بۇل كونە تاريحي ەسكەرتكىش – ءدىني كەشەندى 1979 جىلى زەرتتەۋشى سەرىك اجىعالي «يشان اتا كەشەنى» رەتىندە تىركەپ, ول كەزدە كۇمبەزدەرى قۇلاپ, ىشكى-سىرتقى سىلاعى جارتىلاي ءتۇسىپ قالسا دا, قابىرعالارى مەن ءىش جاعىنداعى كونە ويۋ-ورنەكتەر مەن عاجاپ بوياۋلاردىڭ ءىزى ساقتالعان مەشىت كورىنىستەرىن سۋرەتكە ءتۇسىرىپ العان. زەرتتەۋشى بۇل كەشەنگە قاتىستى: «اسىرەسە شيكى كىرپىشتەن قالانعان كوپ كامەرالى مەشىت ەرەكشە قىزىقتىرادى, ونىڭ ىشكى كورىنىسىندە گانچ ۇستىنە تۇسىرىلگەن اسەم فرەسكالىق ورنەكتەر ءالى دە ساقتالعان», دەپ تۇسىنىك بەرەدى.
جالپى, وتكەن عاسىردىڭ 80-90 جىلدارىنداعى ەڭبەكتەردە بۇل ەسكەرتكىش قازىرگىدەي «دوسجان حازىرەت مەشىتى» دەپ, ناقتىلانعان نۇسقادا ەمەس, سول كەزدەگى كونەكوز قاريالاردىڭ اۋزىنان جازىپ الىنعان قالپىندا «يشان اتا كەشەنى», «يشان اتا مەشىتى» اتالعان ەكەن. بۇل اتاۋدىڭ الدا دا ۇمىتىلماي, قولدانىستا بولعانى دۇرىس: مۇنداعى «اتا» ءسوزىنىڭ اۋليە, ارۋاقتى تۇلعا دەگەن ۇعىمدى مەڭزەيتىنى بەلگىلى.
وتكەن عاسىردىڭ 20-30 جىلدارىنداعى قۋعىن-سۇرگىن كەزىندە دوسجان يشاننىڭ ۇرپاقتارى قۋدالانىپ, ءبىرى «حالىق جاۋى» رەتىندە ءولىم جازاسىنا كەسىلسە, كەيبىرىنىڭ مال-مۇلكىن تارتىپ الىپ, ءوزىن ايداۋعا جىبەرگەن. وسىنداي الاساپىران شاقتا بۇل اۋلەت جان-جاققا شاشىراپ كەتكەن. تەك بەرىدە عانا ەس جيىپ, داڭقتى بابالارىنا ىزدەۋ سالىپ, ونىڭ مەشىتى جانىنداعى قابىرىنىڭ باسىنا قۇلپىتاس قويىپتى. ارحيۆتەردە, ادەبيەت پەن باسپاسوزدە جانە ەل اۋزىندا قالعان دەرەكتەر بويىنشا دوسجان اتانىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى از-كەم زەرتتەلىپ, ماقالالار, سۇحباتتار, ت.ب. ەڭبەكتەر جاريالاندى. 2015 جىلى تەمىر اۋدانىنىڭ ورتالىعى شۇبارقۇدىق كەنتىندە دوسجان يشان قاشاق ۇلىنىڭ تۋعانىنا 200 جىل تولۋىنا وراي اس بەرىلىپ, عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قابىلدانعان «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا دوسجان حازىرەت مەشىتى «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرى گەوگرافياسىنا» رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار ەسكەرتكىش رەتىندە ەندى.
ال بىلتىردان بەرى دوسجان حازىرەتكە ارناپ كەسەنە تۇرعىزۋ, كونە مەشىتتى جان-جاقتى زەرتتەۋ ماقساتىندا قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋ, ونىڭ ماڭىنا جەمىس اعاشتارىن وتىرعىزۋ, ياعني بۇرىنعى ءدىني كەشەن ورنىندا جاڭا رۋحاني ورتالىق اشۋ باعىتىنداعى ىستەر قولعا الىندى. وبلىس اكىمى وڭداسىن ءورازاليننىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان بۇل جۇمىستارعا جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك, يشان اتانىڭ ۇرپاقتارى, «الاش پارىزى» قوعامدىق قورى, ت.ب. اتسالىسىپ وتىر.
مەشىتتە جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەردىڭ قورىتىندىلارى جايلى ايتپاس بۇرىن, سول مەشىت سالىنعان ءداۋىردىڭ كورىنىستەرىنە از شەگىنىس جاساساق…
تار زامان
حامزا ەسەنجانوۆتىڭ «جۇنىسوۆتەر تراگەدياسى» رومانىندا ەلدى اشتىق جايلاعان تۇستا اقتوبە وڭىرىنە اقىن ساكەن سەيفۋلليننىڭ ىسساپارمەن كەلىپ, سول ساپارىندا باقىتجان قاراتاەۆپەن كەزدەسكەنى, ەكەۋىنىڭ سۇحبات قۇرعانى باياندالادى. رومانداعى باقىتجان قارتتىڭ اڭگىمەسىنەن ءۇزىندى الدىق:
«كەيكىمان جانە قوجاقمەتتىڭ تۋعان اكەسى 1869 جىلعى «ەل اۋا» كەزىندە, كادىمگى جەم بويىنداعى «ال كەلدى» دەيتىن جەردەگى پاتشا اسكەرىمەن شايقاستا قازا تاپقان… كەيكىماننىڭ ءىنىسى سول ۋاقيعادان كەيىن شورا باتىر, تانا جالمۇقامبەت مولدا, يشان دوسوۆ دەيتىن ادامدار سوڭىنا ەرگەن قىرىق ۇيمەن «تەسكەن تاۋ» ءوتىپ كەتكەن. «تەسكەن تاۋى» تۇرىك جەرىندەگى ءبىر تاۋ ما, قالاي؟ تۇركيا مەملەكەتىنىڭ رۇقساتىمەن سول قىرىق ءۇي قازاق سول جىلجۋدان جىلجىپ وتىرىپ, شام شاھارىنىڭ تۇبىندە ورىن تەبەدى. مەشىت ۇستاپ, مەدرەسە اشىپ, تىرشىلىك ەتىپ, قازاقتىڭ ەسكى عۇرپىن, سالتىن ساقتاۋمەن قاتار, قولونەر شەبەرلىگىنە دە بەيىمدەلەدى… وزدەرى قىرىق جىل ىشىندە ەكى ەسە كوبەيىپ, ءبىر تايپا ەل بولعان. مۇنى مەن قاجىعا بارىپ كەلگەن ىلۋدە ءبىر عانا قازاق ايەلى – ماعريپا شىعاەۆا دەيتىن كىسىنىڭ 1908 جىلى ءوز اۋزىنان ەستىدىم. ماعريپا حانىم بوكەيلىكتەگى شىعاي تورەنىڭ, كادىمگى نۇرالى حاننىڭ اۋلەتتەرىنەن. سول كىسىنىڭ ايتۋىنشا, قاجىعا بارعان داۋلەتتى ادامداردىڭ كوبى شام قالاسىنا جانە سول جەردەگى قازاقتارعا سوعىپ كەتەتىن كورىنەدى. ەركىندىك كوكسەگەن ەل ز ۇلىم پاتشانىڭ قۇرىعىنان قۇتىلۋدىڭ وسىنداي اۋىر جولدارىن دا ىزدەگەن».
زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرىنشە, دوسجان يشان مەشىتىنىڭ قۇرىلىسى ءحىح عاسىردىڭ 60-جىلدارىنىڭ سوڭى مەن 70-جىلدارىنىڭ باسىندا قولعا الىنعان. بۇل – «جۇنىسوۆتەر تراگەدياسى» رومانىنداعى جوعارىدا ايتىلعان وقيعالاردىڭ تۇسى. بۇل كەزدە پاتشا اسكەرى قازاق جەرىن تولىعىمەن باسىپ الىپ, ونىڭ شەكاراسىنان ءارى ءوتىپ, قوقان, بۇحار حاندىقتارىن دا تىزە بۇكتىرگەن ەدى. 1868 جىلى «تورعاي, ورال, اقمولا جانە سەمەي وبلىستارىن باسقارۋ تۋرالى ۋاقىتشا ەرەجە» بەكىتىلدى. سوعان بايلانىستى قازاق جەرىندە ءۇش گەنەرال-گۋبەرناتورلىق اكىمشىلىك قۇرىلدى. باتىس قازاقستان, ياعني ورال جانە تورعاي وبلىستارى ورىنبور گەنەرال-گۋبەرناتورلىعىنا قارادى. وبلىستاردى اسكەري گۋبەرناتورلار باسقاراتىن بولدى, سونىمەن بىرگە ولار كازاك اسكەرلەرىنىڭ اتاماندارى بولىپ ەسەپتەلدى. ۋەزد باستىقتارىن دا پاتشا وكىمەتى ءوزى تاعايىندادى. جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ وكىلدەرى باسقارۋدىڭ ەڭ تومەنگى ساتىسىنداعى بولىس پەن اۋىل ستارشىندىعىن عانا مىسە تۇتۋى ءتيىس بولدى. قازاقتىڭ جەرى مەملەكەتتىڭ, ياعني رەسەي يمپەرياسىنىڭ مەنشىگى سانالدى. بۇل رەفورمالار قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ ەڭ سوڭعى بەلگىلەرىن جويۋعا باعىتتالدى.
تار زاماندا تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولىن اركىم ارقالاي ىزدەدى. «قورلىقپەن وتكەن ومىردەن, كوسىلىپ جاتار كور ارتىق» (اباي) ساناپ, ىزا-كەك بۋىپ, اشىق نارازىلىققا شىققان حالىقتىڭ كوتەرىلىسى 1868 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي باستالىپ, بۇكىل باتىس ايماقتى شارپىدى. بۇل كوتەرىلىس, جوعارىدا كورسەتىلگەندەي, تاريحتا «ەل اۋا» دەگەن اتپەن قالدى. پاتشا اسكەرى ونى اياۋسىز باسىپ-جانشىعاننان كەيىن, كوتەرىلىسشىلەردىڭ ءبىر بولىگى ءۇشىن امان قالۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – شەت جەرگە ءوتىپ كەتۋ بولعان سەكىلدى.
سونىمەن بىرگە كوتەرىلىسكە دەيىن-اق تىنىشى كەتكەن قازاق جەرىنەن گورى, بەيبىت جاتقان كورشىلەس حالىقتاردىڭ اراسىنا بارىپ ءسىڭۋدى دۇرىس كورگەندەر, ءتىپتى سول كەزدە قازاقتى شوقىندىرۋ ءۇشىن بار ايلا-امالدى جاساعان پاتشا وكىمەتى ساياساتىنىڭ ىقپالىمەن حريستيان دىنىنە ءوتىپ كەتكەندەر دە كوپ بولدى.
وسىنداي قىسىلتاياڭدا ەل ىشىندەگى دوسجان حازىرەت سىندى بەدەلدى ادامداردىڭ ءدىن مەن ءداستۇردى بەرىك ۇستانۋعا, جەردى ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا, حالىقتى بىرتە-بىرتە وتىرىقشىلىققا باۋلۋعا مۇددەلى بولعانىن, سول جولداعى ىستەرگە جان سالا كىرىسكەنىن دەرەكتەردەن اڭدايمىز. ولكەتانۋعا زور ۇلەس قوسقان تاريحشى-عالىم بەركىن قۇرمانبەكوۆتىڭ «تەمىر تاريحى» ەڭبەگىندە ورىنبور گەنەرال-گۋبەرناتورى نيكولاي كرىجانوۆسكيدىڭ 1869 جىلعى 23 ماۋسىمدا رەسەي ىشكى ىستەر مينيسترىنە جولداعان قاتىناس قاعازىنىڭ ءماتىنى جاريالانعان. قۇجات: «ەمبا (جەم) ۋەزىنىڭ قىرعىزدارى (قازاقتارى) نازارلار, شۇرەندەر جانە باسقالار, بارلىعى 7 مىڭ شاڭىراق, سونىمەن قاتار ەڭ جىراق شەتتەگى 1500 شاڭىراقتان تۇراتىن ءشومىشتى تابىن رۋىنىڭ وكىلدەرى گەنەرال-مايور بالليۋزەككە وزدەرىنىڭ جاڭا ەرەجەنى قابىلدايتىنىن ايتقان جانە ولاردى تورعاي وبلىسىنىڭ قۇرامىنا قوسۋدى تالاپ ەتكەن.
گەنەرال بالليۋزەك بۇل ۇسىنىستى مەن وزىڭىزگە بۇرىن جازعان سەبەپتەرگە بايلانىستى قابىلداماعان بولاتىن. وسىنىڭ ارتىنان قازاقتاردىڭ دەپۋتاتتارى ماعان كەلىپ, مىناداي تالاپتار قويدى:
1) ءمۇفتي تاعايىنداۋ, مەشىت سالۋعا جانە مولدالار ۇستاۋعا رۇقسات بەرۋ;
2) ۋەزد ناچالنيگىن مۇسىلمان وكىلىنەن تاعايىنداۋ…» دەگەن جولداردان باستالادى.
وسى ەڭبەكتە تابىننىڭ ءشومىشتى تارماعىنا قاراستى قوڭىر رۋىنىڭ اۋىلدارى ەمبا ۋەزىندەگى (ورال وبلىسى) قالماققىرعان بولىسىنىڭ قۇرامىندا بولعانى ايتىلعان. ال دوسجان يشاننىڭ قابىرىنە قويىلعان قۇلپىتاستا رۋىنىڭ قوڭىر ەكەنى كورسەتىلگەن. ياعني اتى اتالماعانمەن, بۇل قۇجاتتا دوسجان يشاننىڭ مۇفتيلىك اشۋ جولىنداعى كۇرەسىنىڭ ءىزى تۇر.
ايتا كەتەيىك, 1881 جىلى ەمبا ۋەزىنىڭ ورنىنا تەمىر ۋەزى قۇرىلعان.
مۇفتيلىك اشۋدى تالاپ ەتۋ, مەشىت-مەدرەسەلەر تۇرعىزۋ ءۇشىن جەر سۇراۋ سەكىلدى ىستەردىڭ ارتىندا قايتكەندە ەلدىكتىڭ ىرگەتاسى – حالىقتىڭ بىرلىگىن امان ساقتاپ قالۋدى, ءوز جەرىنەن ايىرىلماۋدى كوزدەگەن ۇلى مۇراتتار تۇردى. جانە دوسجان حازىرەتتىڭ, ونىمەن تۇستاس, ەسىمى بىزگە جەتكەنى مەن جەتپەگەنى بار, كوپتەگەن ءدىني قايراتكەرلەردىڭ وسى جولدا توككەن ماڭداي تەرى تەككە كەتكەن جوق. كەيىن ءاليحان بوكەيحانوۆ رەسەي يمپەرياسىنىڭ قۇرامىنداعى تۇركى حالىقتارى ءۇشىن رۋحاني مەكەمەلەردە تاتار ءتىلىن ورتاق ءتىل ەتۋ جونىندەگى ۇسىنىسقا قارسى ۋاجىندە: «تۇرىك زاتتى حالىقتا ءبىزدىڭ قازاقتاي ءبىر جەردە تىزە قوسىپ, قالىڭ وتىرعان ىرگەلى ەل جوق», – دەگەن بولسا, حح عاسىر باسىنداعى ۇلتىمىزدىڭ سول ارتىقشىلىعىنا الدىڭعى بۋىن – دوسجان يشان زامانىنداعى ءدىني قايراتكەرلەردىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى وتە زور ەدى. ولاردىڭ ەلدىك جولىنداعى قىزمەتىنە قاتىستى دەرەكتەردى تىرنەكتەپ جيىپ, زەرتتەۋ, تاريحتاعى لايىقتى باعاسىن ايقىنداۋ باعىتىندا ءبىز عالىمدارىمىزدان سۇبەلى ەڭبەكتەر كۇتەمىز.
ءۇش تۇلعا
وتكەن اپتادا «الاش پارىزى» قوعامدىق قورىنىڭ ديرەكتورى سەرىك ءابىلجانوۆتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن تەمىر جەرىندەگى كونە مەشىت تۇرعان قورىمدا بولىپ, وسىنداعى جۇمىستارمەن تانىستىق, دوسجان اتا رۋحىنا قۇران باعىشتادىق.
مەشىت تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا, ونىڭ تاريحتا اتتارى ايشىقتالىپ جازۋلى تۇرعان ءۇش بىردەي تۇلعانى قاتار ەسكە تۇسىرەتىن ەرەكشە ەسكەرتكىش ەكەنىن اتاپ ايتۋ كەرەك. ولار: دوسجان حازىرەتتىڭ ءوزى, مەشىتتى سالعان ءبىرمان شەبەر جانە اقىن ابۋباكىر كەردەرى.
دوسجان يشان, تولىق اتى-جونىمەن اتار بولساق, دوسمۇحامبەت قاشاق ۇلى «ەل اۋاعا» دەيىن دوڭىزتاۋ وڭىرىندە 18 جىل بويى بالا وقىتىپ, شاكىرت تاربيەلەگەن. دوڭىزتاۋ – كوپتەگەن (كەيبىرى بۇگىنگە دەيىن ءبىرشاما جاقسى ساقتالعان) ءدىني-تۇرعىن كەشەندەرىمەن, ءوز زامانىندا قازاق رۋحانياتىنىڭ ءىرى ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى بولۋىمەن ايگىلى ءوڭىر. 1868-1870 جىلدارداعى دۇربەلەڭ كەزىندە دوسجان يشان تەمىر جاعىنا قونىس اۋدارىپ, جوعارىداعى دەرەكتەن بىلگەنىمىزدەي, ورىنبور گەنەرال-گۋبەرناتورىنان تالاپ ەتە ءجۇرىپ, ءشيلى بويىندا مەشىت, مەدرەسە سالۋعا رۇقسات العان. مەشىت ماڭىنان ەگىن ەگىپ, جەمىس اعاشتارىن وتىرعىزۋعا 10 گەكتار جەر دە العان. باۋ-باقشا ونىمدەرىن كۇزدە ورىنبور كوپەستەرىنە ساتىپ, تۇسكەن تابىس مەدرەسەنىڭ, وسىندا وقىپ جۇرگەن كەدەي بالالاردىڭ قاجەتى ءۇشىن جۇمسالعان. بۇل تىرلىكتىڭ ءبارى كوشپەلى جۇرتتى جاڭا ومىرگە بەيىمدەۋ جولىنداعى قادامدار ەدى…
دوسجان يشاننىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنە ارناعان تولعاۋىندا ابۋباكىر كەردەرى:
«رۇقسات پىردەن الىپ, بولدى يشان,
سونداي بول, ىزگىلىككە جاندى قيساڭ», – دەپ, ونىڭ ەل-جۇرتىنا ەرەكشە قادىرلى ادام بولعانىن جەتكىزەدى.
ءشيلى جاعاسىنداعى مەشىتتى ءبىرمان ەسىمدى ۇستانىڭ سالعانى دا وسى تولعاۋدا ايتىلعان:
«مەشىتتى تاڭعاجايىپ سالدى وڭداپ,
ۇستانى ءبىرمان اتتى الدى تاڭداپ.
ويى مەن زەيىنى ارتىق شەبەرلەردى
قاسىنا ءجۇز شامالى قوستى جالداپ», – دەيدى.
ءبىرمان ۇستا تۋرالى دەرەكتەرگە ويىسساق, جاس جاعىنان ول دوسجان حازىرەتتەن ەداۋىر كىشى, دوسجان حازىرەت 1815 جىلى تۋعان بولسا, ءبىرمان كوشىمقۇل ۇلى 1846 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. ياعني مەشىت سالىنعان تۇستا 23-24-تەردەگى جاس ادام بولعان. دەگەنمەن وعان دەيىن ۋفا, ت.ب. الىس قالالاردا قۇرىلىس جۇمىستارىندا بولىپ, تاجىريبە جيناقتاعان دەسەدى. ونىڭ ۇستىنە جاس كۇنىندە تۇركيادا, ورتالىق ازيانىڭ سول كەزدەگى ءىرى قالالارىندا وقىپ, مەككە-مادينەگە قاجىلىققا بارىپ, سول جاقتارداعى مەشىتتەردى كورىپ قايتقان دوسجان يشان دا جاڭا مەشىتتى جوبالاۋعا, ونىڭ ءىشى-سىرتىن كوركەمدەۋگە ءوزىنىڭ اقىل-كەڭەسىمەن اتسالىسسا كەرەك.
التى كۇمبەزدى, ىشىنە ءبىر مەزگىلدە جۇزدەن استام ادام سىياتىن بۇل مەشىتتىڭ قۇرىلىسىن ءبىرمان ۇستا ءوزىنىڭ كومەكشىلەرىمەن بىرگە ءبىر جىلدىڭ ىشىندە اياقتاعان. بۇل ونىڭ شەبەر رەتىندەگى داڭقىن بۇكىل وڭىرگە جايعان عاجاپ عيمارات بولدى.
اقتوبە ايماعىنداعى كوپتەگەن مەشىتتەر وسى ءبىرمان ۇستانىڭ قولىنان شىققان دەپ سانالادى. سونىڭ ىشىندە بۇگىنگە دەيىن قابىرعالارى بەرىك تۇرعان سارىتوعايداعى شاكەن يشان مەشىتى, جامانكولدەگى بيسەن حازىرەت مەشىتى بار. بىراق كەيىننەن قازاق شەبەرلەرىنە ءوز قيالى, جوباسى بويىنشا مەشىت تۇرعىزۋعا تىيىم سالىنىپ, تاتار مەشىتتەرىنىڭ ۇلگىسىندەگى شاعىن عيماراتتارمەن شەكتەلۋدى مىندەتتەگەندىكتەن, قۇرىلىسىنا ءبىرمان ۇستا باسشىلىق ەتكەن مەشىتتەردىڭ كوپشىلىگى پاتشا بيلىگى ۇسىنعان دايىن جوبامەن سالىنعان دەگەن پىكىر بار. ءبىرمان ۇستا كەڭەس بيلىگىنىڭ باستاپقى كەزەڭىندە, 1922 جىلى دۇنيەدەن وتكەن.
ءوز زامانىنىڭ شەجىرەسىن جىر-تولعاۋمەن جەتكىزگەن ابۋباكىر كەردەرى – جوعارىدا اتالعان تۋىندىسىمەن يشان اتا جانە ونىڭ مەشىتى تۋرالى قۇندى دەرەكتەردى حاتتاپ كەتكەن اقىن. ول دا دوسجان حازىرەتتەن كوپ كەيىن, 1861 جىلى دۇنيەگە كەلىپ, 1912 جىلى قايتىس بولعان.
اقىن مەشىت تۋرالى:
ء«بىر جىلدا سالىپ بولدى كەرەگەسىن,
قوندىرىپ كىسى بويى تەرەزەسىن.
توبەسى بولمە-بولمە, ءىشى بۇراۋ,
باعانا استى-ۇستىنە جوق-تى تىرەۋ.
قيىق جوق, بەلدىگى جوق ءۇستىن باسقان,
توبەسىن كۇمبەز قىلىپ, بۇرىپ قوسقان.
عاجايىپ ناقىشتارى ءاربىر تۇرمەن,
جازۋلى ايات, حاديس قىزىل سىرمەن.
كورگەندە سۇيەك ەرىپ, ءتانىڭ بالقىپ,
تولعانداي مۇسىلماننىڭ
كوڭىلى نۇرمەن»,
– دەپ, تەبىرەنە جىرلاعان.
قالپىنا كەلتىرىلگەن بەينە نۇسقاسى ازىرلەندى
مەشىت حالىققا جارتى عاسىردان استام ۋاقىت قىزمەت ەتكەن, وسىندا جۇزدەگەن شاكىرتتەر بىلىممەن سۋسىنداپ, ءارى قاراي كۇللى قازاق دالاسىنا يماندىلىق ءىلىمىن تاراتقان.
مەشىتتىڭ ۇزىندىعى – 28 مەتر, ەنى – 11 مەتر, ال بيىكتىگى 5 مەتر شاماسىندا بولعان. قابىرعالارى بىرنەشە قابات ەتىپ, قالىڭ قالانعان. بولمەلەر سانى التاۋ بولىپتى. ابۋباكىر كەردەرى اقىن جىرعا قوسقان عاجايىپ ناقىشتار قازىر ءوشىپ, ءار-ءار جەردەگى سىلاق بەتىندە ىزدەرى عانا قالعان…
بىلتىر مۇندا ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ باتىس قازاقستان ايماعى بويىنشا وكىلى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ارمان بيسەنباەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, مەشىت استىنداعى ءمىناجات ورىندارى, ياعني قىلۋەت بولمەلەرى انىقتالعان. سونداي-اق عيماراتتا جەلدەتۋ جۇيەسىنىڭ بولعانىن ايعاقتايتىن شاعىن تەرەزەلەردىڭ ورنى تابىلعان.
دوسجان حازىرەتتىڭ ءوزى مەشىتتىڭ ءدال تۇبىنە جەرلەنگەن. قازىرگى كۇنى ونىڭ كەسەنەسى كوتەرىلىپ, ەندى ىشكى-سىرتقى كوركەمدەۋ جۇمىستارى قالعان ەكەن. بۇل جۇمىستارعا ماڭعىستاۋ وڭىرىنەن شەبەرلەر شاقىرىلىپتى. كەسەنەنىڭ الدىنان كونە قۇدىق تابىلىپ, ارشىلىپ, بەت جاعى تاسپەن ءورىلىپ, كوتەرىلگەن. قۇدىق ىشىنەن تابىلعان ءتۇرلى ۇساق-تۇيەك بۇيىمداردى مۋزەيگە تابىستاۋ جوسپارلانعان.
رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار ەسكەرتكىش رەتىندە تىركەلگەن كونە ءدىني كەشەن اۋماعىنداعى جۇمىستارعا تەمىر اۋدانىنىڭ اكىمدىگى دە اتسالىسىپ وتىر, اتاپ ايتقاندا, 8 گەكتار جەر ءبولىنىپ, راسىمدەلگەن, اعاش وتىرعىزۋ, ت.ب. شارۋالارعا كومەك كورسەتىلگەن.
تاريحشى, ولكەتانۋشى ايشۋاق دارمەن ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, كەشەن اۋماعىندا مەشىتتەن بولەك, مەدرەسەنىڭ ورنى, تىلەۋحانا, شارۋاشىلىق ۇيلەرى جانە تۇرعىن ۇيلەردىڭ ورنى بار. مەشىتتىڭ ساقتالعان بولىگىن جاۋىن-شاشىننان, تىكەلەي تۇسەتىن كۇن ساۋلەسىنەن قورعاۋ ماقساتىندا اينالاسىن اشىق ەتىپ, جوعارى جاعىن شاتىرلاۋ جوسپارلانعان.
– كەشەن اۋماعىنا اەروفوتو ءتۇسىرىلىمى جاسالىپ, مەشىت اينالاسىندا 40-قا جۋىق ءۇي بولعانى انىقتالدى. وسى ءتۇسىرىلىم ارقىلى كەشەننىڭ قالپىنا كەلتىرىلگەن بەينە نۇسقاسى جاسالدى. بۇل جۇمىستى دوسجان يشاننىڭ تىكەلەي ۇرپاعى اسقار حابيبۋللين باسقاراتىن حولدينگتىڭ ماماندارى اتقاردى, – دەدى ايشۋاق دارمەن ۇلى.
اتالعان بەينەروليكتى izbasar. kz سايتىنان تاماشالاۋعا بولادى.
ينديرا وتەمىس,
جۋرناليست
اقتوبە وبلىسى,
تەمىر اۋدانى
