– نۇرجۇمان اعا, ءسىز تۇسكەن العاشقى كارتيناعا دا جارتى عاسىردان اسىپتى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا جۇزدەن استام كەيىپكەردى كورەرمەنىمەن قاۋىشتىرىپ, تاعدىرى ارقيلى وبرازداردى cومدادىڭىز. جاۋاپكەرشىلىك پەن جانكەشتىلىكتى تالاپ ەتەتىن كاسىپتىڭ بابىن تابۋدا ءار اكتەردىڭ وزىندىك ءادىس-ءتاسىلى بولاتىنى زاڭدىلىق دەيتىن بولساق, باسەكەسى جوعارى ورتادا كاسىبي تاجىريبەڭىزدى قالايشا ۇتىمدى پايدالانىپ كەلەسىز؟
– كينو – مەن ءۇشىن كيەلى ونەر, ۇلكەن مەكتەپ. ال وسى كينوعا جان بەرەتىن اكتەرلىك تە انا سۇتىمەن داريدى دەسەم قاتەلەسپەيمىن. كينوعا اكتەر جۇرەگىن سالماسا, جاندى وبراز تۋا ما؟ مىقتى اكتەر بولۋ ءۇشىن باستى رولدەردىڭ بىرنەشەۋىندە ويناپ دالەلدەۋ قاجەت. ءار فيلمدە اكتەر جۇرەگىنىڭ, تاعدىرىنىڭ ءبىر پاراسى جاتادى. ال شەتەل فيلمدەرىنە تۇسۋدە وزىندىك تاسىلدەرىم بار. شەتەل كينولارىنا تۇسەردەن بۇرىن بىرنەشە اكتەرمەن سايىسقا تۇسۋگە تۋرا كەلەدى. ءبىزدىڭ كينونىڭ كەمشىن قالىپ جاتقان تۇسى – وسى. قانشا كينوعا تۇسكەنىمدى ءدال ساناپ ايتا الماعانىممەن, ەكرانعا الىپ شىققان ءاربىر كەيىپكەرىم كوكەيىمدە سايراپ تۇر. بۇيىرعان رولدەردى جوعارى دەڭگەيدە ويناپ شىعۋعا تىرىسامىن. كەمشىلىگىمدى دە بايقاپ وتىرامىن. دەگەنمەن كەز كەلگەن ءرولدى ويناۋعا كەلىسە بەرمەيمىن. ستسەناريمەن تانىسقاننان كەيىن ءرولدى جاۋاپكەرشىلىكپەن الىپ شىعۋداعى ىشكى تۇيسىگىمە ءۇڭىلۋ ومىرلىك تاجىريبەمنەن قالىپتاستى. اناۋ ءبىر جىلداردا تۇرىك اعايىندارىمىز قوجا احمەت ياساۋي تۋرالى فيلم تۇسىرمەك بولىپ, بابامىزدىڭ ءرولىن سومداۋعا ۇسىنىس جاسادى. مەن ءبىر اپتا بويى ويلاندىم. مۇحاممەد (س.ع.س.) ءبۇتىن مۇسىلماننىڭ پايعامبارى بولسا, ياساۋي قازاق حالقىنىڭ پايعامبارى دەپ بىلەمىز, ال سۇيەگى جاتقان تۇركىستان جەرى كيەلى. بۇل ءبىر عانا مىسال, دەگەنمەن كەز كەلگەن ءرولدى الىپ شىعۋعا كاسىبي دەڭگەيىم جەتەدى. بىراق قاسيەتىن سەزەتىن بولسام, وعان جاقىنداماۋ قاعيداسىن قاتاڭ ۇستاپ, فيلمگە تۇسەر الدىندا اتا-بابالارىمنىڭ ارۋاعىنا سىيىنىپ وتىرامىن.
– قازاق كينواكتەرلەرىنىڭ اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىن يەلەندىڭىز. ەلىمىزدە, سونداي-اق شەتەلدەردە جيىرمادان استام باس جۇلدە ءسىزدىڭ ەنشىڭىزگە بۇيىردى. ءبىرتۋار تۇلعا د.قوناەۆتىڭ ءوزى قازاق كينوسىنداعى ەڭبەگىڭىزدى جوعارى باعالاسا, كەزىندە ارىپتەستەرىڭىز «كينوداعى قۇبىلىس» دەپ باعا بەرگەن ەكەن.
– دىنمۇحامەد احمەت ۇلىمەن كەزدەسۋىمىز ءفيلمنىڭ پرەمەراسى بارىسىندا ءوتتى. ماسكەۋدە تۇسكەن بىرنەشە فيلمنەن كەيىن ءتورت سەريالى «ناننىڭ ءدامى» فيلمىندە ىدىرىس نوعايباەۆتى – د.قوناەۆتىڭ, مەنى – ا.اسقاروۆتىڭ رولىنە بەكىتتى. ءفيلمنىڭ پرەمەراسى جانە تىڭنىڭ 25 جىلدىعى رەسپۋبليكا سارايىندا ءوتىپ, مەرەكەلىك شارانىڭ سوڭىنا قاراي داستارقان جايىلدى. وسى كەزدە دىنمۇحامەد احمەت ۇلى «نەسكرومنىي سەكرەتار» قايدا؟» دەپ مەنى ىزدەيدى. ىدىرىس ءتۇرتىپ قالىپ, ورنىڭنان تۇر دەگەندەي بەلگى بەردى. ورنىمنان تۇرىپ ديمەكەڭنىڭ قاسىنا كەلىپ ەدىم, ء«اي, ازامات, قاتىردىڭ, قاتىردىڭ!» دەگەن قۋانىشىن جاسىرمادى. ديمەكەڭنىڭ قولپاشتاۋىنان قاناتتانىپ كەتكەندەي بولدىم. ءفيلمنىڭ رەجيسسەرى ا.ساحاروۆ «سوۆەتسكي ەكران» جۋرنالىنا «كينوعا قازاق اكتەرىنىڭ كەلۋى – قۇبىلىس» دەپ جازىپ جۇرگەنى وسى كەز بولاتىن. كەيىننەن كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىن يەلەندىم.
– قازاق كينوسىنىڭ اتاسى اتانعان شاكەن ايمانوۆتىڭ ءوزى قامقورلىق تانىتىپ, نۇرمۇحان جانتوريندەي تۇلعانىڭ مەكتەبىنەن ءوتۋ باقىتىنىڭ بۇيىرۋى دا كەزدەيسوقتىق ەمەس. ول كەزدە جاس اكتەرلەرگە قانداي تالاپتار قويىلۋشى ەدى؟
– شاكەن ايمانوۆتىڭ «اباي ءانى», «الدار كوسە» فيلمدەرىندەگى رولدەرىن كورىپ وستىك. بىردە شاكەن ايمانوۆ شاقىرىپ جاتىر دەگەن سوڭ قابىلداۋىنا كەلدىم. ول «قيلى كەزەڭ» فيلمىنە تۇسكەن كەزىم. ء«اي, قالقان قۇلاق, كەلدىڭ بە؟», – دەدى. كەيىننەن ەركەلەتىپ وسىلاي اتاپ كەتتى. ساعان اتتاس اعاڭ بار دەپ, نۇرمۇحان ءجانتوريندى كابينەتىنە شاقىردى. «اعالى-ءىنىلى بولىپ جۇرىڭدەر, رەجيسسەرلەرمەن تانىستىر» دەپ تابىستاعان كەزىن ماعان ەمەس, ۇلتتىق كينوعا جاساعان قامقورلىعى دەپ بىلەمىن. سودان نۇرمۇحان اعا مەنى دۋبلياجعا ەرتىپ كەلىپ رەجيسسەرلەرمەن تانىستىردى. بۇگىندە داۋىستارى التىن قوردا جازىلعان م.باقتىگەرەەۆ, و.قالمىرزاەۆ, ز.ءشارىپوۆا, ف.ءشارىپوۆا, ت.تاسىبەكوۆامەن تانىسىپ, دۋبلياجدا بىرگە جۇمىس ىستەپ, وسى سالاعا بارىمىزدى بەردىك. كەيىپكەرلەرمەن بىرگە جىلادىق, بىرگە كۇلدىك. ال شوقاندى, قوداردى سومداعان جانتورينمەن مەن وسىلاي تانىسقان ەدىم. قازاق كينوسىنىڭ دامۋىندا ك.سمايىلوۆ, ا.فەدۋليندەي تۇلعالاردىڭ دا ەڭبەگى ولشەۋسىز. بىردە كامال اعانىڭ شاقىرتۋىمەن قابىلداۋىنا كەلدىم. بۇل ەكى فيلمگە تۇسكەن كەزىم. ء«اي, سەنى ماسكەۋدەگى ايەلىڭ شاقىرتىپ جاتىر. مىنە, تەلەگرامما», دەدى. كەلسەم, عابيت مۇسىرەپوۆ, ساحي رومانوۆ وتىر ەكەن. ەشتەڭەنى تۇسىنبەستەن, ابدىراپ قالدىم. ارتىنان بەلگىلى بولعانىنداي, كامال اعانىڭ «موسكوۆسكايا جەنا» (كەيىن «جەتىنشى اسپان» بولىپ وزگەردى) فيلمىنە شاقىرتۋ العانىمدى قالجىڭمەن جەتكىزگەنى ەكەن. ول جىلداردا قازاق, قىرعىز اكتەرلەرىن ورتالىق كينوستۋديانىڭ ىرىكتەۋسىز بەكىتۋى كينو تاريحىندا مۇلدە بولماعان. وسى فيلمنەن كەيىن «سۆەردلوۆسك», «موسفيلم», «ودەسسا» كينوستۋديالارىنان شاقىرتۋ الا باستادىم.
– اكتەرلىكتەن بۇرىن انشىلىككە ماماندانىپ, ۇلىقپان قۇبىشەۆ, عاريفوللا قۇرمانعاليەۆتەي ونەر مايتالماندارىنان وقىدىڭىز. ونەر جولىن تاڭداۋىڭىزعا ونەرلى وتباسىنان شىعۋىڭىزدىڭ اسەرى كوپ ىقپال ەتكەن بولار.
– قازاق ونەرىنىڭ كوريفەيلەرىنەن ءدارىس الۋ باقىتى بۇيىرعان مەنىڭ بۇل سالاعا كەلۋىمنىڭ ءوزى ءبىر قىزىق. ۇ.قۇبىشەۆ, ع.قۇرمانعاليەۆتىڭ مەكتەبى ۇلكەن ءومىردىڭ باستاۋى بولدى. ۇلىقپان اعا دومبىرانى سولاقاي شەرتەتىن ەدى. ءار قيمىلىن قالت جىبەرمەۋگە تىرىساتىنمىن. ورىنداۋ شەبەرلىگى مىقتى, ساۋساقتارى كوز ىلەسپەس جىلدامدىقپەن قوزعالاتىن. ۇستازدارىما جاراتۋشىدان بەرىلگەن دارىن مەنىڭ بويىما كاسىبي ءبىلىم عانا ەمەس, كىسىلىك پەن كىشىلىكتى دە دارىتتى. قايدا جۇرسەم دە الدىمنان جانى جايساڭ ونەر جاناشىرلارى شىقتى. كەزىندە جەتى جىلدىق بىلىممەن الماتى قايداسىڭ دەپ, حورەوگرافيا ۋچيليششەسىنەن ءبىر-اق شىققانىم بار. كەيىننەن حور, دومبىرا ۇيرەتەدى دەپ جۇرگەن وقۋ ورنى بي ۇيرەتەتىن بولىپ شىققاندا ۇستازىم دۇنگەنباي بوتباەۆقا «مەن قايدا تاپ بولدىم؟», دەدىم. سودان قابىلداۋ ۋاقىتى ءوتىپ كەتكەنىنە قاراماستان, مۋزىكالىق ۋچيليششەگە ەرتىپ بارىپ, وقۋعا ىلىگۋىمە كومەكتەستى. كوميسسيا مۇشەسى سوكولسكي ورىنداۋىمدى تىڭداپ كورگەننەن كەيىن, كەش تە بولسا وقۋعا قابىلدادى. ول جىلدارى پانفيلوۆ پاركى ماڭىنداعى عيماراتتا ءبىلىم الامىز. بىردە دومبىرامەن «نۇرجامالدى» قۇيقىلجىتا سالىپ وتىرعانىمدا بولمەگە بەيتانىس كىسى كىرىپ كەلىپ, «ولەڭ ايتقان كىم؟» دەپ سۇرادى. سۇراۋىنا جاۋابىن ەستىسىمەن «كورشى بولمەگە كەلىپ مەنەن ساباق ال» دەپ شىعىپ كەتتى. دۇنگەنباي اعادان سۇراپ بىلسەك, اتاقتى كومپوزيتور, ءانشى اعامىز عاريفوللا قۇرمانعاليەۆ ەكەن. «نۇرجامالدى» ورىنداعانىم ۇناپ قالسا كەرەك. ول كەزدە داۋىس تا زور, بارىڭدى سالىپ ءان ايتاسىڭ. انام ايتقان مىسال ولەڭدەردى قۇلاعىما بارىنشا قۇيىپ وسكەن بالامىن. انشىلىك ناعاشىلارىمنان دارىعان مەن بەس جاسىمنان باستاپ ەرلەرى سوعىستان ورالماعان وتباسىلاردىڭ كوڭىلىن اۋلاپ, اكەممەن ەرە بارىپ, ءبىر مەزگىل «الپامىس», «مۇڭلىق-زارلىق» «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋ», «قىز جىبەك», باسقا دا قيسسا-داستانداردى جاتقا ايتاتىن ەدىم. كۇلدىرەتىن جەردە كۇلدىرەمىن, جىلاتاتىن كەزدە جىلاتىپ ايتامىن. اكتەرلىككە دەگەن قادامىم وسى كەزدە باستالعان بولۋى كەرەك. جالپى, وتباسىمىز عانا ەمەس, ماتاي تاۋىنىڭ باۋرايىن مەكەن ەتكەن اۋىلىمىز دەرلىك ونەرلى جاندار بولاتىن. ۋچيليششەدە وقىپ جۇرگەنىمدە اكەم قايتىس بولىپ, اۋىلعا ورالۋىما تۋرا كەلدى.
– ونەردى قارا جۇمىسقا ايىرباستاعانىڭىزعا وكىندىڭىز بە؟ ۇستازىڭىز دۇنگەنباي بوتباەۆ ونەردى تاستاماۋعا, كەرى قايتۋعا ۇگىتتەگەن دەگەندى ءجيى ەستيمىز.
– شىندىعىندا دا سولاي. دۇنگەنباي اعا ارتىمنان قۋىپ كەلىپ, كەرى قايت دەگەنىمەن, مەنىڭ اۋىلدا قالماۋعا امالىم قالمادى. شەشەم جالعىز, ال ۇلكەن باۋىرىم وقۋدا. سودان ءتورت ايلىق شوپىرلىق كۋرستى وقىپ الىپ, كولىكتىڭ رۋلىنە وتىردىم. اكەنىڭ جيعانى بالاعا مال بولمايدى دەگەننىڭ ءجونى بار ەكەن, ءۇيدىڭ تىرشىلىگىن قايتا جونگە سالدىم. ول كەزدە باسشىلىقتىڭ «ۆولگاسىن» جۇرگىزەمىن. اۋىلعا ءبىر كەزدە ەلۋگە كەلگەن كەزى ەكەن, كالپەدە تۋعان قانابەك بايسەيىتوۆ, ەرمەك سەركەباەۆ, اباي بايتوعاەۆ, بيلەپ ءجۇرىپ ءان سالاتىن ايىمتورى تويعارينا كەلە قالدى. وسى كەزدەسۋدە ەمەن-جارقىن اڭگىمەلەسۋدىڭ ءساتى تۇسپەدى. بىراق ولار كەتكەننەن كەيىن جاقىندارىمنان اجىراپ قالعانداي كۇي كەشىپ, ىشتەي قيماي قوشتاستىم. ال اۋىل تىرلىگى ءارى قاراي جالعاسىپ جاتتى. كەزىندە اكەم ءوزى جاناشىر بولعان جانداردىڭ ءبىرى, ۇستازىم باياحمەت قۇسايىنوۆ بىردە مەنى كورىپ: «نە ىستەپ وتىرسىڭ؟», دەدى ءزىلدى داۋىسپەن. «كاربيۋراتور تازالاپ وتىرمىن», دەدىم. «كوشەدەن كەز كەلگەندى اكەلسەڭ تازالايدى. سەنىڭ جاعدايىڭ باسقا, ماي-ماي بولىپ وتىرعانىڭ نە؟» دەپ نامىسىما تيە سويلەپ, ونىڭ ۇستىنە اۋىلعا دا سىيماي باراسىڭ, دەپ قويىپ قالدى. قاسقىر مىنەزدى حالىق ەمەسپىز بە, تاۋ تاعىسىنىڭ بالاسى التى ايلىعىندا ءوزىن تەكسەرىپ كورەتىنى سياقتى, بىلەكتىڭ كۇشىن سىناپ كورىپ, اۋىلعا اتىم شىعا باستاعان كەز. نە دە بولسا, وسى ارەكەتىمدى بەتىمە باسىپ تۇر-اۋ دەپ توپشىلادىم. وسىلايشا باياحمەت اعانىڭ ءجون سىلتەۋىمەن جاركەنتتەگى مۋزىكالىق ۋچيليششەگە وقۋعا ءتۇستىم. 1962 جىلى ماسكەۋگە بارىپ «ون التى قىزدى» ورىنداپ, «باس جۇلدەنى» يەلەنىپ قايتتىم. بۇل ۇستازدارىمنان العان ءبىلىمنىڭ العاشقى جەمىسىندەي ەدى. وسى ساپاردان كەيىن مەن ەسەپتى كونتسەرتىمدى بەرۋگە كىرىسىپ جاتقان كەزىمدە كينونىڭ ادامدارى ىزدەپ ءجۇر دەگەندى ەستىدىم. وسى جولى ءوزىن سارا جوراباەۆامىن دەپ تانىستىرعان اپايىمىز كينوعا تۇسۋگە شاقىردى. سودان «قازاقفيلمگە» ەرتىپ كەلدى. قابىلداۋدا ءماجيت بەگاليننىڭ ءوزى وتىر ەكەن. سىرتتا شىلىم شەگىپ, ءبىر-بىرىنە دورەكى سويلەپ تۇرعان جاستاردى كورىپ كوڭىلىم قۇلازىپ كەتتى. دەرەۋ كينوعا تۇسەم دەگەن رايىمنان قايتىپ, «جاركەنت قايداسىڭ؟» دەپ كەرى قايتىپ كەتتىم. جاركەنتتەگى ۋچيليششەگە وقۋعا تۇسەردە دە, ءبىلىم الىپ جۇرگەنىمدە دە ديرەكتور نۇرماق شەگەباەۆتىڭ, كەيىننەن سول كىسىنىڭ تابىستاۋىمەن ءابىلماجىن كەنجەبەكوۆتىڭ شاپاعاتىن كوپ كوردىم. مۇندا جۇرگىزۋشى بولۋىمنىڭ دا سەپتىگى ءتيدى. اسكەردەن ورالعان ۆولوديا ەكەۋمىز اۋلادا بۇزىلىپ تۇرعان «زاحار» ماشيناسىن جوندەپ الىپ, ءوزىم قۇرعان شىعارماشىلىق توپپەن بىرگە اۋىل-اۋىلدى ارالاپ, كونتسەرت قويىپ, تابىس تاۋىپ جۇردىك. ترۋبا, كلارنەت سياقتى ۇرمەلى اسپاپتاردى يگەرىپ العانىمنىڭ دا پايداسى بولدى. تاپقان تابىسىمىزدى جەتەكشىمىزگە اكەپ وتكىزەمىز. كەيىن وقۋدى بىتىرگەنىمىزدە ءابىلماجىن اعايىمىز بىردە-ءبىر تيىنىنا تيمەستەن, ۇلدارعا كوستيۋم, قىزدارعا كويلەك الىڭدار دەپ ءبولىپ بەردى. نۇرماق شەگەباەۆ قايتىس بولعاننان كەيىن باسشىلىققا ەرەكشە سۇلۋ, سىمباتتى جان كلارا جۇماعۇلوۆا كەلدى. بىزدەرگە قامقورلىعى شەكسىز بولدى. ۇيلەنۋىمە دە قولعابىسى ءتيدى. ۋچيليششە قابىرعاسىندا تانىسقان جۇبايىم شولپانمەن وتاسقانىما 56 جىل بولدى. ەكى ۇل, ءبىر قىز ءوسىرىپ, بەس نەمەرە, ەكى شوبەرەنىڭ قىزىعىن كورىپ وتىرمىن.
– جاركەنت جەرى الداعى ومىرىڭىزگە سەرپىن بەرىپ, ونەر سوقپاعىنا قايتا تۇسىرگەن ەكەن. سارا اپايىڭىز بويىڭىزدان اكتەرلىكتى ءدوپ تانىعان بولىپ شىقتى عوي. «قيلى كەزەڭ» فيلمىنە ءتۇسۋ بارىسىندا كادردان تىس قىزىقتى ساتتەردىڭ كوپ بولعانىن, ءارى ەپيزودتان بىرقاتار كورىنىستىڭ الىنىپ قالعانى تۋرالى دەرەكتەردى وزىڭىزدەن ەستىسەك...
– ول كەزدە پاتەردە تۇرامىن. ءۇيلى بولعان كەزىم, كىشكەنتاي قىزىم بار. تاعى دا كينونىڭ ادامدارى ىزدەپ جاتىر, دەدى. ءوزىم جاتتىقتىرىپ جۇرگەن جىگىتتەر كينوعا تۇسۋگە بارىپ, الاڭدا سوزگە كەلىسىپ قالسا كەرەك, دەرەۋ مەنى شاقىرتىپتى. كينو ءتۇسىرىپ جاتقان الاڭعا كەلگەنىمدە, الدىمنان جارقىراپ سارا اپام شىعا كەلدى. «قيلى كەزەڭدە» ەكىنشى رەجيسسەر ەكەن. ول كىسى «ەندى قايدا بارساڭ دا, سەنەن ايىرىلمايمىن», – دەدى. 1966 جىلى ءابىلحان اعامىزدىڭ تۋعان جەرى سارىبەلدە قۇرمانبەك جانداربەكوۆ تۋعان كۇنىن اتاپ وتپەك ەكەن. توي بولادى دەپ سارا اپامىز شاقىردى. ون ەكى قانات قازاق ءۇيدى تىگىپ تاستاعان. توردە قۇرمانبەك جانداربەكوۆ, جانىندا قانابەك بايسەيىتوۆ. ول كەزدە ءتارتىپ قاتاڭ, ۇلكەندى سىيلاۋ, قۇرمەتتەۋگە قاتتى ءمان بەرەمىز. سودان سارا اپام اۋىلدىڭ التى اۋىزىن تىڭداپ كورەيىك, دەدى. دومبىرامەن «بوزجورعاعا» باستىم. جامباستاپ جاتقان قۇرمانبەك اعا باسىن كوتەرىپ الىپ, ماعان تەسىلە قاراپ قالدى. تاعى دا ەكى ءۇش ولەڭ كەتتى قۇيقىلجىپ. سودان قانابەك بايسەيىتوۆ ء«اي, ابدوللا, مىنا بالا جانىپ تۇر ەكەن, «ەپيزودقا ادام ىزدەپ ءجۇر ەدىڭ عوي, كورسەڭشى» دەدى. ول كىسى ءوزى دە بايقاپ وتىر ەكەن. اللا ءساتىن سالام دەسە, وپ-وڭاي ەكەن عوي. سودان العاشقى كينوم «قيلى كەزەڭگە» ەپيزودقا ءتۇستىم. بارىمدى سالىپ وينادىم. جۇلقىلاسۋ ساتىندە جەڭىمدى جۇلىپ الىپ, جۇلقىلاساتىن كورىنىس بولعان. ءبارى قىران-توپان كۇلكىگە قارىق بولدى. كومەديا بولىپ كەتەدى دەگەن سەبەپپەن الىپ تاستاعان كادر وسى ەدى. كەيىننەن ابدوللا اعا دا, ءبىز دە وكىندىك. ەكى دۋبلدەن كەيىن الىمعازى, ىدىرىس نوعايباەۆ, جەنيا پوپوۆ, ءانۋار مولدابەكوۆ قول سوعا قوشەمەتتەدى. كوركەمدىك كەڭەس مەنى فيلمگە بەكىتۋىن ءبىر اپتا بويى كۇتتىك. سودان ا.قارساقباەۆقا كامال اعا مەن ا.فەدۋلين كينودان كەيىن الماتىعا اكەلىڭدەر دەپ حات جولداپتى. ءۇش ايدان كەيىن الماتىعا جەتۋ تۋرالى جەدەلحات الدىم. كەيىننەن «بالالىق شاقققا ساياحات» تا وسى سارىبەلدە ءتۇسىرىلدى.
– تەاتر مەن دۋبلياجعا ماماندانعانىڭىز, قۋىرشاق تەاترىندا ەڭبەك ەتكەن جىلدارىڭىز جايلى ايتا بەرمەيسىز. كەزىندە تەاترعا ءازىربايجان مامبەتوۆتىڭ ءوزى شاقىرعاندا شاكەن اعا جىبەرمەي قويعان دەگەن دە دەرەكتەر سيرەك ايتىلادى.
– تەاترعا مەنى 1970 جىلى ءازىربايجان مامبەتوۆ شاقىردى. تەاترعا كەتكەلى ءجۇر دەگەندى ەستىپ شاكەن اعا ءوڭى سۋىق, قاباعى قاتىڭقى كۇيدە قابىلدادى. «ساعان كينوستۋديادا نە جەتپەي ءجۇر, نەگە رەنجىپ ءجۇرسىڭ؟», – دەدى. مەن رەنجىمەدىم دەيمىن. «وندا نەگە كەتەيىن دەپ ءجۇرسىڭ؟ تەاترعا بارساڭ سوتتالاسىڭ. سوتتالعاننان كەيىن ءبىز ساعان نان تاسىپ ءجۇرۋىمىز كەرەك پە؟ دوكۋمەنتتەرىڭدى قايتادان وتكىز دە, كينوستۋدياعا كىر», – دەدى. ول كىسى نە بولعانىن, نە جاعدايدا جۇرگەنىڭدى ءبىلىپ قوياتىن. بەتىمدەگى تىرتىقتى كورىپ «مىنا بەت كىمدىكى؟», – دەدى. «وزىمدىكى!». ء«وزىڭنىڭ تۇگىڭ جوق. ءبارى حالىقتىكى. ال حالىقتىڭ دۇنيەسىنە قول سۇعاتىن بولساڭ, مەن سەنى ايامايمىن. كينوستۋديادان شىعارىپ جىبەرەمىن», دەدى. وسىلايشا, مەن كينودا قالدىم. ال قۋىرشاق تەاترىنا كەلۋىمنىڭ تاريحى بولەك. تەاتر, دۋبلياج اكتەرى دەگەن ديپلومىم دا بار. جوعارىدا ايتىپ ءوتتىم عوي, كينوعا بەكىتىلگەنىم جايلى جەدەلحاتتى العاننان كەيىن ءۇش اي كۇتىپ, «قازاقفيلمگە» كەلدىم. كەلسەم كامال اعا دا, ا.فەدۋلين دە ماسكەۋگە كەتىپ قالعان ەكەن. كوك بازاردى ارالاپ جۇرگەنىمدە قۋىرشىق تەاترىنىڭ جارناماسىنا كوزىم ءتۇستى. ليموناد ءىشىپ, ءبالىش جەپ الدەنىپ العان سوڭ تەاترعا كەلدىم. ءابدىراحمان ءاسىمجانوۆ باسىمنان اياعىما دەيىن ءسۇزىپ شىقتى دا كوڭىلگە قونىمسىزداۋ, كۇنگە توتىققان تۇرىمە قاراپ, جارايدى ونەرىڭدى كورسەت, دەدى. ليمونادتان داۋىسىم قارلىعىپ قالعان. كوڭىلىنەن شىقپادىم. ءىشىم كۇيىپ, كەرى قايتتىم. باراتىن جەرىم جوق, كينوستۋدياعا كىرە بەرىستەگى بولمەدە جاتامىن. قاندالا تالاپ, كۇيىم بولمادى. سودان اكەمنىڭ كوزى تىرىسىندە ءجيى كەلەتىن كۇيەۋ بالاسى قوجىكەنىڭ ءۇيىن ىزدەپ تاۋىپ كەلدىم. بايجۇماننىڭ بالاسىمىن دەپ ەدىم جەزدەمىز دە قۇشاق جايا قارسى الىپ, باتەس اپكەمىز جىلاپ كورىستى. جاندارى قالماي, تاماقتاندىرىپ, مونشاعا اپاردى. الدەنىپ الىپ, جاقسى كيىم كيىنىپ, تەاترعا ءوشىم كەتكەن ادامداي قايتا كەلدىم. قابىلدايمىز دەسە, «ىستەمەيمىن» دەپ كەرى قايتىپ كەتپەك ويىم بار. اكتەرمىن دەپ ەدىم, مەنى تانىماي قالدى. وسىلايشا تەاترعا قابىلدانىپ, سول كەزدەگى ديرەكتورى تۇرشاباي اعا قالا تىركەمەسىن جاساپ, پاتەراقىمدى تولەۋگە تاپسىرما بەردى. الاتىن جالاقىم – 170 رۋبل. تەاتردىڭ تەحنيكالىق جاعىنا قولعابىس ەتىپ, شىمىلدىقتى وزدىگىنەن اشىلىپ, جابىلاتىن جاساپ قويدىم. تەاترعا بارىمدى سالدىم, ساعىمبەك بەيشەنوۆ, مايرا ومارباەۆا, قۇرالاي ەشمۇحامبەتوۆامەن بىرگە ىستەدىم. وسى كەزدە «قازاقفيلمنەن» ىزدەستىرە باستادى, بىراق ەكى جىلداي بارماي ءجۇردىم. ال 1968 جىلى «بالالىق شاققا ساياحات», «قىزىل تاستاعى زاستاۆا» فيلمدەرىنە بەكىتىلدىم. سول كەزدە اكتەرىن پايدالانعانى ءۇشىن قۋىرشاق تەاترىنا قوماقتى قاراجات تولەنەدى ەكەن. سونىڭ ارقاسىندا تەاتر ءتورت جىلدىڭ جوسپارىن ورىنداپتى.
– جۇدىرىقتاسۋ ءتاسىلىن قايدان مەڭگەرىپ ءجۇرسىز؟ سپورتشى بولۋ دا العا قويعان ماقساتىڭىزدىڭ ءبىرى بولدى ما؟ ونەردە پايداسى تيمەسە, زيانى بولماعان بولار؟
– نامىسشىلمىن. ناقاقتان-ناقاق جالاعا كونبەيمىن. سالدارىنان تالاي مىقتى رولدەردەن دە ايىرىلدىم. بوكس ۇيىرمەسىنە الماتىدا ۋچيليششەدە وقىپ جۇرگەندە بوكسشى, اكتەر ءابدىراشيت ابدىراحمانوۆقا ىلەسە بارعان ەدىم. سپورت شەبەرى, تالاي بوكسشىنىڭ تالىمگەرى بولعان ستانيسلاۆ بولدىرەۆتىڭ قاراماعىندا جاتتىقتىم. كەيىننەن اۋىل جاستارىن وسى سپورت تۇرىنە باۋلىدىم.
– كەڭەس كينوسىنىڭ ۇلكەن مەكتەبىنەن ءوتتىڭىز. ال بۇگىنگى كينونىڭ باعىت-باعدارىنا قاتىستى قانداي وي تۇيەسىز؟ شاكىرتتەرىڭىزگە قانداي تالاپ قوياسىز؟
– بۇگىندە اعا بۋىن مەن كينوداعى جاڭا تولقىننىڭ اراسى الىستاپ بارا جاتقاندىعىنا الاڭدايمىن. قالاي دەسەك تە, كەڭەستىك اكتەرلىك مەكتەپتىڭ دەڭگەيى جوعارى بولدى. ونەر اكادەمياسىنداعى شەبەرحانا جۇمىسىنا قاتىسۋعا ۋاقىت تا بولا بەرمەيدى. بىراق جاس بۋىنعا ۇلتتىق كينونىڭ باستاۋىندا تۇرعان تۇلعالاردان ۇيرەنگەنىمىزدى بەرىپ كەتۋ پارىزىمىز. ۇلتتىق كينومىزدىڭ ءتىلى دە, ءمانى دە جوعالىپ بارا ما دەپ الاڭدايمىن. قازاقتى قورلايتىن, ۇرلانعان, جاماۋ-جاماۋ كينولاردى دا كورىپ قالامىز. وسى ورايدا «قازاقتىڭ تاريحى, ءتىلى قايدا؟» دەگەن ويعا قالامىن. كينوعا دا جۇرەك كەرەك, مىنەز كەرەك. ۇلتتىق كينونىڭ ءتىلىن تۇسىنەتىن, ءيىسىن سەزىنەتىن باسشى مەن قاتاڭ ءتارتىپ جەتىسپەيدى. كەزىندە كينونىڭ باسشىلىعىندا ە.امانشاەۆتاي ىسكەر ازاماتتىڭ تۇسىندا «قازاقفيلمدى» بۇكىل ەۋروپا تانىدى. س.نارىمبەتوۆ, س.تەكەەۆ, ر.ابدىراشەۆ, س.قۇرمانبەكوۆ, ب.قالىمبەتوۆ, د.ماناباەۆ, ب.ءشارىپوۆ, ت.ب. مىقتى رەجيسسەرلەرىمىز تۇرعاندا كينونىڭ قۇنىن نەگە تومەندەتىپ الدىق؟ ستسەناري توعىز اي تولعاقتان كەيىن جارىق كورەتىن اۆتوردىڭ ءتول تۋىندىسى ەكەنىن ۇمىتىپ كەتتىك. ال بۇگىنگى ستسەناريدىڭ سالماعى رەداكتوردىڭ يىعىنا ءتۇستى. مىقتى دەگەن اكتەرلەرىمىز سەريالدارعا ءتۇسىپ ءجۇر. اكتەر دە باپتاۋدى قاجەت ەتەتىنى سياقتى س.مەرەكەنوۆ, ا.بەكتەمىروۆ, ب.ءابدىلمانوۆ, ە.جولجاقسىنوۆ, ر.ومار, د.اقمولدا, ق.قىستىقباەۆ, ە. نۇرىمبەت, ە.دايىروۆ, ت.ب. جارقىراپ شىققان اكتەرلەرگە لايىقتى ستسەناريلەر جازىلۋى كەرەك. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ اكتەرلەرى الىسقا ەمەس, قىرعىزستان نارىعىنا شىعىپ جاتسا, كانەكي. ولاردىڭ «قۇرمانجان داتقا» ءفيلمىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟ بۇگىنگى جاستار قازاقتىڭ ناعىز كينوسىن كورگەن جوق. كينو – ۇلتتىڭ تولقۇجاتى. ونى ءوز دارەجەسىنە كوتەرۋ ءۇشىن ابايدىڭ, اۋەزوۆتەي تۇلعالاردىڭ شىعارمالارىن بالا باقشادان وقىتۋ ۋاقىت كۇتتىرمەيدى. حالقىمىزدىڭ باي مۇراسى – ءتىلىن ۇرپاقتىڭ بويىنا سىڭىرمەيىنشە ۇلتتىق كينونىڭ كوسەگەسى كوگەرمەيدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ەلۆيرا سەرىكقىزى,
«Egemen Qazaqstan»
