رۋحانيات • 11 تامىز، 2020

دوسجان حازىرەت كەسەنەسى جوندەلىپ جاتىر

172 رەت كورسەتىلدى

شۇبارقۇدىق ماڭىنداعى بۇدان 150 جىلداي ۋاقىت بۇرىن سالىنعان، ءوز كەزەڭىندە وسى ايماقتاعى بارشا قازاقتىڭ ءسۇيىنىشى، سۇيەنىشى، جاقسى ءۇمىتى بولعان، كەيىننەن كەڭەس بيلىگى دۇكەن، استىق قويماسى، مال قورا رەتىندە «پايدالانىپ»، اقىرىندا كەرەكسىز عىپ قالدىرعان دوسجان حازىرەت مەشىتى مەن ونىڭ اينالاسىندا بىلتىردان بەرى قىزۋ جۇمىستار ءجۇرىپ جاتىر.

بۇل كونە تاريحي ەسكەرتكىش – ءدىني كەشەندى 1979 جىلى زەرتتەۋشى سەرىك اجىعالي «يشان اتا كەشەنى» رەتىندە تىر­كەپ، ول كەزدە كۇمبەزدەرى قۇلاپ، ىشكى-سىرت­قى سىلاعى جارتىلاي ءتۇسىپ قالسا دا، قابىرعالارى مەن ءىش جاعىنداعى كونە ويۋ-ورنەكتەر مەن عاجاپ بوياۋلاردىڭ ءىزى ساقتالعان مەشىت كورىنىستەرىن سۋرەتكە ءتۇسىرىپ العان. زەرتتەۋشى بۇل كەشەنگە قاتىستى: «اسىرەسە شيكى كىرپىشتەن قالانعان كوپ كامەرالى مەشىت ەرەكشە قىزىقتىرادى، ونىڭ ىشكى كورىنىسىندە گانچ ۇستىنە تۇسىرىلگەن اسەم فرەسكالىق ورنەكتەر ءالى دە ساقتالعان»، دەپ تۇسىنىك بەرەدى.

جالپى، وتكەن عاسىردىڭ 80-90 جىل­دارىنداعى ەڭبەكتەردە بۇل ەسكەرتكىش قازىرگىدەي «دوسجان حازىرەت مەشىتى» دەپ، ناقتىلانعان نۇسقادا ەمەس، سول كەزدەگى كونەكوز قاريالاردىڭ اۋزىنان جازىپ الىنعان قالپىندا «يشان اتا كەشەنى»، «يشان اتا مەشىتى» اتالعان ەكەن. بۇل اتاۋدىڭ الدا دا ۇمىتىلماي، قولدانىستا بولعانى دۇرىس: مۇنداعى «اتا» ءسوزىنىڭ اۋليە، ارۋاقتى تۇلعا دەگەن ۇعىمدى مەڭزەيتىنى بەلگىلى.

وتكەن عاسىردىڭ 20-30 جىلدارىنداعى قۋعىن-سۇرگىن كەزىندە دوسجان يشاننىڭ ۇرپاقتارى قۋدالانىپ، ءبىرى «حالىق جاۋى» رەتىندە ءولىم جازاسىنا كەسىلسە، كەيبى­رىنىڭ مال-مۇلكىن تارتىپ الىپ، ءوزىن ايداۋعا جىبەرگەن. وسىنداي الاساپىران شاقتا بۇل اۋلەت جان-جاققا شاشىراپ كەتكەن. تەك بەرىدە عانا ەس جيىپ، داڭقتى بابالارىنا ىزدەۋ سالىپ، ونىڭ مەشىتى جانىنداعى قابىرىنىڭ باسىنا قۇلپىتاس قويىپتى. ارحيۆتەردە، ادەبيەت پەن باسپاسوزدە جانە ەل اۋزىندا قالعان دەرەكتەر بويىنشا دوسجان اتانىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى از-كەم زەرتتەلىپ، ماقالالار، سۇحباتتار، ت.ب. ەڭبەكتەر جاريالاندى. 2015 جىلى تەمىر اۋدانىنىڭ ورتالىعى شۇبارقۇدىق كەنتىندە دوسجان يشان قاشاق ۇلىنىڭ تۋعانىنا 200 جىل تولۋىنا وراي اس بەرىلىپ، عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قابىلدانعان «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا دوسجان حازىرەت مەشىتى «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرى گەوگرافياسىنا» رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار ەسكەرتكىش رەتىندە ەندى.

ال بىلتىردان بەرى دوسجان حازىرەتكە ارناپ كەسەنە تۇرعىزۋ، كونە مەشىتتى جان-جاقتى زەرتتەۋ ماقساتىندا قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋ، ونىڭ ماڭىنا جەمىس اعاشتارىن وتىرعىزۋ، ياعني بۇرىنعى ءدىني كەشەن ورنىندا جاڭا رۋحاني ورتالىق اشۋ باعىتىنداعى ىستەر قولعا الىندى. وبلىس اكىمى وڭداسىن ءورازاليننىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان بۇل جۇمىستارعا جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك، يشان اتانىڭ ۇرپاقتارى، «الاش پارىزى» قوعامدىق قورى، ت.ب. اتسالىسىپ وتىر.

مەشىتتە جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەردىڭ قورىتىندىلارى جايلى ايتپاس بۇرىن، سول مەشىت سالىنعان ءداۋىردىڭ كورىنىستەرىنە از شەگىنىس جاساساق…

 

تار زامان

حامزا ەسەنجانوۆتىڭ «جۇنىسوۆتەر تراگەدياسى» رومانىندا ەلدى اشتىق جايلاعان تۇستا اقتوبە وڭىرىنە اقىن ساكەن سەيفۋلليننىڭ ىسساپارمەن كەلىپ، سول ساپارىندا باقىتجان قاراتاەۆپەن كەزدەسكەنى، ەكەۋىنىڭ سۇحبات قۇرعانى بايان­دالادى. رومانداعى باقىتجان قارتتىڭ اڭگىمەسىنەن ءۇزىندى الدىق:

«كەيكىمان جانە قوجاقمەتتىڭ تۋعان اكەسى 1869 جىلعى «ەل اۋا» كەزىندە، كادىم­گى جەم بويىنداعى «ال كەلدى» دەي­تىن جەردەگى پاتشا اسكەرىمەن شايقاستا قازا تاپقان… كەيكىماننىڭ ءىنىسى سول ۋاقي­عادان كەيىن شورا باتىر، تانا جال­مۇقامبەت مولدا، يشان دوسوۆ دەيتىن ادامدار سوڭىنا ەرگەن قىرىق ۇيمەن «تەسكەن تاۋ» ءوتىپ كەتكەن. «تەسكەن تاۋى» تۇرىك جەرىندەگى ءبىر تاۋ ما، قالاي؟ تۇركيا مەملەكەتىنىڭ رۇقساتىمەن سول قىرىق ءۇي قازاق سول جىلجۋدان جىلجىپ وتىرىپ، شام شاھارىنىڭ تۇبىندە ورىن تەبەدى. مەشىت ۇستاپ، مەدرەسە اشىپ، تىرشىلىك ەتىپ، قازاقتىڭ ەسكى عۇرپىن، سالتىن ساقتاۋمەن قاتار، قولونەر شەبەرلىگىنە دە بەيىمدەلەدى… وزدەرى قىرىق جىل ىشىندە ەكى ەسە كوبەيىپ، ءبىر تايپا ەل بولعان. مۇنى مەن قاجىعا بارىپ كەلگەن ىلۋدە ءبىر عانا قازاق ايەلى – ماعريپا شىعاەۆا دەيتىن كىسىنىڭ 1908 جىلى ءوز اۋزىنان ەستىدىم. ماعريپا حانىم بوكەيلىكتەگى شىعاي تورەنىڭ، كادىمگى نۇرالى حاننىڭ اۋلەتتەرىنەن. سول كىسىنىڭ ايتۋىنشا، قاجىعا بارعان داۋلەتتى ادامداردىڭ كوبى شام قالاسىنا جانە سول جەردەگى قازاقتارعا سوعىپ كەتەتىن كورى­نەدى. ەركىندىك كوكسەگەن ەل ز ۇلىم پاتشا­نىڭ قۇرىعىنان قۇتىلۋدىڭ وسىنداي اۋىر جولدارىن دا ىزدەگەن».

زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرىنشە، دوس­جان يشان مەشىتىنىڭ قۇرىلىسى ءحىح عا­­سىر­­دىڭ 60-جىلدارىنىڭ سوڭى مەن 70-جىل­دارىنىڭ باسىندا قولعا الىن­عان. بۇل – «جۇنىسوۆتەر تراگەدياسى» رو­ما­­نىن­داعى جوعارىدا ايتىلعان وقيعا­لار­دىڭ تۇسى. بۇل كەزدە پاتشا اسكەرى قازاق جەرىن تولىعىمەن باسىپ الىپ، ونىڭ شەكاراسىنان ءارى ءوتىپ، قوقان، بۇحار حاندىقتارىن دا تىزە بۇكتىرگەن ەدى. 1868 جىلى «تورعاي، ورال، اقمولا جانە سەمەي وبلىستارىن باسقارۋ تۋرالى ۋاقىتشا ەرەجە» بەكىتىلدى. سوعان بايلانىستى قازاق جەرىندە ءۇش گەنەرال-گۋبەرناتورلىق اكىم­شىلىك قۇرىلدى. باتىس قازاقستان، ياعني ورال جانە تورعاي وبلىستارى ورىن­بور گەنەرال-گۋبەرناتورلىعىنا قارا­دى. وبلىستاردى اسكەري گۋبەرناتور­لار باسقاراتىن بولدى، سونىمەن بىرگە ولار كازاك اسكەرلەرىنىڭ اتاماندارى بو­­لىپ ەسەپتەلدى. ۋەزد باستىقتارىن دا پات­شا وكىمەتى ءوزى تاعايىندادى. جەر­گى­لىكتى جۇرتتىڭ وكىلدەرى باسقارۋدىڭ ەڭ تومەنگى ساتىسىنداعى بولىس پەن اۋىل ستارشىندىعىن عانا مىسە تۇتۋى ءتيىس بولدى. قازاقتىڭ جەرى مەملەكەتتىڭ، ياعني رەسەي يمپەرياسىنىڭ مەنشىگى سانالدى. بۇل رەفورمالار قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ ەڭ سوڭعى بەلگىلەرىن جويۋعا باعىتتالدى.

تار زاماندا تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولىن اركىم ارقالاي ىزدەدى. «قورلىقپەن وتكەن ومىردەن، كوسىلىپ جاتار كور ارتىق» (اباي) ساناپ، ىزا-كەك بۋىپ، اشىق نارا­زىلىققا شىققان حالىقتىڭ كوتەرىلىسى 1868 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي باستالىپ، بۇكىل باتىس ايماقتى شارپىدى. بۇل كوتەرىلىس، جوعارىدا كورسەتىلگەندەي، تاريحتا «ەل اۋا» دەگەن اتپەن قالدى. پاتشا اسكەرى ونى اياۋسىز باسىپ-جانشىعاننان كەيىن، كوتەرىلىسشىلەردىڭ ءبىر بولىگى ءۇشىن امان قالۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – شەت جەرگە ءوتىپ كەتۋ بولعان سەكىلدى.

سونىمەن بىرگە كوتەرىلىسكە دەيىن-اق تىنىشى كەتكەن قازاق جەرىنەن گورى، بەيبىت جاتقان كورشىلەس حالىقتاردىڭ اراسىنا بارىپ ءسىڭۋدى دۇرىس كورگەندەر، ءتىپتى سول كەزدە قازاقتى شوقىندىرۋ ءۇشىن بار ايلا-امالدى جاساعان پاتشا وكىمەتى ساياساتىنىڭ ىقپالىمەن حريستيان دىنىنە ءوتىپ كەتكەندەر دە كوپ بولدى.

وسىنداي قىسىلتاياڭدا ەل ىشىندەگى دوسجان حازىرەت سىندى بەدەلدى ادامداردىڭ ءدىن مەن ءداستۇردى بەرىك ۇستانۋعا، جەردى ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا، حالىقتى بىرتە-بىرتە وتىرىقشىلىققا باۋلۋعا مۇددەلى بولعانىن، سول جولداعى ىستەرگە جان سالا كىرىسكەنىن دەرەكتەردەن اڭدايمىز. ولكەتانۋعا زور ۇلەس قوسقان تاريحشى-عالىم بەركىن قۇرمانبەكوۆتىڭ «تەمىر تاريحى» ەڭبەگىندە ورىنبور گەنەرال-گۋبەرناتورى نيكولاي كرىجانوۆسكيدىڭ 1869 جىلعى 23 ماۋسىمدا رەسەي ىشكى ىستەر مينيسترىنە جولداعان قاتىناس قاعازىنىڭ ءماتىنى جاريالانعان. قۇجات: «ەمبا (جەم) ۋەزىنىڭ قىرعىزدارى (قازاقتارى) نازارلار، شۇرەندەر جانە باسقالار، بارلىعى 7 مىڭ شاڭىراق، سونىمەن قاتار ەڭ جىراق شەتتەگى 1500 شاڭىراقتان تۇراتىن ءشومىشتى تابىن رۋىنىڭ وكىلدەرى گەنەرال-مايور بالليۋزەككە وزدەرىنىڭ جاڭا ەرەجەنى قابىلدايتىنىن ايتقان جانە ولاردى تورعاي وبلىسىنىڭ قۇرامىنا قوسۋدى تالاپ ەتكەن.

گەنەرال بالليۋزەك بۇل ۇسىنىستى مەن وزىڭىزگە بۇرىن جازعان سەبەپتەرگە بايلانىستى قابىلداماعان بولاتىن. وسىنىڭ ارتىنان قازاقتاردىڭ دەپۋتاتتارى ماعان كەلىپ، مىناداي تالاپتار قويدى:

1) ءمۇفتي تاعايىنداۋ، مەشىت سالۋعا جانە مولدالار ۇستاۋعا رۇقسات بەرۋ;

2) ۋەزد ناچالنيگىن مۇسىلمان وكىلى­نەن تاعايىنداۋ…» دەگەن جولداردان باس­تالادى.

وسى ەڭبەكتە تابىننىڭ ءشومىشتى تار­ماعىنا قاراستى قوڭىر رۋىنىڭ اۋىل­دارى ەمبا ۋەزىندەگى (ورال وبلىسى) قال­­ماققىرعان بولىسىنىڭ قۇرامىندا بولعانى ايتىلعان. ال دوسجان يشاننىڭ قابىرىنە قويىلعان قۇلپىتاستا رۋىنىڭ قوڭىر ەكەنى كورسەتىلگەن. ياعني اتى اتال­ماعانمەن، بۇل قۇجاتتا دوسجان يشان­نىڭ مۇفتيلىك اشۋ جولىنداعى كۇرەسىنىڭ ءىزى تۇر.

ايتا كەتەيىك، 1881 جىلى ەمبا ۋەزىنىڭ ورنىنا تەمىر ۋەزى قۇرىلعان.

مۇفتيلىك اشۋدى تالاپ ەتۋ، مەشىت-مەد­رەسەلەر تۇرعىزۋ ءۇشىن جەر سۇراۋ سەكىل­دى ىستەردىڭ ارتىندا قايتكەندە ەلدىكتىڭ ىرگەتاسى – حالىقتىڭ بىرلىگىن امان ساقتاپ قالۋدى، ءوز جەرىنەن ايىرىلماۋدى كوزدەگەن ۇلى مۇراتتار تۇردى. جانە دوسجان حازىرەتتىڭ، ونىمەن تۇستاس، ەسىمى بىزگە جەتكەنى مەن جەتپەگەنى بار، كوپتەگەن ءدىني قايراتكەرلەردىڭ وسى جولدا توككەن ماڭداي تەرى تەككە كەتكەن جوق. كەيىن ءاليحان بوكەيحانوۆ رەسەي يمپەرياسىنىڭ قۇرامىنداعى تۇركى حالىقتارى ءۇشىن رۋحاني مەكەمەلەردە تاتار ءتىلىن ورتاق ءتىل ەتۋ جونىندەگى ۇسىنىسقا قارسى ۋا­جىن­دە: «تۇرىك زاتتى حالىقتا ءبىزدىڭ قازاقتاي ءبىر جەردە تىزە قوسىپ، قالىڭ وتىرعان ىرگەلى ەل جوق»، – دەگەن بولسا، حح عاسىر باسىنداعى ۇلتىمىزدىڭ سول ارتىقشىلىعىنا الدىڭعى بۋىن – دوسجان يشان زامانىنداعى ءدىني قايراتكەرلەردىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى وتە زور ەدى. ولاردىڭ ەلدىك جولىنداعى قىزمەتىنە قاتىستى دەرەك­تەردى تىرنەكتەپ جيىپ، زەرتتەۋ، تاريحتاعى لايىقتى باعاسىن ايقىنداۋ باعىتىندا ءبىز عالىمدارىمىزدان سۇبەلى ەڭبەكتەر كۇتەمىز.

1

 

ءۇش تۇلعا

وتكەن اپتادا «الاش پارىزى» قوعام­دىق قورىنىڭ ديرەكتورى سەرىك ءابىل­جانوۆتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن تەمىر جەرىندەگى كونە مەشىت تۇرعان قورىمدا بولىپ، وسىنداعى جۇمىستارمەن تانىستىق، دوسجان اتا رۋحىنا قۇران باعىشتادىق.

مەشىت تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا، ونىڭ تاريحتا اتتارى ايشىقتالىپ جازۋلى تۇرعان ءۇش بىردەي تۇلعانى قاتار ەسكە تۇسىرەتىن ەرەكشە ەسكەرتكىش ەكەنىن اتاپ ايتۋ كەرەك. ولار: دوسجان حازىرەتتىڭ ءوزى، مەشىتتى سالعان ءبىرمان شەبەر جانە اقىن ابۋباكىر كەردەرى.

دوسجان يشان، تولىق اتى-جونىمەن اتار بولساق، دوسمۇحامبەت قاشاق ۇلى «ەل اۋاعا» دەيىن دوڭىزتاۋ وڭىرىندە 18 جىل بويى بالا وقىتىپ، شاكىرت تاربيەلەگەن. دوڭىزتاۋ – كوپتەگەن (كەيبىرى بۇگىنگە دەيىن ءبىرشاما جاقسى ساقتالعان) ءدىني-تۇرعىن كەشەندەرىمەن، ءوز زامانىندا قازاق رۋحانياتىنىڭ ءىرى ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى بولۋىمەن ايگىلى ءوڭىر. 1868-1870 جىل­دار­داعى دۇربەلەڭ كەزىندە دوسجان يشان تەمىر جاعىنا قونىس اۋدارىپ، جوعا­رىداعى دەرەكتەن بىلگەنىمىزدەي، ورىن­بور گەنەرال-گۋبەرناتورىنان تالاپ ەتە ءجۇرىپ، ءشيلى بويىندا مەشىت، مەدرەسە سالۋعا رۇقسات العان. مەشىت ماڭىنان ەگىن ەگىپ، جەمىس اعاشتارىن وتىرعىزۋعا 10 گەك­تار جەر دە العان. باۋ-باقشا ونىمدەرىن كۇز­دە ورىنبور كوپەستەرىنە ساتىپ، تۇسكەن تا­بىس مەدرەسەنىڭ، وسىندا وقىپ جۇرگەن كە­دەي بالالاردىڭ قاجەتى ءۇشىن جۇمسالعان. بۇل تىرلىكتىڭ ءبارى كوشپەلى جۇرتتى جاڭا ومىر­گە بەيىمدەۋ جولىنداعى قادامدار ەدى…

دوسجان يشاننىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنە ارناعان تولعاۋىندا ابۋباكىر كەردەرى:

«رۇقسات پىردەن الىپ، بولدى يشان،

سونداي بول، ىزگىلىككە جاندى قيساڭ»، – دەپ، ونىڭ ەل-جۇرتىنا ەرەكشە قادىرلى ادام بولعانىن جەتكىزەدى.

ءشيلى جاعاسىنداعى مەشىتتى ءبىرمان ەسىمدى ۇستانىڭ سالعانى دا وسى تولعاۋدا ايتىلعان:

«مەشىتتى تاڭعاجايىپ سالدى وڭداپ،

ۇستانى ءبىرمان اتتى الدى تاڭداپ.

ويى مەن زەيىنى ارتىق شەبەرلەردى

قاسىنا ءجۇز شامالى قوستى جالداپ»، – دەيدى.

ءبىرمان ۇستا تۋرالى دەرەكتەرگە ويىس­ساق، جاس جاعىنان ول دوسجان حازىرەت­تەن ەداۋىر كىشى، دوسجان حازىرەت 1815 جى­لى تۋعان بولسا، ءبىرمان كوشىمقۇل ۇلى 1846 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. ياعني مەشىت سالىنعان تۇستا 23-24-تەردەگى جاس ادام بولعان. دەگەنمەن وعان دەيىن ۋفا، ت.ب. الىس قالالاردا قۇرىلىس جۇمىستارىندا بولىپ، تاجىريبە جيناقتاعان دەسەدى. ونىڭ ۇستىنە جاس كۇنىندە تۇركيادا، ورتالىق ازيانىڭ سول كەزدەگى ءىرى قالالارىندا وقىپ، مەككە-مادينەگە قاجىلىققا بارىپ، سول جاقتارداعى مەشىتتەردى كورىپ قايتقان دوسجان يشان دا جاڭا مەشىتتى جوبالاۋعا، ونىڭ ءىشى-سىرتىن كوركەمدەۋگە ءوزىنىڭ اقىل-كەڭەسىمەن اتسالىسسا كەرەك.

التى كۇمبەزدى، ىشىنە ءبىر مەزگىلدە جۇز­دەن استام ادام سىياتىن بۇل مەشىت­تىڭ قۇرى­لىسىن ءبىرمان ۇستا ءوزىنىڭ كومەك­شى­لەرى­­مەن بىرگە ءبىر جىلدىڭ ىشىندە اياق­تا­عان. بۇل ونىڭ شەبەر رەتىندەگى داڭقىن بۇ­كىل وڭىرگە جايعان عاجاپ عيمارات بولدى.

اقتوبە ايماعىنداعى كوپتەگەن مەشىت­تەر وسى ءبىرمان ۇستانىڭ قولىنان شىققان دەپ سانالادى. سونىڭ ىشىندە بۇگىنگە دەيىن قابىرعالارى بەرىك تۇرعان سارىتوعايداعى شاكەن يشان مەشىتى، جامانكولدەگى بيسەن حازىرەت مەشىتى بار. بىراق كەيىننەن قازاق شەبەرلەرىنە ءوز قيالى، جوباسى بويىنشا مەشىت تۇرعىزۋعا تىيىم سالىنىپ، تاتار مەشىتتەرىنىڭ ۇلگىسىندەگى شاعىن عيماراتتارمەن شەكتەلۋدى مىندەت­تەگەندىكتەن، قۇرىلىسىنا ءبىرمان ۇستا باسشىلىق ەتكەن مەشىتتەردىڭ كوپشىلىگى پاتشا بيلىگى ۇسىنعان دايىن جوبامەن سالىنعان دەگەن پىكىر بار. ءبىرمان ۇستا كەڭەس بيلىگىنىڭ باستاپقى كەزەڭىندە، 1922 جىلى دۇنيەدەن وتكەن.

ءوز زامانىنىڭ شەجىرەسىن جىر-تولعاۋمەن جەتكىزگەن ابۋباكىر كەردەرى – جوعارىدا اتالعان تۋىندىسىمەن يشان اتا جانە ونىڭ مەشىتى تۋرالى قۇندى دەرەكتەردى حاتتاپ كەتكەن اقىن. ول دا دوسجان حازىرەتتەن كوپ كەيىن، 1861 جىلى دۇنيەگە كەلىپ، 1912 جىلى قايتىس بولعان.

اقىن مەشىت تۋرالى:

ء«بىر جىلدا سالىپ بولدى كەرەگەسىن،

قوندىرىپ كىسى بويى تەرەزەسىن.

توبەسى بولمە-بولمە، ءىشى بۇراۋ،

باعانا استى-ۇستىنە جوق-تى تىرەۋ.

قيىق جوق، بەلدىگى جوق ءۇستىن باسقان،

توبەسىن كۇمبەز قىلىپ، بۇرىپ قوسقان.

عاجايىپ ناقىشتارى ءاربىر تۇرمەن،

جازۋلى ايات، حاديس قىزىل سىرمەن.

كورگەندە سۇيەك ەرىپ، ءتانىڭ بالقىپ،

تولعانداي مۇسىلماننىڭ

كوڭىلى نۇرمەن»،

– دەپ، تەبىرەنە جىرلاعان.

 

قالپىنا كەلتىرىلگەن بەينە نۇسقاسى ازىرلەندى

مەشىت حالىققا جارتى عاسىردان استام ۋاقىت قىزمەت ەتكەن، وسىندا جۇزدەگەن شاكىرت­تەر بىلىممەن سۋسىنداپ، ءارى قاراي كۇللى قازاق دالاسىنا يماندىلىق ءىلىمىن تاراتقان.

مەشىتتىڭ ۇزىندىعى – 28 مەتر، ەنى – 11 مەتر، ال بيىكتىگى 5 مەتر شاماسىندا بولعان. قابىرعالارى بىرنەشە قابات ەتىپ، قالىڭ قالانعان. بولمەلەر سانى التاۋ بولىپتى. ابۋباكىر كەردەرى اقىن جىرعا قوسقان عاجايىپ ناقىشتار قازىر ءوشىپ، ءار-ءار جەردەگى سىلاق بەتىندە ىزدەرى عانا قالعان…

بىلتىر مۇندا ءا.مارعۇلان اتىن­داعى ار­حەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ باتىس قازاق­­ستان ايماعى بويىنشا وكىلى، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ارمان بيسەن­باەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن قازبا جۇ­مىستارى جۇرگىزىلىپ، مەشىت استىن­داعى ءمىناجات ورىندارى، ياعني قىلۋەت بولمە­لەرى انىقتالعان. سونداي-اق عيماراتتا جەلدەتۋ جۇيەسىنىڭ بولعانىن ايعاقتايتىن شاعىن تەرەزەلەردىڭ ورنى تابىلعان.

دوسجان حازىرەتتىڭ ءوزى مەشىتتىڭ ءدال تۇبىنە جەرلەنگەن. قازىرگى كۇنى ونىڭ كەسەنەسى كوتەرىلىپ، ەندى ىشكى-سىرتقى كوركەمدەۋ جۇمىستارى قالعان ەكەن. بۇل جۇمىستارعا ماڭعىستاۋ وڭىرىنەن شەبەرلەر شاقىرىلىپتى. كەسەنەنىڭ الدىنان كونە قۇدىق تابىلىپ، ارشىلىپ، بەت جاعى تاسپەن ءورىلىپ، كوتەرىلگەن. قۇدىق ىشىنەن تابىلعان ءتۇرلى ۇساق-تۇيەك بۇيىمداردى مۋزەيگە تابىستاۋ جوسپارلانعان.

رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار ەسكەرت­كىش رەتىندە تىركەلگەن كونە ءدىني كەشەن اۋماعىنداعى جۇمىستارعا تەمىر اۋدانىنىڭ اكىمدىگى دە اتسالىسىپ وتىر، اتاپ ايتقاندا، 8 گەكتار جەر ءبولىنىپ، راسىم­دەلگەن، اعاش وتىرعىزۋ، ت.ب. شارۋا­لارعا كومەك كورسەتىلگەن.

تاريحشى، ولكەتانۋشى ايشۋاق دارمەن­ ۇلىنىڭ ايتۋىنشا، كەشەن اۋماعىن­دا مەشىتتەن بولەك، مەدرەسەنىڭ ورنى، تىلەۋحانا، شارۋاشىلىق ۇيلەرى جانە تۇرعىن ۇيلەردىڭ ورنى بار. مەشىت­تىڭ ساقتالعان بولىگىن جاۋىن-شاشىننان، تىكەلەي تۇسەتىن كۇن ساۋلەسىنەن قور­عاۋ ماقساتىندا اينالاسىن اشىق ەتىپ، جوعارى جاعىن شاتىرلاۋ جوسپارلانعان.

– كەشەن اۋماعىنا اەروفوتو ءتۇسىرىلىمى جاسالىپ، مەشىت اينالاسىندا 40-قا جۋىق ءۇي بولعانى انىقتالدى. وسى ءتۇسىرىلىم ارقىلى كەشەننىڭ قالپىنا كەلتىرىلگەن بەينە نۇسقاسى جاسالدى. بۇل جۇمىستى دوسجان يشاننىڭ تىكەلەي ۇرپاعى اسقار حابيبۋللين باسقاراتىن حولدينگتىڭ ماماندارى اتقاردى، – دەدى ايشۋاق دارمەن ۇلى.

اتالعان بەينەروليكتى izbasar. kz سايتىنان تاماشالاۋعا بولادى.

1

 

ينديرا وتەمىس،

جۋرناليست

 

اقتوبە وبلىسى،

تەمىر اۋدانى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ەل گازەتىنىڭ جاڭا جوباسى

وقيعا • بۇگىن، 08:05

ءبىلىم – باستى قۇندىلىق

ايماقتار • بۇگىن، 07:40

ءاسانالى جانە «اي مەن ايشا»

تانىم • بۇگىن، 07:26

حاتتار، حاتتار...

تانىم • بۇگىن، 07:08

«قاراقشىلىق» قارەكەتى

تانىم • بۇگىن، 06:56

قۇمىرسقالار قالاشىعى

وقيعا • بۇگىن، 06:45

كاسىپورىنداردىڭ تيىمدىلىگى ارتادى

تەحنولوگيا • بۇگىن، 06:33

جۇمىسپەن قامتۋ – باستى مىندەت

ساياسات • بۇگىن، 06:28

ابدىراماي العا ۇمتىلعاندار

ايماقتار • بۇگىن، 06:16

ەل دامۋىنا سەرپىن بەرەدى

پىكىر • بۇگىن، 06:06

كوسوبۋتسكيدىڭ قارسىلاسى كىم؟

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 06:00

شىعىسقا قار ءتۇستى

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار