كوروناۆيرۋس • 27 شىلدە، 2020

ادامزات كوروناۆيرۋستى جەڭە الا ما؟

2822 رەت كورسەتىلدى

باتىس ساراپشىلارى وسىعان دەيىن كوروناۆيرۋستى ادامزاتتىڭ تۇرمىس-سالتىنا وزگەرىس ەنگىزگەن  عاسىر دەرتىنە بالاعان بولاتىن. ميننەسوتا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى دا وسى پىكىردى راستاپ وتىر.  دەمەك، ءبىزدىڭ دە وسى قاعيداعا بەيىمدەلۋدەن وزگە امالىمىز جوق سياقتى. كۇن سايىن، ساعات سايىن كوزجاقسىلارىمىزدى جالماپ بارا جاتقان دەرتتى اۋىزدىقتايتىن كىلت قولىمىزدا ازىرگە جوق. عالىمداردىڭ  پايىمداۋىنشا، SARS-CoV-2 كوروناۆيرۋسى ەشقاشان تولىقتاي جەڭىلمەيدى،  ۆاكتسينا ادام اعزاسىنا بەيىمدەلەتىن جانە قاراپايىم سۋىق ۆيرۋستارى سياقتى تارالاتىن COVID-19 پاتوگەنىنىڭ تارالۋىن شەكتەي الادى. بۇل تۋرالى تاسس حابارلايدى، دەپ جازادى Egemen.kz

جۇقپالى اۋرۋلاردى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى مايكل وستەرحولمنىڭ ايتۋىنشا، ۆيرۋس ۆيچ سياقتى ادامزاتپەن بىرگە ءومىر سۇرەدى. سونداي-اق مامان ۆاكتسينانىڭ كومەگىمەن ادامدار ۇزاق مەرزىمدى يممۋنيتەتتى الاتىنىنا سەنبەيدى. سەبەبى اۋرۋعا شالدىققان ادامداردا انتيدەنەلەرمەن قامتاماسىز ەتۋ بىرتىندەپ السىرەيدى. ۆاكتسيناتسيا بىرنەشە ايدان بىرنەشە جىلعا دەيىن سوزىلاتىن يممۋنيتەتتى قالىپتاستىرادى. ءتيىمدى ۆاكتسينالاردى جاساۋ ءۇشىن كوبىرەك زەرتتەۋ قاجەت بولادى، بىراق قازىر ادامزاتتىڭ بۇعان ۋاقىتى جوق. ودان بولەك ۆيرۋس ۋاقىت وتكەن سايىن  مۋتاتسيالانىپ، باستاپقى فورماسىنان وزگەرىپ وتىرادى.   

دوكتور الماس شارمانوۆ كەشەگى اۆتورلىق بلوگىندا
كوروناۆيرۋستىڭ ەكى اپتا سايىن وزگەرىپ وتىراتىنىن ايتىپتى. دارىگەرلەر ازىرگە دەرتتىڭ ۋحاندىق  جانە يتاليالىق فورماسىن زەرتتەۋدى باستادى. ۋحاندىق ءتۇرى قىتايدان – يرانعا، سونان سوڭ يتالياعا تارادى. ۆيرۋستىڭ بۇل فورماسىمەن دەرتتەنگەندەردىڭ باسىم كوپشىلىگى جازىلعان. بىراق ونىڭ جان-جاعىنا اۋرۋدى جۇقتىرۋ قاۋپى 10 ەسە جوعارى ەكەن. ءبىز الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى الماس شارمانمەن حابارلاسىپ، ونىڭ پىكىرىن بىلدىك.

"كوروناۆيرۋس – بۇل كوپتەگەن تىكەنەكتەر وتىرعىزىلعان سفەرالىق كاپسۋلاعا سالىنعان گەنەتيكالىق ماتەريال. وسىنىڭ ارقاسىندا ول ءتاجدىڭ وزىندىك تۇرىنە ۇقسايدى. شپيكتەر – بۇل كوروناۆيرۋستىڭ ادام ۇلپالارىنا قوسىلۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن اقۋىز مولەكۋلالارى. بەلگىلى بولعانداي، يتالياندىق ۆيرۋس ءوزىنىڭ قىتايلىققا قاراعاندا تۇراقتى ومىرتقالارىنا يە. وسىنىڭ ارقاسىندا ول ادام تىندەرىنە تەزىرەك جانە ءتيىمدى قوسىلا الادى. بۇل ونىڭ جوعارىلاۋىن انىقتايدى. ءتىرى قالۋ ءۇشىن ۆيرۋستار قوزعالادى جانە جۇقپالى بولادى، بىراق از ولەدى. ايتۋ كەرەك، مۋتاتسياعا قابىلەتتىلىك ۆيرۋستاردىڭ تابيعي ەۆوليۋتسياسىنىڭ كورىنىسى، ولاردىڭ ءومىر سۇرۋگە دەگەن قۇشتارلىعى"، دەيدى الماس شارمان.

الماس شارماننىڭ ايتۋىنشا، ۆيرۋستى جۇقتىرعان ادام ۆيرۋستىڭ ەكى ءتۇرىنىڭ تاسىمالداۋشىسى بولادى، ولاردىڭ ءبىرى جۇقپالى، ەكىنشىسى ولىمگە اكەلەدى. "ۆيرۋس وزىنەن-ءوزى جويىلادى. بىراق قاشان جويىلاتىنىن ەشكىم بىلمەيدى. بىلەتىنىمىز ول ادامسىز ءومىر سۇرە المايدى. سول سەبەپتى ۆيرۋسقا ادامعا ءولىم اكەلگەنەن گورى جۇقپالى بولعان ءتيىمدى. سول كەزدە ول ءوز بەتىنشە ءومىر ءسۇرىپ، جان-جاعىنا تارالا بەرەدى"، دەيدى الماس شارمان. 

عالىمدار وسىدان 100 جىل بۇرىن ادامزات ومىرىنە ۇلكەن قاۋىپ توندىرگەن تىماۋ پاندەمياسى دا وسىلاي باستالعانان وسىعان دەيىن دە تالاي رەت ەسكەرتكەن بولاتىن. بۇل پلانەتاداعى ميلليونداعان ادامدى قۇرتىپ جىبەرگەن اسا قاۋىپتى ۆيرۋستان باستالدى. سودان كەيىن بۇل ۆيرۋس ءبىراز ۋاقىتقا جوعالىپ كەتتى، سودان كەيىن كۇتپەگەن جەردەن شوشقالاردىڭ اعزاسىندا  قايتا جانداندى، سودان كەيىن قايتادان ادامدارعا بەرىلدى. الايدا، وسى ۋاقىتقا دەيىن ول ءوزىنىڭ اگرەسسيۆتىلىگىن ەداۋىر جوعالتتى جانە جىل سايىن ادەتتەگى ماۋسىمدىق تۇماۋعا اينالدى. بۇل قازىرگى كوروناۆيرۋسپەن دە بولادى دەپ ۇمىتتەنەمىن. الايدا، بۇل جولى ءبارى وزىمىزگە بايلانىستى بولادى، ءبىزدىڭ ارقايسىسىمىز ءوز ومىرىمىزگە جاۋاپتىمىز"، دەيدى الماس شارمان.

الماس شارمان «دەنساۋلىقتىڭ سەگىز قۇپياسى: قازىرگى زامانعى كوشپەندىلەردىڭ كونفەسسيالارى» كىتابىندا  گەنومعا ەنگەن كەيبىر ۆيرۋستار مىڭداعان جىلدار بويى ادامدارمەن بەيبىت قاتار ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىن جازعان بولاتىن.  دوكتوردىڭ ايتۋىنشا، ءبىزدىڭ گەنومنىڭ شامامەن 10 پايىزى ەجەلگى ۆيرۋستاردىڭ قالدىقتارىنان تۇرادى. ولار ءبىر كەزدەرى اتا-بابالارىمىزدىڭ گەنەتيكالىق قۇرىلىمىمەن بىرىكتىرىلگەن جانە وسىلايشا بۇگىنگى كۇنگە دەيىن گەنەتيكالىق جولمەن ۇرپاقتان-ۇرپاققا بەرىلىپ كەلدى.

"ادامزات قازىرگى كوروناۆيرۋسپەن بەيبىت قاتار ءومىر سۇرە الا ما؟" دەگەن ساۋال ازىرگە زەرتتەلىپ جاتىر.  ەپيدەميانىڭ تەز تارالۋى تەك ۆيرۋستىڭ كوبەيۋىنە، جۇقپالى بولا تۇسۋىنە بايلانىستى دەپ ويلاۋ قاتە بولار ەدى. باستى سەبەپ – ءبىزدىڭ مىنەز-قۇلقىمىزدا، سانا-سەزىمىمىزدە. ءبىزدىڭ ءوزىمىزدى ء–وزىمىز تانۋىمىز  ناقتى جاعدايلارعا،  ۋاقىتقا، كەڭىستىككە جانە بولىپ جاتقان وقيعالاردىڭ ماسشتابىنا بايلانىستى. كەيدە ۇتىمدى ويلاۋ قابىلەتىمىزدى جوعالتادى، جانە بۇل قورقىنىش سەزىمىن ۇقىپسىزدىقپەن، بايسالدى ويمەن، قاجەتتىلىكتەردى قاناعاتتاندىرۋمەن ۇشتاسادى"، دەيدى الماس شارمان.

قازىر بىزگە تاۋەلسىز ەكى الەم اراسىندا كۇرەس ءجۇرىپ جاتىر. ءبىرى ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن جانتالاسىپ جاتسا، ەكىنشىسى ادامزاتتى جويۋعا اسىق. ۆيرۋس مولشەرىن پلانەتا ماسشتابىنداعى ادام مەن عالام شكالاسىنداعى پلانەتامەن سالىستىرۋعا بولادى.

سونداي-اق الماس شارمان: "وسىدان ءسال عانا ۋاقىت بۇرىن ادامدا پلانەتانى باعىندىردىق دەگەن پىيعىل ونىڭ دەگراداتسياسىنا اكەلدى. ءبىزدىڭ عالامشارىمىز ادامنىڭ ەسسىز ارەكەتتەرى سالدارىنان تۇنشىعىپ جاتىر. ءبىزدىڭ ءومىر سۇرۋگە دەگەن ينستينكتىمىز پايدا تابۋعا دەگەن شەكسىز سۇيىسپەنشىلىككە جاقىن، ال دوگماتيكالىق دۇنيەتانىم اينالامىزداعى الەمگە قاتىستى ورىنسىز ورەسكەلدىكپەن ۇيلەسەدى. ۆيرۋستار سياقتى، بىزگە حوست - ساۋ پلانەتا قاجەت، ونسىز ءبىز ءومىر سۇرە المايمىز. بەلگىلى بولعانداي، ۆيرۋستار بارلىق جاعدايعا بەيىمدەلگىش بولىپ شىقتى. ولار ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن ولار وزگەرەدى، وزگەرەدى، بەيىمدەلەدى، ال كوبىمىز سەنىمدەرى مەن كۇندەلىكتى ادەتتەرىن وزگەرتۋدەن باس تارتىپ جاتامىز. ۆيرۋس ادامنىڭ بويىنداعى وسالدىقتى ءوز مۇددەسىنە پايدالانىپ جاتىر"، دەيدى ول.

دجونس حوپكينس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مالىمەتى بويىنشا الەمدە SARS-CoV-2-ءدى 16 ميلليوننان استام ادام جۇقتىرعان، ال قايتىس بولعاندار تۋرالى دەرەكتەر ساعات سايىن جاڭارىپ وتىر.  سونىمەن قاتار، اقش-تا كوروناۆيرۋس جۇقتىرعان ادامداردىڭ سانى ءتورت ميلليوننان استى. جالپى، رەسەيدە COVID-19 وقيعاسىنىڭ 789 مىڭنان استام وقيعاسى تىركەلگەن.

سوڭعى جاڭالىقتار

شالقار كولىنىڭ ماسەلەسى شەشىلدى

ەكولوگيا • بۇگىن، 16:00

دوللار قىمباتتاي باستادى

قارجى • بۇگىن، 11:47

ۇقساس جاڭالىقتار