بۇل ۇسىنىس جۇرتشىلىقتى الاڭداتىپ, ورىنسىز تالقىلاۋ تۋدىرىپ وتىرعانى بەلگىلى. ويتكەنى قازىرگى ەكونوميكالىق داعدارىس جاعدايىندا مۇنداي شارالار باسەكەلىك ارتىقشىلىقتاردىڭ كەمىپ, ىسكەر تۇلعالاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ ەكونوميكالىق جاعدايىن ناشارلاتاتىنى انىق. ەلدەگى جالپى ەكونوميكالىق جاعداي قالپىنا كەلگەن كەزدىڭ وزىندە قولدانىستاعى ستاۆكالاردىڭ مولشەرىن كوتەرۋگە مۇقيات قاراعان ءجون, ويتكەنى سالىقتى جيناۋ ۇردىستەرىن جەتىلدىرۋ ارقىلى بيۋدجەتتى تولىقتىرۋدىڭ ەلىمىزدە ءالى ۇلكەن رەزەرۆتەرى بار. ونىڭ ۇستىنە بۇل تۇرعىدا ءتۇرلى سالىقتاردىڭ ەكونوميكانىڭ ءارتۇرلى سالالارىندا جۇمىس ىستەيتىن شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى سۋبەكتىلەردىڭ ءىس-ارەكەتىنە ءارتۇرلى اسەر ەتەتىنىن ءاردايىم ەستە ۇستاعان ءجون.
مىسالى, ەگەر كتس تىكەلەي سالىق بولعاندىقتان ونىڭ مولشەرلەمەسىنىڭ كوتەرىلۋى ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىنىڭ وسۋىنە اكەلسە, ال ققس-قا قاتىستى جاعداي ءبىراز باسقاشا. ققس جاناما سالىق بولعاندىقتان تەك وندىرۋشىلەرگە عانا ەمەس, تۇتىنۋشىلارعا دا اسەر ەتەدى, سوندىقتان ونىڭ اۋىرتپالىعىن نەگىزىنەن حالىق كوتەرەدى. سول سەبەپتى وسى ماقالادا ءبىز تەك ققس پروبلەمالارىنا توقتالۋدى ءجون كوردىك.
قازىرگى تاڭدا قازاقستاندا ققس مولشەرى 12 %-دى قۇرايدى. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتايىق: رەسەيدە ققس ستاۆكاسى – 8%, پولشادا – 5-23% ارالىعىندا (تاۋارلار توبىنا بايلانىستى), بەلارۋستا – 20%. ەۋروپا ەلدەرىندە ققس – 15-23% ارالىعىندا. ارينە, ەگەر ءسىز وسى كورسەتكىشتەرگە كوز جۇگىرتسەڭىز, قازاقستاندا ققس مولشەرلەمەسىنىڭ جوعارىلاۋى زاڭدىلىق بولىپ كورىنەتىن سياقتى. بىراق ءدال وسى جەردە سۇراقتار تۋىندايدى: سالىق ستاۆكاسىنىڭ ءوسۋى ءاردايىم بيۋدجەت كىرىسىنىڭ ۇلعايۋىنا الىپ كەلە مە؟ ەگەر مۇنداي شەشىم سالىق جيناۋ سالاسىنداعى ورىن العان كەمشىلىكتەرگە بايلانىستى كەرى ناتيجە بەرسە شە؟
بۇل سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ نەمەسە كەيبىر بيزنەس وكىلدەرىنە نەگىزسىز جەڭىلدىكتەر مەن پرەفەرەنتسيالار بەرۋدىڭ سالدارىنان بيۋدجەتكە تۇسپەيتىن قاراجاتتىڭ كولەمىن (نەمەسە سالىقتان جالتارۋ), سونداي-اق قولدانىستاعى زاڭناما اياسىندا زاڭداستىرىلىپ, بيۋدجەتتەن جالتارۋعا جول اشاتىن ساڭىلاۋلار مەن كەستەلەردىڭ كەسىرىنەن كىرىسكە الىنبايتىن قاراجاتتاردىڭ مولشەرىن ناقتى باعالاپ العان ءجون. سودان كەيىن عانا سالىق ستاۆكاسىن كوتەرۋ نەمەسە سالىق جيناۋ اكىمشىلىك شارالارىن جەتىلدىرۋ ارقىلى ماسەلەنىڭ شەشىمىن تابۋ جولدارىن سانالى تۇردە تاڭداعان ورىندى بولارى حاق.
قويىلعان سۇراققا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن ءبىز حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ ادىسىنە (RA-Gap مودەلى) سۇيەنە وتىرىپ, ەسەپتەۋ جۇرگىزۋدى ءجون كوردىك. وسى ءادىس بويىنشا الدىمەن ققس-تىڭ پوتەنتسيالدىق دەڭگەيى انىقتالادى. ققس سالىعىنىڭ پوتەنتسيالدىق مولشەرى دەپ بارلىق بيزنەس وكىلدەرى سالىق كودەكسىنىڭ بار تالاپتارىن تولىق ساقتاپ, سالىق تولەۋدەن جالتارماي, ەش جەڭىلدىك پەن پرەفەرەنتسياسىز مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە اۋدارۋدان جينالاتىن قاراجات كولەمىن ايتادى. ونى ەسەپتەپ, ققس-تىڭ مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگىنە تىركەلگەن ناقتى كولەمىمەن سالىستىرساق, وندا سالىقتىڭ وسى ءتۇرىن جيناۋدا قانشالىقتى رەزەرۆ بار ەكەنىن بايقاۋعا بولادى, وسى سالىقتىڭ تولىق جينالماۋىنىڭ سەبەپتەرى قانداي ەكەنىن تۇسىندىرەتىن دەرەككە قول جەتكىزەمىز.
ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ «رەسۋرستاردى پايدالانۋ» كەستەلەرىنىڭ سوڭعى مالىمەتتەرىنىڭ بولماۋىنا بايلانىستى ەسەپتەۋ 2015-2018 جىلدار كەزەڭىندەگى مالىمەتتەر نەگىزىندە جۇرگىزىلدى. ەسەپتەۋلەردىڭ كوپتەگەن ناتيجەلەرى ءبىزدىڭ العاشقى ۇمىتتەرىمىزگە سايكەس بولىپ, ماسەلەنىڭ كوپتەگەن اسپەكتىلەرىن اشتى. جالپى, قاراستىرىلعان كەزەڭدە ءبىزدىڭ ەسەپتەۋىمىز بويىنشا بيۋدجەتكە ققس ەسەبىنەن 8,845 ترلن تەڭگە قارجى از تۇسكەنى انىقتالدى, ال ونىڭ ءار جىلعى مولشەرى 1-سۋرەتتە كورسەتىلگەن.
وسى ەسەپتەۋ ناتيجەلەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, ققس سالىعىنىڭ تولىق جينالماۋىندا ەكونوميكا سالالارىنىڭ الاتىن ۇلەس سالماعى مىناداي ەكەندىگى بايقالدى:
1) وڭدەۋ ونەركاسىبى – 38,05%;
2) جىلجىمايتىن م ۇلىككە جاسالعان مامىلەلەر – 25,58%;
3) كولىك جانە قويما شارۋاشىلىعى – 11,38%;
4) كوتەرمە جانە بولشەك ساۋدا – 4,25%.
5) قىزمەتتەردىڭ باسقا تۇرلەرىن ۇسىنۋ – 4,26%.
وسى ورايدا سوڭعى كەزەڭدەگى جاعىمدى جاڭالىقتىڭ ءبىرى رەتىندە كوتەرمە جانە بولشەك ساۋداداعى سالىقتىڭ بۇل ءتۇرىن جيناۋدا ۇلكەن وڭ وزگەرىستەر بولعانىن اتاپ كەتكەن ءجون. وعان «ساۋدا قىزمەتىن رەتتەۋ تۋرالى» زاڭعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەردەن سوڭ اكىمشىلىك شارالاردى ۇتىمدى قولدانىپ, سالىق جيناۋدى جاقسارتۋعا قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىكتىڭ تۋىنداعانى سەبەپ بولدى. وسى وزگەرىستەردىڭ اياسىندا جىلجىمالى جانە كوشە ساۋداسىن رەتتەۋدىڭ بىرقاتار ۇتىمدى جولى تابىلىپ, ساۋدا اينالىمىن باقىلاۋ جەڭىلدەتىلدى.
ەندى ققس تۇسىمدەرىنىڭ تولىق مولشەردە جينالماۋىنىڭ سالدارىنا كەلەتىن بولساق, وندا مىناعان باسا نازار اۋدارعان ءجون:
1) قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سالىق كودەكسى شەڭبەرىندەگى سالىقتىق جەڭىلدىكتەر مەن پرەفەرەنتسيالار;
2) ققس تولەۋدەن زاڭسىز جالتارۋ;
3) سالىق تولەۋ ءتارتىبىنىڭ ناشارلاۋىنا بايلانىستى ناقتى ەسەپتەلگەن ققس پەن بيۋدجەتكە تۇسكەنى ققس اراسىنداعى الشاقتىق نەمەسە بەرەشەكتىڭ ءوسۋى.
وسى كورسەتىلگەن 3 سەبەپ بويىنشا مەملەكەت بيۋدجەتىنە تۇسپەگەن ققس كولەمىنىڭ قۇرىلىمى تومەندەگى سۋرەتتە كورسەتىلگەن.
2-سۋرەتتەن سالىقتىڭ وسى ءتۇرىنىڭ بيۋدجەتكە تۇسپەۋىنىڭ باستى سەبەبى بيزنەس وكىلدەرىنىڭ سالىق تولەۋدەن زاڭسىز جالتارۋى ەكەنىن بايقايمىز. جالپى بۇل سالادا سوڭعى جىلدارى وڭ ءۇردىس بايقالعانىنا قاراماستان سالىقتان وسىلاي قاشاتىنداردىڭ ءالى دە جوعارى (65,2%), ال ەركىن ەكونوميكالىق ايماقتاردا قولدانىلاتىن جەڭىلدىكتەردىڭ سالدارىنان جوعالعان كىرىستىڭ ۇلەسى 16,6%-دى قۇرايدى.
تالداۋ ناتيجەسىنەن قازىرگى سالىق ستاۆكاسىن وزگەرتپەي-اق, ەڭ الدىمەن ۇيىمداستىرۋ-اكىمشىلىك جۇمىستاردى جاقسارتا وتىرىپ سالىق تولەۋدەن جالتارۋ كولەمىن ازايتۋ ارقىلى مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە تۇسەتىن ققس كىرىسىن جىلىنا 2 ترلن تەڭگەگە دەيىن ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بار ەكەنىن بايقايمىز. ونىڭ ۇستىنە, ققس تۇسىمدەرىنەن جالتارۋ تۇرعىسىنان قاراعاندا الدىڭعى قاتارداعى سەكتورلار تىزىمىنە وڭدەۋ ونەركاسىبى, جىلجىمايتىن م ۇلىكپەن وپەراتسيالار, سونداي-اق كولىك جانە قويما سالالارى جاتاتىنى جانە ولاردىڭ بيۋدجەتكە بەرەشەگى جالپى كىرىستەن جالتارۋ سوماسىنىڭ 75%-ىن قۇرايتىنى انىقتالدى.
ەندى ققس ستاۆكاسىن كوتەرۋ تۋرالى العاشقى سۇراققا قايتا ورالساق, وندا سالىق جيناۋدىڭ قولدانىستاعى جاعدايىندا ققس مولشەرلەمەسىن كوتەرۋدىڭ ماعىناسى جوق ەكەنى ايدان انىق. ويتكەنى, ققس مولشەرىنىڭ ۇلعايۋى ادال تولەۋشىلەردىڭ جاعدايىن ودان ءارى ناشارلاتادى جانە سونىمەن بىرگە ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن سالىق زاڭناماسىنىڭ تالاپتارىن اينالىپ ءوتۋدى ۇيرەنگەن جاۋاپسىز كاسىپكەرلەرگە قوسىمشا باسەكەلەستىك ارتىقشىلىقتار بەرەدى.
وسىلايشا, وسى كەزەڭدە ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ بارلىق كۇش-جىگەرى ەلدەگى جالپى سالىقتىق ءتارتىپتى جەتىلدىرە وتىرىپ, سالىق جيناۋ مەن تولىقتىعىن ارتتىرۋعا, مەملەكەت قازىناسىنا سالىق تولەۋدەن جالتارۋ كولەمىن ازايتۋعا باعىتتالعان قاجەتتى شارالاردى قابىلداۋعا باعىتتالۋى كەرەك. بۇل – وڭاي ماسەلە ەمەس. دەگەنمەن, بيۋدجەتكە سالىق جيناۋدىڭ تولىقتىعىن قامتاماسىز ەتپەي, قوعامنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەرىن دايەكتى شەشۋ تۋرالى ءسوز قوزعاۋدىڭ ءوزى قيىن. ولاي بولسا, ەل ءۇشىن قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە قوعامىمىزدىڭ ءار مۇشەسى زاڭدى تۇردە بەلگىلەنگەن سالىقتار مەن الىمداردى تولەۋ ازاماتتىق پارىز بەن مىندەت ەكەنىن, ال ەلىمىزدىڭ بولاشاعى سوعان بايلانىستى بولىپ وتىرعانىن تۇسىنەتىن كەز جەتتى!
جاقسىبەك قۇلەكەەۆ,
AERC عىلىمي باسشىسى,
ەۆگەنيا پاك,
AERC كونسالتينگتىك قىزمەت دەپارتامەنتىنىڭ جەتەكشى ساراپشىسى
