پىكىر • 29 شىلدە، 2020

شەكتەۋ مەن تىيىم – بارشامىزدىڭ مۇددەمىز

16 رەت كورسەتىلدى

الەمدى القىمىنان قىسقان كوروناۆيرۋس پاندەمياسىنىڭ قۇرساۋىندا وتىرعاندا امالسىز وتكەن زامانداعى وسىعان ۇقساس ىندەت جايلاعان شاق جانە ونىمەن كۇرەس كوز ال­دى­مىز­عا كەلەدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ حالىق كوميس­سا­ريا­تى­نىڭ 1924 جىلعى مامىردىڭ 24-دەگى بۇيرىعىمەن القا مۇشەسى حالەل دوسمۇحامەد ۇلى وبا ىندەتىنە قارسى كۇرەسۋ ورتالىق كوميس­سياسىنىڭ توراعالىعىنا تاعايىندالعان.

ەل ادامدارىنىڭ ايتۋىنا سۇيەنسەك، حالەل بۇل اسا جا­ۋاپتى دا قاتەرلى تاپسىرمانى ورىنداۋدا باتىل شەشىمدى بولعانعا ۇقسايدى. وبا اۋرۋى كەزىندە اۋىل مەن اۋىلدى ءبىر-بىرىنە قاتىستىرماي، كارانتين جاساتقىزعان. اۋرۋ شىعىپ، كىسىسى ولگەن قىستاقتاردى بولەك باقىلاۋدا ۇستاپ، دارىگەرلىك كومەك كورسەتىپ وتىرعان، قورا-قوپسىسىن ورتەتىپ، تىش­قان­داردى اۋلاتىپ، قۇرت­قىزىپ، كە­سەلدىڭ ودان ءارى جاپپاي جا­يىلۋىنا توسقاۋىل قوي­عىزعان. تايسويعان قۇ­مىن­دا ورتەلگەن قىستاۋلار ور­ىن­دارى سول ءبىر الىستا قال­عان وبىر جىلداردىڭ ەسكەرت­كىش­تەرىندەي تومپايىپ ءالى جاتىر. بۇل تومپەشىكتەرگە حالىق ء«ۇش وبا»، «بەس وبا» دەپ اتاۋ بەرگەن. ەرەكشە ەلەگىزەتىن ءبىر جايت، بۇدان ءجۇز جىلدان استام بۇرىنعى وبا اۋرۋىنىڭ زارداپتى ءىزى بۇگىنگە دەيىن جويىلماي وتىرعانى. تەك سوڭعى 30-40 جىلدىڭ ىشىندە اتىراۋ وبلىسىنىڭ قىزىلقوعا اۋدا­نىن­دا ەكى-ءۇش دۇركىن وبا اۋرۋى قىلاڭ بەرىپ، ەلدى ۇرەي­لەن­دىرىپ، ابىگەر استىندا قال­دىر­دى. قازىرگى ۇرەيلەنۋ قۇ­داي­عا شۇكىر، تەحنيكا مەن مەديتسينا ارقىلى شاپشاڭ سەيىلەدى عوي. ال ءجۇز جىلدان استام بۇرىنعى ۇرەيلەنۋدى كوز الدىڭا اكەلەتىن جىر جولدارىن وقىعاندا توبە شاشىڭ تىك تۇرادى. سونداي ۇزاق تولعاۋدىڭ ءبىرى ءبىزدىڭ قولىمىزدا. ونى ماعان ميالىداعى ءناسىپ كەنجيەۆا ەسىمدى اجەي بەردى. ول – حالەلدىڭ جيەنى سارمان عاپۋريننىڭ ايەلى. تولعاۋ ءبىر داپتەرگە بولەك جازىلعان. سىرتىندا «وبا» دەگەن جازۋ بار. وكىنىشكە قاراي، ءسىرا، الاشورداشىعا بايلانىستى دەپ قورىققاندىقتان بولار، جازعان كىسىنىڭ، ياعني اۆتوردىڭ كىم ەكەنى كورسەتىلمەگەن. داپ­تەر­دىڭ ءبىرىنشى بەتىنە «1913 جىلى كالمىكوۆ قالاسى ەسىم توبەسىنەن وبا اۋرۋى شىققاندا ىشىندە بولعان ادام ايتقان ءسوزى ەكەن» دەلىنگەن.

داپتەردىڭ سىرتىندا وسىلاي دەلىنۋىنە قاراعاندا جازعان ەمەس، ايتقان كىسىنىكى. ولاي دەيتىنىمىز، حالەلدىڭ جەكە ارحيۆىندە بۇل تولعاۋ ساقتالماعان. وسى پىكىردى عالىمنىڭ ادەبيەتشىلىگىن زەرتتەپ، عىلىمي ءتۇيىن جاساعان فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ريزا المۇقانوۆا دا قوشتايدى. سونىمەن قاتار تولعاۋدىڭ جازىلۋىندا حالەلمەن شىعارماشىلىق بىرلەستىكتە بولعان اقىن ىعىلمان شورەك ۇلىنا ءتان وزىندىك ورنەكتەر، ستيلدىك ەرەكشەلىكتەر، جيىرماسىنشى جىلدارعا دەيىنگى ولەڭدى اۋىزشا شىعارۋدان جازۋعا اۋىسقانداعى توسەلمەگەن قول­تاڭ­­باسى بايقالادى. قالاي بول­عاندا دا بۇل دارىگەر حالەل دوسمۇحامەد ۇلىنىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنىڭ ەلەۋلى ءبىر پاراعى.

وبا تۋرالى وسى جان تۇر­شىك­تىرەتىن جىر-دەرەك الەمدى كوروناۆيرۋس ىندەتى جايلاپ، پاندەميا القىمنان قىسقاندا ويعا ەرىكسىز قايتا ورالدى. وبا دا كوروناۆيرۋس سياقتى شاپشاڭ جۇققىش، تەز تارايتىن قاسىرەتتى كەسەلدىڭ ءوزى. ەكەۋىنىڭ ۇقساستىعى، پالە-جالاسى بىردەي، حالىققا قىرعيداي تيەدى. ول كەزدە ولەڭدە ايتىلعانداي «...كورەمىز كوز الدىڭدا ويران ۇيدى//ىزبىراي، زىلماڭكەسىن-ءبارىن جاعىپ//قارايتىپ كەرەگەسىن قويعان ءۇيدى// كوبى ءولىپ، ازى قالدى وسى دەرتتەن//كەم ەمەس ءۇشبۋ اپات جانعان ورتتەن//سەكىلدى قارا سيا جۇققىشتىعى//اقىرى سەبەپپەنەن داعدىر جەتكەن//حال بىلگەن، باتا وقىعان ادامداردىڭ// ءبارى دە ۇلەس الدى كەلىپ-كەتكەن...» بولىپ، ەلگە قاسىرەت-قايعى اكەلگەن. ەگەر كوروناۆيرۋس­پەن دەر كەزىندە كۇرەسپەسەك سونداي كۇيكى كورىنىستىڭ كەبىن كيمەسىمىزگە كىم كەپىل. سون­دىق­تان كارانتين جاريالاپ، جۇرتقا «ۇيدە بولايىق»، «جا­­قىنىڭا جاناشىر بول» دەپ ەسكەرتپەلەر بەرىپ، ورىنسىز كەزبەلىككە سالىنۋعا جول بەر­مەۋ­دىڭ الدىن الۋ ورىندى-اق. بۇدان ءبىر عاسىر جانە جەتى جىل بۇرىنعى ەپيدەميا تۇ­سىن­دا ءالى دە بولسا مەديتسينا دامى­ماعان ۋاقىت بولاتىن. سول سەبەپتى دە شىعىن كوپ بولدى. قازىر شۇكىر، بەتپەردە، ۇستىگە كيەتىن كيىم، قولعاپ، كوزىلدىرىك ءتارىزدى ساقتانۋ قۇرالدارى پايدا بولدى. اسىرەسە، كوروناۆيرۋس جۇقتىرعانداردىڭ قاق ورتاسىندا جۇرگەن مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى ونى وڭتايلى پايدالانا باستادى.

ءادىلىن ايتۋ كەرەك، ىندەتتىڭ جولىن كەسۋ شارالارى جامان ەمەس. ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتان باستاپ بۇكىل حالىق بولىپ ونىمەن مىگىرسىز كۇرەسىپ جاتقانى قۋانتادى، العاشقى كەزەڭدە جىبەرىلگەن كەمشىلىكتەردى، بىلمەستىكتەردى جويۋ جۇمىس­تارى ءورىس الدى.

«وبا» اتتى ولەڭدە «ساۋ بولەك، اۋرۋ بولەك، ولگەن بولەك//اينالا قاراۋىل تۇر ءدوپ-دوڭگەلەك//اراننان قار­عىپ وتكەن سۇر كيىكتەي// قا­تىس­قان قازا تاپتى ەلدەن بولەك» دەگەنىندەي جاعداي بۇگىندەرى دە قايتالانىپ وتىر. ادامدار اۋرۋدى ءبىر-بىرىنە جۇقتىرادى، بىلگەننىڭ ءتىلىن المايدى. ساداقاعا بارادى، توي تويلايدى. وقىعان، توقىعان جاقسىلار مەن جايساڭداردىڭ وزدەرى كوڭىل قيماستىقپەن قايتىس بولعانداردى سوڭعى ساپارعا شىعارىپ سالۋعا بارىپ، ارانداپ قالىپ، كوروناۆيرۋس، پنەۆمونيا (وكپە قابىنۋىن) كەسەلدەرىن جۇقتىرىپ، ارتى قايعىلى جاعدايعا ۇلاسىپ جاتقان جايت جەتەرلىك.

ءبىر جاقسىسى، وڭىرىمىزدە ىن­دەت­تىڭ جاپپاي ەتەك الۋى­­نا جول بەرمەۋ جولدارى قاراس­تى­رىلىپ جاتىر. كا­ران­تين، كەسەلگە شال­دىق­قان­دار­دى بو­لەك­تەپ ەمدەۋ، كۇدىككە ىلىك­كەن­دەردى وقشاۋلاۋ، كوشەدە جۇرۋگە، توي-توپىرعا شەكتەۋ قويۋ، جاڭا ەمدەۋ ورىندا­رى قۇ­رى­لىس­تارىن قىسقا مەرزىمدە تۇرعىزۋ جانە تاعى باسقا شارالار كوڭىلگە مەدەۋ بەرەدى. وكىنىشكە قاراي، وسىنداي قات-قابات جۇمىستاردى كور­مەي بوسقا داۋرىعۋشىلىق، تۇيمەدەي كەم-كەتىكتى تۇيەدەي ەتىپ جاريالاۋ بارىپ تۇرعان وڭباعاندىق. ەل ىشىنە ىرىتكى سالۋعا نەگە ءۇيىرمىز؟! مۇنداي كەر اۋىزدارعا توسقاۋىل قوي­ماۋعا بولمايدى. الەۋمەتتىك جەلىدەگى اۋىزدارىنا نە كەلسە سونى ايتاتىندار، انشەيىندە ەكى ءسوزدىڭ باسىن قۇراي المايتىن، بۇ­گىن­دە كوسەمسىپ، «بىلگىرگە اينالعاندار» كوبەيىپ بارادى. ونىڭ ەسەسىنە ءبارىمىز، بۇكىل ادامزات بولىپ ىندەتپەن جۇمىلا كۇرەسۋىمىز قاجەت-اق. «ۇيدە بول» دەسە ۇيدە بولايىق، «قىدىرما» دەسە قىدىرمايىق. «ساداقاعا بارۋدان تىيىل» دەسە تىيىلايىق. شىدايىق! جاۋگەرشىلىكتى دە، اشارشىلىقتى دا، قۋعىن-سۇرگىندى دە، بوداندىقتى دا باستان وتكەرىپ، جەمە-جەمدە جەڭە بىلگەن قازاق حالقى بۇل تىعىرىقتان دا شىعارى كامىل. سوعان يمانداي سەنەيىك. ءبىز بىرگەمىز، الەۋمەت!

 

تولەگەن جاڭاباي ۇلى،

قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى، قىزىلقوعا اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى

 

اتىراۋ

 

سوڭعى جاڭالىقتار

جارىس پەن تابىس

ەكونوميكا • بۇگىن، 00:00

اقىلدىڭ ازابى

تاريح • كەشە

مەيرامحانالار جانە پاندەميا

كوروناۆيرۋس • كەشە

جۇرت جاعاجاي ىزدەپ ءجۇر

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار