ەكونوميكا • 11 تامىز، 2020

قوسىمشا قۇن سالىعىن كوتەرۋگە نەگىز بار ما؟

82 رەت كورسەتىلدى

مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگىن ۇلعايتۋ ماقساتىندا قازاقستاننىڭ سالىق ساياساتىن جەتىلدىرۋ ماسەلەسى كوروناۆيرۋستىق ىندەتتەن تۋىنداعان داعدارىسقا دەيىن دە كۇن تارتىبىندە تۇردى. ەلدەگى قازىرگى ماكروەكونوميكالىق احۋال تولىعىمەن بۇل ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگىن كورسەتتى جانە وسىعان بايلانىستى شەشىمدەردىڭ ءبىرى رەتىندە كەيبىر ساراپشىلار، ونىڭ ىشىندە ساياسي شەشىمدەر قابىلدايتىن تۇلعالار دا كتس (كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعى) مولشەرلەمەسىن 24 پايىزعا، ققس-تى (قوسىمشا قۇن سالىعى) 16 پايىزعا دەيىن كوتەرۋدى ۇسىندى.

بۇل ۇسىنىس جۇرتشىلىقتى الاڭداتىپ، ورىنسىز تالقىلاۋ تۋدىرىپ وتىرعانى بەلگىلى. ويتكەنى قازىرگى ەكونوميكالىق داعدارىس جاعدايىندا مۇنداي شارالار باسەكەلىك ارتىقشىلىقتاردىڭ كەمىپ، ىسكەر تۇلعالاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ ەكونو­ميكالىق جاعدايىن ناشارلاتاتىنى انىق. ەلدەگى جالپى ەكونوميكالىق جاع­داي قالپىنا كەلگەن كەزدىڭ وزىندە قولدانىستاعى ستاۆكالاردىڭ مولشەرىن كوتەرۋگە مۇقيات قاراعان ءجون، ويتكەنى سالىقتى جيناۋ ۇردىستەرىن جەتىلدىرۋ ارقىلى بيۋدجەتتى تولىقتىرۋدىڭ ەلى­مىزدە ءالى ۇلكەن رەزەرۆتەرى بار. ونىڭ ۇستىنە بۇل تۇرعىدا ءتۇرلى سالىقتاردىڭ ەكو­­نو­ميكانىڭ ءارتۇرلى سالالارىندا جۇ­مىس ىستەيتىن شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى سۋبەك­تىلەردىڭ ءىس-ارەكەتىنە ءارتۇرلى اسەر ەتەتى­نىن ءاردايىم ەستە ۇستاعان ءجون.

مىسالى، ەگەر كتس تىكەلەي سالىق بولعاندىقتان ونىڭ مولشەرلەمەسىنىڭ كوتەرىلۋى ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىنىڭ وسۋى­نە اكەلسە، ال ققس-قا قاتىستى جاعداي ءبىراز باسقاشا. ققس جاناما سالىق بول­عان­دىقتان تەك وندىرۋشىلەرگە عانا ەمەس، تۇتىنۋ­شىلارعا دا اسەر ەتەدى، سوندىقتان ونىڭ اۋىرت­پالىعىن نەگىزىنەن حالىق كوتەرەدى. سول سەبەپتى وسى ماقالادا ءبىز تەك ققس پروب­لەمالارىنا توقتالۋدى ءجون كوردىك.

1

قازىرگى تاڭدا قازاقستاندا ققس مولشەرى 12 %-دى قۇرايدى. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتايىق: رەسەيدە ققس ستاۆكاسى – 8%، پولشادا – 5-23% ارالىعىندا (تاۋارلار توبىنا بايلانىستى)، بەلارۋستا – 20%. ەۋروپا ەلدەرىندە ققس – 15-23% ارالىعىندا. ارينە، ەگەر ءسىز وسى كورسەتكىشتەرگە كوز جۇگىرتسەڭىز، قازاقستاندا ققس مولشەرلەمەسىنىڭ جوعارىلاۋى زاڭدىلىق بولىپ كورىنەتىن سياقتى. بىراق ءدال وسى جەردە سۇراقتار تۋىندايدى: سالىق ستاۆكاسىنىڭ ءوسۋى ءاردايىم بيۋدجەت كىرىسىنىڭ ۇلعايۋىنا الىپ كەلە مە؟ ەگەر مۇنداي شەشىم سالىق جيناۋ سالاسىنداعى ورىن العان كەمشىلىكتەرگە بايلانىستى كەرى ناتيجە بەرسە شە؟

بۇل سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ نەمەسە كەيبىر بيزنەس وكىلدەرىنە نەگىزسىز جەڭىلدىكتەر مەن پرەفەرەنتسيالار بەرۋدىڭ سالدارىنان بيۋدجەتكە تۇسپەيتىن قاراجاتتىڭ كولەمىن (نەمەسە سالىقتان جالتارۋ)، سونداي-اق قولدانىستاعى زاڭناما اياسىندا زاڭداستىرىلىپ، بيۋدجەتتەن جالتارۋعا جول اشاتىن ساڭىلاۋلار مەن كەستەلەردىڭ كەسىرىنەن كىرىسكە الىنبايتىن قاراجاتتاردىڭ مولشەرىن ناقتى باعالاپ العان ءجون. سودان كەيىن عانا سالىق ستاۆكاسىن كوتەرۋ نەمەسە سالىق جيناۋ اكىمشىلىك شارالارىن جەتىلدىرۋ ارقىلى ماسەلەنىڭ شەشىمىن تابۋ جولدارىن سانالى تۇردە تاڭداعان ورىندى بولارى حاق.

قويىلعان سۇراققا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن ءبىز حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ ادىسىنە (RA-Gap مودەلى) سۇيەنە وتىرىپ، ەسەپتەۋ جۇرگىزۋدى ءجون كوردىك. وسى ءادىس بو­يىنشا الدىمەن ققس-تىڭ پوتەنتسيالدىق دەڭگەيى انىقتالادى. ققس سالىعىنىڭ پوتەنتسيالدىق مولشەرى دەپ بارلىق بيزنەس وكىلدەرى سالىق كودەكسىنىڭ بار تالاپتارىن تولىق ساقتاپ، سالىق تولەۋدەن جالتارماي، ەش جەڭىلدىك پەن پرەفەرەنتسياسىز مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە اۋدارۋدان جينالاتىن قاراجات كولەمىن ايتادى. ونى ەسەپتەپ، ققس-تىڭ مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگىنە تىركەلگەن ناقتى كولەمىمەن سالىستىرساق، وندا سالىقتىڭ وسى ءتۇرىن جيناۋدا قانشالىقتى رەزەرۆ بار ەكەنىن بايقاۋعا بولادى، وسى سالىقتىڭ تولىق جينالماۋىنىڭ سەبەپتەرى قانداي ەكەنىن تۇسىندىرەتىن دەرەككە قول جەتكىزەمىز.

ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى ستا­تيس­تي­كا كوميتەتىنىڭ «رەسۋرستار­دى پاي­­دالانۋ» كەستەلەرىنىڭ سوڭعى مالىمەت­تەرى­نىڭ بولماۋىنا بايلانىستى ەسەپتەۋ 2015-2018 جىلدار كەزەڭىندەگى مالى­مەت­تەر نەگىزىندە جۇرگىزىلدى. ەسەپ­تەۋلەردىڭ كوپ­تەگەن ناتيجەلەرى ءبىزدىڭ العاشقى ۇمىت­تەرىمىزگە سايكەس بولىپ، ماسەلەنىڭ كوپ­تەگەن اسپەكتىلەرىن اشتى. جالپى، قاراس­تى­رىلعان كەزەڭدە ءبىزدىڭ ەسەپتەۋىمىز بويىن­شا بيۋدجەتكە ققس ەسەبىنەن 8،845 ترلن تەڭگە قارجى از تۇسكەنى انىقتالدى، ال ونىڭ ءار جىلعى مولشەرى 1-سۋرەتتە كورسەتىلگەن.

وسى ەسەپتەۋ ناتيجەلەرىنە سۇيەنە وتى­رىپ، ققس سالىعىنىڭ تولىق جينال­ماۋىن­دا ەكونوميكا سالالارىنىڭ الاتىن ۇلەس سالماعى مىناداي ەكەندىگى بايقالدى:

1) وڭدەۋ ونەركاسىبى – 38،05%;

2) جىلجىمايتىن م ۇلىككە جاسالعان مامىلەلەر – 25،58%;

3) كولىك جانە قويما شارۋاشىلىعى – 11،38%;

4) كوتەرمە جانە بولشەك ساۋدا – 4،25%.

5) قىزمەتتەردىڭ باسقا تۇرلەرىن ۇسىنۋ – 4،26%.

وسى ورايدا سوڭعى كەزەڭدەگى جاعىمدى جاڭالىقتىڭ ءبىرى رەتىندە كوتەرمە جانە بولشەك ساۋداداعى سالىقتىڭ بۇل ءتۇرىن جيناۋدا ۇلكەن وڭ وزگەرىستەر بولعانىن اتاپ كەتكەن ءجون. وعان «ساۋدا قىزمەتىن رەتتەۋ تۋرالى» زاڭعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەردەن سوڭ اكىمشىلىك شارالاردى ۇتىمدى قولدانىپ، سالىق جيناۋدى جاقسارتۋعا قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىكتىڭ تۋىنداعانى سەبەپ بولدى. وسى وزگەرىستەردىڭ اياسىندا جىلجىمالى جانە كوشە ساۋداسىن رەتتەۋدىڭ بىرقاتار ۇتىمدى جولى تابىلىپ، ساۋدا اينالىمىن باقىلاۋ جەڭىلدەتىلدى.

ەندى ققس تۇسىمدەرىنىڭ تولىق مول­شەردە جينالماۋىنىڭ سالدارىنا كەلەتىن بولساق، وندا مىناعان باسا نازار اۋدارعان ءجون:

1) قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سالىق كودەكسى شەڭبەرىندەگى سالىقتىق جەڭىل­دىكتەر مەن پرەفەرەنتسيالار;

2) ققس تولەۋدەن زاڭسىز جالتارۋ;

3) سالىق تولەۋ ءتارتىبىنىڭ ناشارلاۋىنا بايلانىستى ناقتى ەسەپتەلگەن ققس پەن بيۋدجەتكە تۇسكەنى ققس اراسىنداعى الشاقتىق نەمەسە بەرەشەكتىڭ ءوسۋى.

وسى كورسەتىلگەن 3 سەبەپ بويىنشا مەملەكەت بيۋدجەتىنە تۇسپەگەن ققس كولەمىنىڭ قۇرىلىمى تومەندەگى سۋرەتتە كورسەتىلگەن.

2-سۋرەتتەن سالىقتىڭ وسى ءتۇرىنىڭ بيۋد­جەتكە تۇسپەۋىنىڭ باستى سەبەبى بيزنەس وكىلدەرىنىڭ سالىق تولەۋدەن زاڭسىز جالتارۋى ەكەنىن بايقايمىز. جال­پى بۇل سالادا سوڭعى جىلدارى وڭ ءۇردىس بايقال­عانى­نا قاراماستان سالىقتان وسىلاي قاشاتىنداردىڭ ءالى دە جوعارى (65،2%)، ال ەركىن ەكونوميكالىق ايماقتاردا قول­دانىلاتىن جەڭىلدىكتەردىڭ سالدارىنان جوعالعان كىرىستىڭ ۇلەسى 16،6%-دى قۇرايدى.

تالداۋ ناتيجەسىنەن قازىرگى سالىق ستاۆكاسىن وزگەرتپەي-اق، ەڭ الدىمەن ۇيىمداستىرۋ-اكىمشىلىك جۇمىستاردى جاقسارتا وتىرىپ سالىق تولەۋدەن جالتارۋ كولەمىن ازايتۋ ارقىلى مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە تۇسەتىن ققس كىرىسىن جىلىنا 2 ترلن تەڭگەگە دەيىن ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بار ەكەنىن بايقايمىز. ونىڭ ۇستىنە، ققس تۇسىمدەرىنەن جالتارۋ تۇرعىسىنان قاراعاندا الدىڭعى قاتارداعى سەكتورلار تىزىمىنە وڭدەۋ ونەركاسىبى، جىلجىمايتىن م ۇلىكپەن وپەراتسيالار، سونداي-اق كولىك جانە قويما سالالارى جاتاتىنى جانە ولاردىڭ بيۋدجەتكە بەرەشەگى جالپى كىرىستەن جالتارۋ سوماسىنىڭ 75%-ىن قۇرايتىنى انىقتالدى.

ەندى ققس ستاۆكاسىن كوتەرۋ تۋرالى العاشقى سۇراققا قايتا ورالساق، وندا سالىق جيناۋدىڭ قولدانىستاعى جاعدايىندا ققس مولشەرلەمەسىن كوتەرۋدىڭ ماعىناسى جوق ەكەنى ايدان انىق. ويتكەنى، ققس مولشەرىنىڭ ۇلعايۋى ادال تولەۋشىلەردىڭ جاعدايىن ودان ءارى ناشارلاتادى جانە سونىمەن بىرگە ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن سالىق زاڭناماسىنىڭ تالاپتارىن اينالىپ ءوتۋدى ۇيرەنگەن جاۋاپسىز كاسىپكەرلەرگە قوسىمشا باسەكەلەستىك ارتىقشىلىقتار بەرەدى.

وسىلايشا، وسى كەزەڭدە ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ بارلىق كۇش-جىگەرى ەلدەگى جالپى سالىقتىق ءتارتىپتى جەتىلدىرە وتىرىپ، سالىق جيناۋ مەن تولىقتىعىن ارتتىرۋعا، مەملەكەت قازى­ناسىنا سالىق تولەۋدەن جالتارۋ كولەمىن ازايتۋعا باعىتتالعان قاجەتتى شارالاردى قابىلداۋعا باعىتتالۋى كەرەك. بۇل – وڭاي ماسەلە ەمەس. دەگەنمەن، بيۋدجەتكە سالىق جيناۋدىڭ تولىقتىعىن قامتاماسىز ەتپەي، قوعامنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەرىن دايەكتى شەشۋ تۋرالى ءسوز قوزعاۋدىڭ ءوزى قيىن. ولاي بولسا، ەل ءۇشىن قيىن-قىستاۋ كەزەڭ­دە قوعامىمىزدىڭ ءار مۇشەسى زاڭدى تۇردە بەلگىلەنگەن سالىقتار مەن الىمداردى تولەۋ ازاماتتىق پارىز بەن مىندەت ەكەنىن، ال ەلىمىزدىڭ بولاشاعى سوعان بايلانىستى بولىپ وتىرعانىن تۇسىنەتىن كەز جەتتى!

 

جاقسىبەك قۇلەكەەۆ،

AERC عىلىمي باسشىسى،

ەۆگەنيا پاك،

AERC كونسالتينگتىك  قىزمەت دەپارتامەنتىنىڭ جەتەكشى ساراپشىسى

سوڭعى جاڭالىقتار

ەل گازەتىنىڭ جاڭا جوباسى

وقيعا • بۇگىن، 08:05

ءبىلىم – باستى قۇندىلىق

ايماقتار • بۇگىن، 07:40

ءاسانالى جانە «اي مەن ايشا»

تانىم • بۇگىن، 07:26

حاتتار، حاتتار...

تانىم • بۇگىن، 07:08

«قاراقشىلىق» قارەكەتى

تانىم • بۇگىن، 06:56

قۇمىرسقالار قالاشىعى

وقيعا • بۇگىن، 06:45

كاسىپورىنداردىڭ تيىمدىلىگى ارتادى

تەحنولوگيا • بۇگىن، 06:33

جۇمىسپەن قامتۋ – باستى مىندەت

ساياسات • بۇگىن، 06:28

ابدىراماي العا ۇمتىلعاندار

ايماقتار • بۇگىن، 06:16

ەل دامۋىنا سەرپىن بەرەدى

پىكىر • بۇگىن، 06:06

كوسوبۋتسكيدىڭ قارسىلاسى كىم؟

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 06:00

شىعىسقا قار ءتۇستى

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار