رۋحانيات • 12 تامىز، 2020

ۇستاز جولى

1028 رەت كورسەتىلدى

تولە بي - ەلىمىزدىڭ تۇسكەيىندەگى تۇركىستان وبلىسىنىڭ تابيعاتى اسەم تاۋلى اۋداندارىنىڭ ءبىرى. اۋدان ورتالىعى لەڭگىر قالاسىنان تورت–بەس شاقىرىم قاشىقتىقتا، سۋى مارجانداي توگىلىپ، سىلدىرلاي اققان توعىس وزەنىنىڭ بويىندا، شىعىسىنان وگەم مەن قارجانتاۋدىڭ جوتالارى، ال وڭتۇستىك باتىسىندا قازىعۇرت تاۋى مەن مۇندالايتىن  شاعىن القاپتا  اققۇم اۋىلى ورنالاسقان.

توڭىرەگى جاسىل جەلەككە ورانعان، تامىرى عاسىرلار قويناۋىنان باستاۋ الاتىن وسى ەلدى مەكەندە ۇلتىمىزدىڭ ارعى-بەرگى تاريحىن جاقسى بىلەتىن، ءوڭىردىڭ ءاربىر تاۋى مەن تاسىنان حاباردار كوكىرەگى شەجىرە جان، سانالى عۇمىرىن ۇرپاق تاربيەسىنە ارناعان اياۋلى ۇستاز – تۇرسىنباي ابدىحالىقوۆ عۇمىر كەشتى. «جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايت نۇرى تاسىسىن...» دەگەن حالىق دانالىعى. ەندەشە، قولىڭىزعا الىپ، كوز سالعان ماقالا  بۇگىندە باقيلىق  بولعان الىستاعى اۋىل مۇعالىمىنىڭ كوپقىرلى تۇلعاسىنا، عيبراتتى ءومىر جولىنا ارنالماق.

اققۇم اۋىلىندا ەلگە تانىمال تالاي ازاماتتار ءبىلىم العان ورتا مەكتەپ بار. 1974 جىلى قازىرگى عيماراتى سالىنىپ، ون جىلدىق مەكتەپكە اينالعان وقۋ مەكەمەسىنە ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن اۋىلدىڭ تۋماسى، قازاق گوبەلەن ونەرىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى–قۇراسبەك تىنىبەكوۆتىڭ  اتى بەرىلگەن. ماقالا قاھارمانىنىڭ سوڭعى وتىز جىلدان استام عۇمىرى اتالعان مەكتەپپەن بىتە قايناسقان. سول جىلدار ارالىعىندا تاريح ءپانىنىڭ مۇعالىمى، مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى بولا ءجۇرىپ جۇزدەگەن تۇلەكتەردىڭ ەرەسەك ومىرىنە جولداما بەرىپ، العىستارىنا بولەندى. ءوزىنىڭ تەرەڭ ءبىلىمى مەن تانىمىنىڭ، قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ، كاسىبي ىزدەنىمپازدىعىنىڭ ارقاسىندا ءوز ورتاسىندا، اۋدان دەڭگەيىندە سىيلى بولدى.  

بۇگىندە تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە قىزمەت ەتىپ جاتقان شاكىرتتەرىنىڭ جادىندا اعايىمىز ەڭ الدىمەن مۇنتازداي تازا كيىم ۇلگىسىمەن، بايسالدىعىمەن، وزىنە ءتان ديكتسياسى بار ەرەكشە قوڭىر ۇنىمەن، كوركەم ءارى شۇرايلى تىلىمەن ساقتالىپ قالىپتى. سول مەكتەپ جىلدارى ءاربىر جاس شاكىرتىنىڭ جەتىستىگىنە بالاشا قۋانىپ، بار بىلگەنىمەن بولىسكەن ۇستازىمىزدىڭ ءوز جاستىق شاعى كۇردەلى بولعاندىعىن البەتتە بىلمەپپىز.

ءومىربايانىنا ۇڭىلەر بولساق، تۇرسىنباي ابدىقالىق ۇلى 1941 جىلى 25 قاراشادا دۇنيەگە كەلگەن. جاستىق شاعى سۇراپىل سوعىسپەن تۇسپا-تۇس وتكەن ءسابي  وتباسىنىڭ جالعىز پەرزەنتى ەدى. اكەسى، ابدىحالىق ءۇسىپ ۇلى العاشقى لەكپەن 1941 جىلى اسكەر قاتارىنا شاقىرىلىپ، وتباسىنا سول جىلدىڭ ىشىندە جاۋىنگەردىڭ قازا تاپقاندىعى تۋرالى قارا قاعاز جەتەدى. ەر ازاماتتىڭ قازاسى جاقىندارىنىڭ قابىرعاسىن قايىستىرىپ، سوعىس جىلدارىنىڭ اۋىرتپاشىلىعى  وتباسىن اينالىپ وتپەيدى. «تاعدىر ءبىر اينالدىرسا، شىر اينالدىرادى...» دەگەندەي بەسىك بالاسى تۇرسىنباي جازاتايىم قولدان ءتۇسىپ كەتىپ، نارەستەنىڭ ومىرتقاسى سىنادى. بىراق، ءسابيدىڭ كورەر جارىعى بار ەكەن. سىنعان جەرى شوعىرلانىپ بىتكەنىمەن، قاتال تاعدىر قالعان عۇمىرى بويى دەنە جۇمىسىن اتقارۋعا مۇمكىندىك بەرمەيتىن مۇگەدەكتىكتى ونىڭ جانىنا سەرىك ەتەدى.

ۋاقىت اعىسىمەن ەلدى قيناعان سوعىس ازابى دا ياقتالادى. دەي تۇرعانمەن، ەرىنەن جەسىر قالعان ايەل مەن اكەسىز بالانىڭ جاعدايى وتە اۋىر  ەدى. وسىنداي شاقتا 1947 جىلى مەكتەپ جاسىنا جەتكەن قاعىلەز تۇرسىنباي سول كەزەڭدەگى اۋدان ورتالىعى بولعان گەورگيەەۆكا (قازىرگى اتاۋى كوكسايەك) اۋىلىنداعى تولىق ەمەس ورتا مەكتەپتىڭ تابالدىرىعىن اتتايدى.   العاشقى جىلداردان اق وقۋشىنىڭ ءبىلىم الۋعا دەگەن ەرەكشە ىقىلاسى بايقالادى. ساباقتى جاقسى وقيدى. بىراق، قيىن الەۋمەتتىك جاعدايعا بايلانىستى جاس بالا اتا–انا جىلۋىنا ءزارۋ بولىپ،  كوكسايەك اۋىلىنداعى اۋداندىق جەتىمدەر ۇيىندە تاربيەلەنەدى.

كەمتارلىعىنا قاراماستان كوركەم ادەبي تۋىندىلاردى، تاريحي ەڭبەكتەردى سۇيسىنە وقىپ، كوڭىل تەبىرەنىسىنەن تۋعان ولەڭ شۋماقتارىن ءوزى سەرىك ەتكەن قالامىنىڭ كومەگىمەن قاعاز بەتىنە تۇسىرە باستايدى. اعايدىڭ «اۋلەتتىڭ وتىن سوندىرمەي» اتتى ولەڭىندەگى:

اۋلەتتەن قالعان جالعىز ەم،

يىلسە دە سىنباعان.

جەتىمدىك اكەپ تار كەزەڭ،

اۋرۋ قوستى بەل ماعان، -دەلىنگەن  جولدار، نەمەسە:

 

وقۋىم ءتاۋىر كوڭىل توق،

جىرتىق كويلەك كيگەنىم.

ءتۇسىنىپ ءوستىم جەتىم بوپ،

كەزدەسكەن جاننىڭ كوڭىلىن، -دەگەن شۋماقتار وقىرمانعا ومىرىندەگى سول ءبىر كەزەڭنىڭ اۋانىن سەزدىرسە كەرەك.

قۋ سوعىس جاستىق شاعىن تالكەككە سالعان ءوز قاتارىنىڭ اۋىر تاعدىرىنىڭ ىقپالى بولدى ما، الدە بالا كوڭىل جان جىلۋىن بەرىپ، اتا- اناسىنداي بولعان ۇستازدارىنا ەلىكتەدى مە ايتەۋىر جاس جەتكىنشەك ءاۋ باستان ۇستاز بولۋدى ماقسات ەتەدى.

سول مەجەسىنە ادال بولىپ، 1959 جىلى ورتا مەكتەپتى تامامداعان سوڭ، شىمكەنت پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ (وسى كۇنگى وقمپۋ) «قازاق ءتىلى، ادەبيەتى جانە تاريح» مامانداعىنا وقۋعا تۇسەدى.  باستاۋىن 1937 جىلى قۇرىلعان مۇعالىمدەر ينستيتۋتىنان العان جوعارى وقۋ ورنى 1954 جىلى پەداگوگيكالىق ينستيتۋت بولىپ قايتا قۇرىلعان-دى. ءبىز قاراستىرىپ وتىرعان كەزەڭ ينستيتۋتقا الماتى، ماسكەۋ، لەنينگراد، نوۆوسيبيرسك، ومبى، تاشكەنت، كيەۆ جانە مينسك سىندى قالالاردىڭ بەلدى وقۋ ورىندارىنان ماماندار جىبەرىلىپ، وقۋ ورداسىنىڭ عىلىمي الەۋەتى ارتىپ، ءوز زيالى ورداسى قالىپتاسقان كەز ەدى. تالاپتى جاس  تۇرسىنباي ءبىلىم العان تۇستا ينستيتۋتتى بەلگىلى عالىم، قوعام قايراتكەرى  بايۇزاق ەرمەكباەۆ باسقارادى.

ءوزى ستۋدەنتى بولعان تاريح–فيلولوگيا فاكۋلتەتىندە شاكىرتتەرى ەرەكشە قۇرمەتتەيتىن بەلگىلى عالىم، فيلولوگ، اۋەزوۆتانۋشى، پۋبليتسيست ءابىش بايتاناەۆ قىزمەت ىستەپ، ستۋدەنتتەر اپتاسىنا ءبىر رەت اتالعان تۇلعانىڭ  باستاماسىمەن جۇمىس جاسايتىن ادەبيەت ۇيىرمەسىندە باس قوساتىن. بايتاناەۆتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن  وقۋ ورنىنىڭ ۇجىمى اتاعى كەڭ تارالعان مۇحتار اۋەزوۆ، ءابدىلدا تاجىباەۆ، باۋىرجان مومىش ۇلى سىندى تۇلعالارمەن كەزدەسۋلەر وتكىزەدى.

تالاپتى جاس ۇستازدىق ءتالىمىن كورگەن عالىمداردىڭ قاتارىندا كورنەكتى ءتىل ماماندارى ءادىل ەرمەكوۆ پەن راحىم بارلىباەۆتى،  تاريحشىلار، ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم العان  تەمىربولات باقشىلوۆ پەن يۋري گرينەۆيچتى دە اتاپ ءوتۋ قاجەت. «ۇستازى مىقتىنىڭ ۇستامى مىقتى» دەمەكشى، اتتارى اتالعانداي زيالى قاۋىم وكىلدەرىنەن ءدارىس الۋ ءارى رۋحاني تۇرعىدان بايىتا تۇسكەن كەزدەسۋلەرگە تولى ستۋدەنتتىك كەزەڭ تۇرسىنباي ابدىحالىق ۇلىنىڭ تۇلعالىق قالىپتاسۋىندا ماڭىزدى ءرول اتقارادى.  ستۋدەنت ساباعىنان بوس ۋاقىتىن ينستيتۋتتىڭ، قالانىڭ كىتاپحانالارىندا وتكىزىپ، الەم تاريحىنا ارنالعان ەڭبەكتەر مەن كوركەم ادەبيەت جاۋھارلارىنان سۋسىندايدى.

وسىلايشا، بىلىمگە دەگەن ەرەكشە ىنتاسى مەن قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا ءوزىنىڭ كوكسەگەن ماقساتىنا جاقىنداي تۇسەدى. وسى ورايدا ء«وز جولىڭدى تاپ» دەپ اتالاتىن ولەڭىنەن:

اسۋدا اسۋ بەلدەردەن قايسار ادام وتەدى،

كورگەنى كوپ ومىردەن ءسوز ايتادى كەلەلى.

سوقپاق جولدى ومىردە ءوزىڭ سالىپ وتەسىڭ،

كۇندە وزىڭە ەسەپ بەر، ماقساتىڭا جەتەسىڭ، -دەگەن بويعا قۋات بەرەتىن جالىندى شۋماقتاردى وقيمىز. سول جىلدارى بۇل ۇستانىم اعايىمىزدىڭ ۇرانىنا اينالسا كەرەك. 

قىزىعى مەن قيىندىعى مول ستۋدەنتتىك جىلدار تاريحقا ەنىپ، جاس جىگىتتىڭ ۇستاز بولامىن دەگەن بالالىق ارمانى ورىندالىپ، ينستيتۋتتى 1964 جىلى  ۇزدىك ديپلوممەن ءبىتىرىپ شىعادى.

بويىندا عىلىم ادامىنا قاجەتتى بار قاسيەت پەن ۇلكەن الەۋەت بولعانىمەن، وتى ءسونىپ قالعان اكە شاڭىراعىنىڭ ءتۇتىنىن تۇتەتۋ، سونىمەن قاتار، تۋعان جەرگە قىزمەت جاساۋ سىندى اسقاق ماقساتتار جاس ماماندى ءوزى دۇنيەگە كەلگەن لەڭگىر اۋدانىنا (قازىرگى تولە بي اۋدانى) ورالتادى.

ەڭبەك جولىن لەڭگىر قالاسىنداعى № 17 مەكتەپ-ينتەرناتتا (قازىرگى ق.ساتباەۆ اتىنداعى № 4 ورتا مەكتەپ) مۇعالىم بولىپ باستايدى. ءوزى ارمانداعان ۇستاز قىزمەتىنە دەن قويىپ، ۇرپاق تاربيەسىمەن جۇيەلى اينالىسادى. سول جىلدارى شاڭىراعىندا وگەي بالانىڭ كۇيىن كەشكەن ەلىمىز تاريحىن تەرەڭ زەرتتەپ، زەردەلەپ، تاريحي وقيعالاردى ءتالىم-تاربيەلىك ماقساتتا قولدانۋعا كۇش سالادى.

جاس جىگىتتىڭ  لەڭگىر قالاسىندا باستاعان ۇستازدىق جولى ناتيجەلى بولىپ، اراعا بىرنەشە جىل سالا اۋداننىڭ اباي-تەكەسۋ اۋىلىنداعى ورتا مەكتەپكە ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى بولىپ اۋىسادى.  جاڭا قىزمەت تۇرسىنباي ابدىحالىق ۇلىن كاسىبي تۇرعىدان ىسىلتىپ، جۇمىس تاجىريبەسىن مولايتا تۇسەدى. بىلىكتىلىگى مەن رياسىز قىزمەتى جاس ماماندى ء وز ۇجىمىندا، اۋىل جۇرتشىلىعى اراسىندا سىيلى جانعا اينالدىرادى.

اتالعان اۋىلعا كيىمى مەن كىتاپتارى سالىنعان ءبىر چەمودانمەن كەلگەن جاس ۇستاز كيەلى قازىعۇرتتىڭ باۋرايىندا ءجۇرىپ، 1971 جىلى ءوزى ءسوز سالعان ارۋ كۇلايشا پەرنەبەكقىزىمەن شاڭىراق كوتەرەدى. وسىلايشا، ەت جاقىن جاقىن تۋعان-تۋىسى،  ءۇي جاراعى جوق ادامعا وتباسىن قۇرۋ قيىن بولعانىمەن، دەنە مۇمكىندىگىنىڭ شەكتەۋلىگىنە قاراماستان ءومىر اۋىرتپاشىلىعىنا  بويۇسىنباعان ۇستاز ءوزىنىڭ جارىمەن بىرگە اۋىل شەتىندەگى كوپقاباتتى تيپتىك باراكتاردى قونىس ەتەدى. العاشقى پەرزەنتتەرى وسىندا دۇنيەگە كەلەدى. 

حVIII ع. ءومىر سۇرگەن ايگىلى فرانۋز ويشىلى جان-جاك رۋسسو ءوز شاكىرتىمەن بارىن بولىسەتىن شىنايى ۇستازعا باعىتتاي: «ۇستاز بولۋ ءوز ۋاقىتىن اياماي، وزگەنىڭ باقىتىن ايالاۋ» دەپ قالاي ءدال سيپاتتاعان دەسەڭىزشى. وسى ورايدا بۇل سوزدەر تۇرسىنباي ابدىحالىق ۇلىنا ارنالىپ ايتىلعانداي.  سەبەبى، ول ساباق بەرۋ بارىسىندا وقۋشىلارعا تاريحتى قۇرعاق ايعاقتارمەن عانا وقىتپاستان، حالقىمىزدىڭ عاسىرلار بويى قوردالانعان قازاق مەملەكەتتىلىگى جىلناماسىمەن بىتە قايناسقان باي اۋىز ادەبي مۇراسىنان جىر-داستاندار وقىپ، ولاردىڭ ماتىنىنە تاريح تۇرعىسىنان تالداۋ جاسايتىن. سونىمەن قاتار، وقۋشىلارىن بولە جارماستان، ولاردىڭ ءاربىرىنىڭ تالاپ-قابىلەتىنە قاراي جۇمىس جاساپ، ومىردە مامان رەتىندە ءوز ورنىن  تابۋلارىنا باعىت كورسەتىپ وتىردى. ارادا كوپ جىلدار وتسە دە، ومىردە ءوز جولىن تاپقان شاكىرتتەرى ۇستازدارىنىڭ ءوز ىسىنە بەرىلگەن جان، بىلىكتى مامان بولعاندىعى تۋرالى وزدەرىنىڭ باسقوسۋلارىندا ساعىنىشپەن ايتىپ، اۋداندىق گازەتتە ۇدايى جازىپ كەلەدى.   

جۇمىسى مەن وتباسىنداعى كۇندەلىكتى كۇيبەڭگە قاراماستان جاس جىگىتتىڭ ءوزى ءسۇيىپ اينالىساتىن: الەمدىك كلاسسيكالىق تۋىندىلاردى وقۋ، كوڭىلى دەمدەلىپ شابىتى كەلگەن شاقتا ولەڭ جازۋ، سونىمەن بىرگە، تۋعان ولكەنىڭ قاتپار، بىراق كوبىندە بەيمالىم تاريحىنان سىر تارتۋ سياقتى ىقىلاستى ىستەرى بولدى. اسىرەسە، اتالعانداردىڭ سوڭعىسى - ولكەتانۋ ءىسىن اعاي مىقتاپ قولعا الىپ، وزىنە ومىرلىك سەرىك ەتكەن-ءدى. تۇلعانىڭ سوڭىندا قالعان مۇراسىمەن تانىسۋ بارىسىندا كوزگە تۇسكەن «تۋعان جەرگە» اتتى ولەڭىنەن:

ءلۇپىلى جۇرەگىمنىڭ ءوزىڭ دەيدى،

ارقاۋى نازىك ءجىپتىڭ ۇزىلمەيدى.

تۋعان جەر تابىندىرعان، ساعىندىرعان،

قول بۇلعاپ، مەن مۇندالاپ ك ۇلىمدەيدى.

 

قازىعۇرت نارداي بولىپ شوگە سالعان،

اڭىزدا «اۋليە تاۋ- كەمە قالعان».

باۋرايىن مەكەندەگەن ديحان قاۋىم،

جەر تۇلەتكەن، باقىتىن كۇرەپ العان.

 

قاپتالدا شىنار  بوپ تۇر الاتاۋىڭ،

كوركىمەن كوز تارتادى ارشا- باۋىڭ،

«ويلى شىڭ» بۇلت  سالدەلى كوزبەن شولىپ،

دەيتىندەي كەرەك پە دەپ قار مەن جاۋىن. –  دەگەن شۋماقتاردان تۋعان جەرىنە باعىتتالعان شىنايى پەرزەنتتىك ماحابباتىن،  تابيعاتى سۇلۋ ولكەنىڭ قويناۋىنا كوز سالعان اڭعارىمپازدىقتى، جاراتىلىستىڭ مانىنە ۇڭىلگەن زەيىندىلىكتى اڭعارامىز.

ۋاقىت جىلجىپ وتە بەردى. بىراق، قايدا جۇرسە دە بار اڭسارى اتا-باباسى  جەرلەنىپ، جاستاي كەتكەن اكەسى  ءومىر سۇرگەن تۋعان اۋلىنا اۋادى دا تۇرادى. ونىڭ ۇستىنە اكەدەن جالعىز بولعان سوڭ، قارا شاڭىراقتىڭ وتىن وشىرمەيىن دەگەن قازاقي قاعيداعا ادال بولعان تۇرسىنباي، 1974 جىلى اۋىلدا مەكتەپتىڭ جاڭا عيماراتى اياقتالىپ، ون جىلدىق مەكتەپ اشىلعان سوڭ وتباسىمەن بىرگە اققۇم اۋىلىنا ورالادى.

اۋىلعا كەلىسىمەن توزىعى جەتىپ، قۇلاعالى تۇرعان ءۇيدى قايتا جوندەپ، ءومىرىنىڭ جاڭا كەزەڭىن  باستايدى. بۇرىنعى قىزىلاسكەر، قازىرگى ق.تىنىبەكوۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپتە تاريحي ءپانىنىڭ مۇعالىمى، ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى بولىپ، ءوزى ومىردەن وتكەنشە وتىز جىلدان استام ۋاقىت  قىزمەت اتقاردى.

كاسىبي بىلىگى مەن قاجىرلى ەڭبەگى ءۇشىن كوپتەگەن مارپاتتارعا دا يە بولادى. 

ءوزىمىز وقۋشى كەزدە اڭعارعانىمىز اعاي كوزىلدىرىگىن كيىپ، كۇندەلىكتى جازىلعان بارلىق مەرزىمدى باسىلىمدى تۇگەلدەي ءسۇزىپ، وقىپ شىعاتىن. كەي كەزدەردە كەشكىقۇرىم جۇرە قالساق، ءوزى كۇنۇزاق بولاتىن بولاتىن مەكتەپ عيماراتىنان  شىعىپ، قولىندا كىتاپتارى بار اياڭداي باسىپ  ۇيىنە بەت العان اعايدى كورەتىنبىز.

اعاي كوكىرەگى قازىنا، كەمەل ءبىلىمدى جان بولاتىن. ساباقتان تىس ءۇزىلىس ۋاقىتىندا دا جاس بالالار ول كىسىنىڭ جانىنا ءۇيىرىلىپ، اڭگىمەسىن تىڭداۋدى جاقسى كورەتىنبىز. قولىنان ءبىلىم الا ءجۇرىپ، بوزبالا شاعىمىزدا تۇرسىنباي اعايدىڭ تەك تاريح، گەوگرافيا جانە ادەبيەت پاندەرىن عانا ەمەس، سونىمەن قاتار، ەندى تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن جاس مەملەكەتىمىزدىڭ ساياساتىن جاقسى باعدارلايتىندىعىنا كۋا بولدىق. ءوز ارىپتەستەرى، اۋىل ادامدارى نەمەسە وقۋشىلار اراسىندا بولماسىن ونىڭ داۋسى الىستان ساڭقىلداپ ەستىلىپ تۇراتىن.

ساياساتتى ساراپتاپ، باعدارلاي العاندىعىنان بولار تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا كەڭەستىك وقۋ باعدارلاماسى جارامسىز بولىپ،  جاڭا باعدارلاما وقۋ ۇدەرىسىنە ەنىپ ۇلگەرمەي تۇرىپ اعايىمىز مەملەكەتىمىزدىڭ تاريحىن جاڭا كوزقاراسپەن ءارى اسقان جاناشىرلىقپەن وقىتا ءبىلدى. وسى كۇنى عانا، سول جىلدارى قازاق حالقىنىڭ ەتنوگەنەزى، قازاق حاندىعىنىڭ نەگىزدەلۋى تاقىرىپتارىندا ساباق وتكەندە اعايدىڭ مەكتەپ باعدارلاماسىنىڭ شەكاراسىنان شىعا ساق پەن عۇننان باستاپ، قاعاناتتار كەزەڭىمەن جالعاپ، التىن وردا جانە ءابىلحايىر حاندىعىمەن تۇيىندەيتىن تەرەڭ تاريحي  بىلىمىمەن قاتار، بابالارىمىزدىڭ بەت-ءپىشىنىن جان-جاقتى سۋرەتتەي وتىرا سالالىق انتروپولوگيا عىلىمىنان، حاندىقتىڭ كورشى مەملەكەتتەرمەن بايلانىس تاريحىن  كەزەڭ–كەزەڭىمەن ساراپتاۋ ارقىلى ديپلوماتيا مەن حالىقارالىق قاتىناستار سىندى  سالالاردان دا بەيحابار بولماعاندىعىنا كوز جەتكىزەمىز. ارينە، وقۋشى بولعاندىقتان ول كەزدە اتالعانداي كەشەندى ۇستانىمدى، جۇيەلى ءبىلىمدى ءبىز تيىسىنشە باعالاي المادىق.

اعايدىڭ ساباقتارىنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى ونىڭ بارىسىندا شىبىننىڭ ۇشقان ىزىڭى ەستىلەتىندەي تىنىشتىق ورنايتىن. ۇستازىمىزدىڭ كوكىرەگىنەن شىققان قوڭىر ءۇنى سىنىپ ءىشىپ تولتىرا باستاۋىمەن، بارشا وقۋشىلار بەينە ءبىر قىزىقتى كوركەم فيلم تاماشالاپ وتىرعانداي كۇيگە ەنىپ، ساباقتىڭ اياقتالعانىن قوڭىراۋ ءۇنى جەتكەندە بىراق بىلەتىنبىز. وسى ورايدا، اعايدىڭ بالا پسيحولوگياسىن تەرەڭ بىلەتىن جان بولۋىمەن قاتار، كوركەم، كۇندەلىكتى از كەزدەسەتىن شۇرايلى  سوزگە يەلىك ەتكەن شەشەندىك قاسيەتىن دە ايتۋعا ءتيىسپىز. اتالعان قاسيەتتىڭ دامۋىنا ستۋدەنتتىك ورتاسى مەن جاس شاعىنان كىتاپتى جانىنا سەرىك ەتۋى ىقپال ەتسە كەرەك.

تۇرسىنباي ابدىحالىق ۇلى وقۋشىلاردى وقۋدان تىس وزىندىك ىزدەنۋ جۇمىستارىنا دا جۇمىلدىرا ءبىلدى. ول كىسىنىڭ باستاماسىمەن، وقۋشىلاردىڭ بەلسەندى قاتىسۋىمەن مەكتەپتە مۋزەي  ۇيىمداستىرىلدى. مەكتەپ مۋزەيىندە اۋىل، اۋدان تاريحىنا قاتىستى ەسكى قۇجاتتاردان باستاپ، كونە قۇمىرالار، بابالارىمىز شارۋاشىلىقتا قولدانعان ەسكى زاتتار، ات ابزەلدەرىنىڭ دەتالدەرى، نيكولاي كەزەڭىنىڭ تيىندارىنا دەيىن، سونىمەن قاتار، اۋىل اۋماعىنان تابىلعان مينەرالدار جيناقتالعان-دى. ءوز  «قازىناسىن» تاۋىپ كەلگەن ءار وقۋشىمەن ۇستاز جۇمىس جاساپ، زاتتاردى مۇقيات تىركەپ، مۋزەي سورەسىنە قوياتىن. ساباققا قوسىمشا اتالعانداي قۇرامداس وقۋشىلاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن ەسەلەپ ارتتىرۋشى ەدى. تاريح ءپانى كوبىندە سول مۋزەيدە وتەتىن. وسىلايشا، تۇرسىنباي ابدىحالىق ۇلى، تۋعان جەردىڭ تاريحىن تۇگەندەۋدەگى ولكەتانۋشىلىق قىزمەتىن ءسوز جۇزىندە ەمەس، ءىس جۇزىندە اتقارعان جان.

وقۋشىلىق كەزەڭنەن بەرى  ارادا كوپتەگەن جىلدار وتسە دە  ول كىسىنىڭ ولكەمىزگە قاتىستى «كۇلتوبە مەن مارتوبەنىڭ تاريحىمىزداعى ماڭىزى»، «قاتاعان قىرعىنى جانە اۋدان تاريحى» «تولە ءبيدىڭ ابىلاي حاننىڭ ومىرىندەگى ءرولى»، «جەرگىلىكتى قازاقتاردىڭ بيىك بەتكەيلەرگە سۋ شىعارۋ تەحنولوگياسى»، «قازاق –جوڭعار سوعىسى»  جانە ت.ب تاقىرىپتارداعى قىزىقتى اڭگىمەلەرى ءالى جادىمىزدا.

مەكتەپتە تۇرسىنباي اعايدىڭ قاتىسۋىنسىز كوپشىلىك شارالار وتپەيتىن. ادەتتە، كوپ شارالاردى ءوزى جوسپارلاپ، جۇرگىزەتىن. جوعارىدا ايتقانداي، قاتال تاعدىرى اۋىر دەنە ەڭبەگىنە مۇمكىندىك بەرمەگەنىمەن، تۇرسىنباي ابدىحالىق ۇلى، ۇستازدىقپەن قاتار كوپ ۋاقىتىن ءوزىن–وزى جەتىلدىرۋگە ارناعان جان. كوڭىلى تەبىرەنىپ، شابىتتانعان شاقتاردا قولىنا قالام الىپ، ولەڭ جولدارىن قاعازعا تۇسىرەتىن بولعان. بىراق، شىعارماشىلىعى تۋرالى كوبىندە زامانداستارى بىلمەگەن. ءوزى دۇنيەدەن وتكەننەن كەيىن، سوڭىندا ولەڭدەرى حاتتالعان بىرنەشە سارعايعان  قويىن داپتەرلەر قالىپتى. ولەڭدەرى ءار سارىندا جازىلعان.

ءماتىننىڭ باسىندا ءبىر شۋماعىن كەلتىرگەن ء«وز جولىڭدى ءوزىڭ تاپ» دەپ اتالاتىن ولەڭىنىڭ جالعاسىندا:

ادام كوڭىلى – نازىك ءجىپ،ءۇزىپ الما، ابايلا،

ءتۇزۋ بولسىن نيەتىڭ، جۇرتتىڭ كوزى شاراينا.

ويداعى ىلعي بولمايدى، قۇر جەلىككە بەرىلمە،

مال تاپپايتىن ادام جوق، ۇلەسىڭ بار سەنىڭ دە.

 

شىندىق ءسوزدى ايتا ءبىل، تاۋ قوزعالىپ كەتپەيدى،

ادالدىققا جۇگىنگەن، بايشەشەكتەي كوكتەيدى.

ورىنسىزعا كيلىكپە، ارام ويىڭ بولماسىن،

اش كوزدەنبە، ىنساپ قىل، قۇلقىنعا تاۋ ورناسىن. –دەگەن سوزدەرى ارقىلى ءبىر جاعىنان جاس بۋىنعا قۋات بەرگەن بولسا، ەكىنشى جاعىنان ادالدىقتى تۋ ەتۋگە شاقىرادى.

«ادامنىڭ كوڭىلى اق قارداي» دەپ اتالاتىن كەزەكتى ولەڭىنەن:

ۇلپا قار اپپاق- اق ماڭداي،

كورىسىپ جەرمەن جاتقانداي.

ويىنعا شىققان بالانى،

اياسى قۇشىپ جاتسىنباي.

تۇتەسە بوران اشىنعان،

تولتىرىپ سايدى باسىلعان.

بوپ كورىنەر سوندايدا،

كۇناسىن جەردىڭ جاسىرعان.

اينالا اپپاق، قار اپپاق،

وتىرساڭ ويدى سالماقتاپ.

ادامنىڭ كوڭىلى اق قارداي،

بولسا ەكەن دەيسىڭ ارمانداپ!- دەگەن ۇشقىر قيالمەن ۇيلەسكەن فالسافالىق ۇستانىمدى دا اڭعارعانداي بولامىز.

شاڭىراق كوتەرىپ، اكە جۇرتىنا ورالعاندا پەرزەنت رەتىندە بويىن قۋانىش كەرنەگەنى ءسوزسىز. سونداي ساتتە ومىردە كورگەن  قيىنشىلىقتارىن ءبىر ساتكە ۇمىتىپ، كوڭىل تەبىرەنىسى كەلەسىدەي شۋماقتار تۇرىندە توگىلگەن ەكەن:

سۇزگەكتەپ سىرتقا  شىعارعان،

كەزى دە بولدى شىدادىم.

تاعدىر كەپ سوقسا قۋارعان،

ەڭبەكپەن بەدەل قۇرادىم.

 

ادالدان دۇنيە وندىرمەي،

كىم كورگەن باقىت تۇراعىن.

ۇل –قىزىم ءوستى، سوندىرمەي،

اۋلەتتىڭ جاقتىم شىراعىن.

تۇرسىنباي ابدىحالىق ۇلىنىڭ كىندىگىنەن ءتورت ۇل جانە ءبىر قىز تارادى. ءبىلىمدى مۇعالىم ءوز ونەگەسىن ارتىنداعى ۇرپاقتارىنا دا بەرىپ، ولاردى ءوزى سەزىنبەگەن اكەلىك مەيىرىمگە بولەپ ءوسىردى. ناتيجەسىندە، ونىڭ شاڭىراعىنان اكە جولىن كورگەن، ءبىلىمدى ءارى تاربيەلى  ۇرپاق ءوسىپ شىقتى.

تۇڭعىشى اينۇر تۇرسىنبايقىزى، اكە جولىن قۋىپ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ مۇعالىمى اتاندى. بۇگىندە بەس بالا تاربيەلەپ وتىرعان انا.

ۇلدان ۇلكەنى – ايدوس ابدىحالىقوۆ، فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى. ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ۇستازدىق قىزمەت اتقاردى. مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ دەڭگەيىن باعالايتىن قازتەست جۇيەسىن نەگىزدەپ، قولدانىسقا  ەنگىزگەن ازامات. 

ەكىنشى ۇلى – جاندوس ابدىحالىقوۆ، مۇناي –گاز سالاسىنىڭ مامانى. قازىرگى ۋاقىتتا جەكە كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋدا.

ءۇشىنشى ۇلى – ەلدوس ابدىحالىقوۆ قر قارۋلى كۇشتەرىندە قىزمەت ەتكەن كادرلىق وفيتسەر بولاتىن. دەرتكە شالدىعىپ، 2005 جىلى اكەسىنىڭ كوزى تىرىسىندە مەزگىلسىز دۇنيە سالدى.

كىشى ۇلى – شىندوس ابدىحالىقوۆ كوپ جىلدان بەرى مەديتسينا سالاسىندا ەڭبەكتەنىپ كەلەدى. قازىرگى ۋاقىتتا تۇركىستان وبلىسى، تولە بي اۋدانى، لەڭگىر قالالىق اۋرۋحاناسى باس دارىگەرىنىڭ ورىنباسارى. 

 بۇگىندە تۇتاس ەلىمىزدە تارىداي شاشىلىپ، ەڭبەكتەنىپ جاتقان جۇزدەگەن، ءتىپتى مىڭداعان شاكىرتتەرگە ءدارىس بەرگەن، ومىردە جول سىلتەگەن  ەسىل ۇستاز ارامىزدا جوق. تۇرسىنباي ابدىحالىق ۇلى، قۇرمەتتى ەڭبەك دەمالىسىنا شىققانىمەن ەكىنشى ۇيىنە اينالعان مەكتەپتەگى قىزمەتىن از جۇكتەمەمەن جالعاستىرا بەردى. 2006  جىلدىڭ  ءساۋىر ايىندا الپىس بەسكە قاراعان شاعىندا دۇنيەدەن ءوتتى.

جىلدار وتە ۇستازىمىزدىڭ ءومىر بەلەستەرىن زەردەلەي وتىرا شىن مانىندەگى سەگىز قىرلى، ءبىر سىرلى تۇلعانى تانيمىز. ءاۋ باستان ايقىندالعان بيىك مەجە، الماس قىلىشتىڭ  جۇزىندەي مۇقالماس جىگەر،  ءوز سالاسىنا دەگەن ەرەكشە  سۇيىسپەنشىلىك قانا ادام بالاسىن ماقساتىنا جەتكىزسە كەرەك. ال تۇرسىنباي ابدىحالىق ۇلى ءوزىنىڭ ومىرلىك ميسسياسىن ابىرويمەن اتقارعان  جان. وسى ءساتتى پايدالانا وتىرا شاراپاتىن كورگەن بارشا شاكىرتتەرىنىڭ اتىنان باقۇل بول ارداقتى  ۇستاز دەمەكپىن! تاۋلار الىستاعان سايىن بيىكتەي تۇسەدى....

 

ۇستازعا دەگەن ساعىنىشپەن،

ۆارشاۆا ۋنيۆەرسيتەتى، ساياسي عىلىمدار جانە

حالىقارالىق قاتىناستار فاكۋلتەتىنىڭ

دوكتورانتى – جاندوس اۋەلبەك ۇلى كارينباەۆ

 

سوڭعى جاڭالىقتار

اتىراۋدا 9 بالانى يت تالادى

ايماقتار • بۇگىن، 19:57

ۇقساس جاڭالىقتار