋىنا يگى اسەر ەتكەن جادىگەر­لىك­تىڭ ءبارى قۇتىپتىڭ «حۇسراۋ مەن شى­رىن» پوە­ماسى. جاس كەزىنەن فيردوۋسي باستاعان شىعىس شايىرلارىنا تابىنىپ، ولەڭدەرىن تۇشىنا وقىپ وسكەن اباي «حۇسراۋ مەن شىرىن» پوەماسىن بىلمەدى دەپ ايتۋ قيسىنسىز. سەبەبى «حۇسراۋ مەن شىرىن» وقيعاسىن العاش جىرلاعان فيردوۋسي بولاتىن. XI عاسىردا نيزامي «حۇسراۋ مەن شىرىن» پوەماسىن پارسى تىلىندە جىرلادى. XIV عاسىردا قۇتىپ بۇل پوەمانى ءوز حالقىنىڭ تۇرمىس-داس­تۇرىنە لايىقتاپ قىپشاق تىلىندە جا­زىپ شىقتى. پوەمانىڭ مازمۇنى حۇسراۋ دەگەن جىگىت پەن شىرىن ەسىمدى قىزدىڭ اراسىنداعى سۇيىسپەنشىلىك، شىنايى ماحاببات تاقىرىبىندا قۇرال­عان. وندا ارامدىق پەن ز ۇلىمدىق تا، قاستاندىق پەن ساتقىندىق تا، وسەك تە، وتىرىك تە جىرلانادى. اقىرىندا ادىلدىك پەن تا­زا سەزىم ۇستەم بولادى. ءبىر جا­عى­نان اباي پوەمالارىمەن ۇندەسىپ جاتادى. ال ەكى اقىننىڭ تىلىنە ۇڭىلسەك، ەكە­ۋىنىڭ پوەزياسىندا دا ۇشىراساتىن ورتاق فرازەولوگيالىق ورالىمداردى ايقىن كورەمىز. فرازەولوگيالىق ورالىم دەپ كەمىندە ەكى ءسوزدىڭ تىركەسۋىنەن جاسالعان، ماعىناسى ءبىرتۇتاس، قۇرامى مەن قۇرىلىمى تۇراقتى، دايار قالپىندا قولدانىلاتىن تىلدىك ەدينيتسانى ايتامىز.

«حۇسراۋ مەن شىرىن» پوەماسىندا ەكى جۇزگە تارتا فرازالىق ورالىمدار بار. ولاردىڭ ىشىندە ەپوستىق جانە تۇرمىس-سالت جىرلارىندا ءجيى كەزدەسەتىن «سۇلۋ» دەگەن ءسوزدىڭ بالاماسى رەتىندە ايتىلاتىن اي ءيۋزىم(اي ءجۇزىم)، تولۋن اي (تولعان اي)، نەمەسە پىستە اعىز(ويماق اۋىز) دەگەن سياقتى تىركەستەر ءجيى كەزدەسەدى. ەس­كەرتكىشتەگى وسىنداي قولدانىستار اباي پوەزياسىندا دا وتە ءجيى ۇشىرايدى. مى­سالى، قۇتىپتا:

كوڭىل قۋشى بۋ عاشىق وتىندا ۋچار،

حايالى ول شىرىن حۋسراۋىنى قۋچار.

دەپ، كوڭىل قۇشى تۋرالى ايتىلسا، ابايدا:

كوڭىل قۇسى قۇيقىلجىر شارتاراپقا،

ادام ويى تۇرلەنىپ اۋعان شاقتا

دەگەن سياقتى كوڭىل قۇسى تۇرىندە ما­عىنالىق تۇلعالىق جاعىنان دالمە ءدال كەلىپ، قۇتىپتا دا، ابايدا دا بۇل فرازا «وتكىر قيال» دەگەن ماعىنادا ايتىلىپ وتىر.

نەمەسە: سىنىق كوڭىل ورالىمى قۇتىپتا:

مەنى قادعۋىمدا از حور قىلعىل

سىنۋق كوڭىلۇمنى ءباس ازار قىلعال

تۇرىندە ايتىلسا، ابايدا:

سىنىق كوڭىلىم كوپ كەشەر،

مايدا قولمەن ۇستاساڭ.

دەپ كەلەدى. وسىنداي سىنىق كوڭىل دەگەن فرازا قۇتىپتا دا، ابايدا دا جابىرقاڭقى، قايعىلى كوڭىل كۇيدى بىلدىرەدى. كەي كەزدە اباي قۇتىپ قولدانعان كەيبىر فرازەو­لوگيالىق ورالىمداردى تۇرلەندىرىپ، قۇلپىرتا پايدالانادى. ماسەلەن، قۇتىپ­تا كوڭۋل سوڭكۋرى(كوڭىل سۇڭقارى) دەپ ايتىلسا، ابايدا «كوڭىلدىڭ جايلاۋى»، «كوڭىلدىڭ كۇنى» بولىپ باياۋ قانىققان، جاڭاشا ءوسىپ جەتىلگەن ورالىمدار ارقىلى بەرىلەدى.

لاي سۋعا ماي بىتپەس قوي وتكەنگە،

كۇلەمىز قاسقىر جالاپ دامەتكەنگە.

سول قاسقىرشا الاقتاپ تۇك تاپپادىم،

كوڭىلدىڭ جايلاۋىنان ەل كەتكەن بە؟

نەمەسە:

كوڭىلىمنىڭ كۇنى وتكەن سوڭ،

جالعاندا بولماس جۇبانىش.

ادەتتە، ءتىل بىلىمىندە فرازەولوگيالىق ورالىمعا وتە-موتە ءتان، باستى بەلگى – ونىڭ دايار قالپىندا جۇمسالۋى. بىراق پوەزيا­دا مۇنداي ورالىمداردى اقىندار ءوز قالاۋىنشا ءيىپ اكەپ، وزگەرتىپ تە قولدا­نادى. مىسالى، قۇتىپتىڭ:

بىلىلىگ ءھام كورىشى يىنچكا قىلتى

ءسوزىچرا قىل يارار ەلى وشول بەگ

دەگەن بايىتىندە قىل يارار (قىل جارار) تىركەسى ءبىلىمدى ادامنىڭ كورگىشتىگى قىلداي بولسا، بەكتىڭ بىلگىرلىگى سول قىلدىڭ ءوزىن جارىپ تاستاعانداي ەدى دەگەن ماعىنانى ءبىلدىرۋ ءۇشىن ايتىلىپ تۇر. قازاقتا ءادىل ادامدى «قارا قىلدى قاق جارعان» دەپ ايتاتىنى بىلەمىز، ال اباي وسى تىركەستى وزىنشە قولدانعان.

مىسالى:

اقىلدى قارا قىلدى قىرىققا بولمەك،

ءار نارسەگە وزىندەي باعا بەرمەك،

– دەگەندە قۇتىپ سياقتى بىلگىرلىكتى دارىپ­تەپ وتىر. بىراق تىركەستىڭ قۇرىلىس جاعى­نان ەكەۋىندە ەكى ءتۇرلى قولدانىس بار. قۇتىپ­تا «قىل يارار» بولىپ ەكى سوزدەن قۇرال­سا، ابايدا «قارا قىلدى قىرىققا بول­مەك» تۇرىندە ايتىلىپ ءتورت سوزبەن بەرى­لىپ تۇر.

ەكى ءداۋىر اقىندارىنىڭ پوەزياسىنا تاعى ءبىر ۇڭىلسەك، ابايداعى:

جاس جۇرەك جايىپ ساۋساعىن،

تالپىنعان شىعار ايعا الىس

– دەگەندەگى ايعا تالپىنۋ تىركەسى قۇ­تىپتىڭ:

ەلىگ كوندەنى ايعا سۋنسا بولماز،

اڭار قودىرلايلىق ەتىب مۇنسە بولماز

– دەگەندەگى «ەلىگى ايعا سۋنسا» دەگەن تىر­كەسىمەن ماعىنالى جاعىنان وزەكتەس كەلەدى.

مىنەكي، بۇل ورالىمدار – ورتا عاسىر­لىق جازبا ادەبي مۇرالارىنىڭ ءمولدىر تۇنى­عىن ۇلگى العان ابايعا عانا ءتان جاڭا ۇلگىلەر. ەكى كەزەڭگە ورتاقتىعىمەن قاتار، جاڭا­شا كوركەمدىك مازمۇندا وربىگەن، جازبا ادەبيەتكە ءسان بەرگەن ءسوز قولدانىستارى. دەمەك، اباي ورتا عاسىرلىق تۇركىلىك جازبا ادەبيەتپەن تانىس بولعان. تەك تانىپ، ءبىلىپ قويماي تەرەڭدەي وقىپ، مەڭگەرگەن. دانالىق بۇلاعىنان قانىپ ىشكەن. ورتا تۇركىلىك پوەزيالىق، پروزالىق شىعارمالار مەن ابايدىڭ پاراساتتى پوەزياسىندا تەرەڭنەن تارتىلعان التىن تامىر، ونەر، ءداستۇر ساباقتاستىعى بار. اقىل، ناقىلدىڭ تەرەڭنەن تارتقان تامىرىنان سۋسىنداپ، كەيىنگىگە ءنار بەرە وتىرىپ، ۇلتتىڭ قايعى، مۇڭىن جىرلاي كەلە اباي ۇلت شەڭبەرىنەن شىعىپ، ادامزاتتىڭ ابايىنا اينالدى.

 

مۇرات سابىر،

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور

سوڭعى جاڭالىقتار

الىستان جەتكەن العىس

ايماقتار • بۇگىن، 14:10

ۇقساس جاڭالىقتار