رەسمي ۆاشينگتون ءوز قادامىن قۇراما شتاتتارى تۇرعىندارىنىڭ زياتكەرلىك مەنشىگى مەن جەكە مالىمەتتەرىن ساقتاۋ ماقساتىندا جاسالعانىمەن ءتۇسىندىردى. بيلىك وكىلدەرىنىڭ سوزىنە سەنسەك, تەحاستاعى بۇل كونسۋلدىق قىتايدىڭ شپيوندىق ورتالىعىنا اينالعان.
اق ءۇي قىتايلىق ديپلوماتتاردىڭ 3 كۇن ىشىندە ەلدەن كەتۋىنە مۇرسات بەردى. وسىعان بايلانىستى, كونسۋلدىق قىزمەتكەرلەرى بۇكىل قۇجاتتاردى ورتەپ, ونىسى ءورت ءسوندىرۋ قىزمەتىنىڭ نازارىنا ءتۇسىپ قالعان.
ال اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى مايك پومپەونىڭ ايتۋىنشا, قۇراما شتاتتارى بۇدان بىلاي بەيجىڭ بيلىگىنىڭ ارەكەتتەرىنە بەي-جاي قاراي المايدى. «پرەزيدەنت ترامپ «جەتكىلىكتى» دەپ ايتتى. مۇنىڭ جالعاسا بەرۋىنە جول بەرىپ قاراپ وتىرا المايمىز. سونداي-اق قىتايدىڭ كوممۋنيستىك پارتياسى قالاي ارەكەت ەتۋى ءتيىس ەكەنىنە قاتىستى ناقتى تالابىمىز دا بار. ەگەر وعان كەلىسپەسە, امەريكالىق تۇرعىنداردى قورعاۋعا, قاۋىپسىزدىگىمىزدى, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىمىزدى, ەكونوميكامىز بەن جۇمىسىمىزدى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ارەكەت ەتەمىز», دەدى ول.
سونداي-اق مەملەكەتتىك دەپارتامەنتتىڭ وكىلى مورگان ورتاگۋس اقش تاراپى كوممۋنيستىك پارتيانىڭ ارەكەتىنە توزبەيتىنىن جەتكىزدى. ونىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, بەيجىڭ بيلىگى قۇراما شتاتتارىنىڭ تاۋەلسىزدىگىنە نۇقسان كەلتىرىپ, ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستى السىرەتۋگە كۇش سالىپ وتىر. سەناتتىڭ بارلاۋ كوميتەتىنىڭ اتقارۋشى توراعاسى مارك رۋبيونىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, حيۋستونداعى كونسۋلدىق قىتاي شپيوندارىنىڭ ناعىز ورداسىنا اينالعان.
مۇنىڭ الدىندا عانا ۆاشينگتون بيلىگى ەكى قىتايلىق ازاماتتى ۇستاپ, كوروناۆيرۋس ۆاكتسيناسىنا قاتىستى زەرتتەۋدى ۇرلاۋعا تالپىندى دەپ ايىپتادى. اقش ادىلەت دەپارتامەنتىنىڭ حابارلاۋىنشا, حاكەرلەر ۆاكتسيناعا قاتىستى دەرەكتەردى, جۇزدەگەن كومپانيانىڭ ىشكى قۇجاتىن, سونىمەن قاتار قورعانىس جۇيەسىنە قاتىستى مالىمەتتەردى قولعا تۇسىرۋگە تالپىنعان.
بەيجىڭ بيلىگى وزىنە تاعىلعان ايىپتاردىڭ بىردە-ءبىرىن مويىنداپ وتىرعان جوق. حاكەرلەرگە قاتىستى رەسمي بەيجىڭنىڭ وزىندىك ۇستانىمى بار. قىتايدىڭ ۇلىبريتانياداعى ەلشىسى لي سياومينگ ارتىلعان ايىپتى نەگىزسىز دەپ سانايتىنىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, اقش-تىڭ مۇنداي قادامى قىتايلىق عالىمدار مەن ولاردىڭ جەتىستىگىنە كۇمان كەلتىرۋ كورىنەدى.
قىتاي سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ وكىلى ۆانگ ۆەنبين اق ءۇيدىڭ كونسۋلدىقتى جابۋ تۋرالى شەشىمى ەكى ەل اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستى ودان ءارى كۇردەلەندىرە تۇسەتىنىن جەتكىزدى. ء«بىز اقش-تى شەشىمىنەن باس تارتۋعا شاقىرامىز. ايتپەسە, قىتاي زاڭدى ءارى قاجەتتى قادامعا بارادى», دەپ دوق كورسەتتى.
كوپ وتپەي-اق قىتاي دا قارىمتا ارەكەت جاسادى. بەيجىڭ بيلىگى چەندۋ قالاسىنداعى اقش كونسۋلدىعىنان ءوز قىزمەتىن توقتاتۋىن تالاپ ەتتى. قىتاي سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, قۇراما شتاتتارىنىڭ سيچۋان پروۆينتسياسىنداعى كونسۋلدىعىنا بۇكىل قىزمەتىن تەز ارادا توقتاتۋدى مىندەتتەگەن.
قىتاي بۇل شەشىمدى اقش-تىڭ حيۋستونداعى كونسۋلدىقتى جابۋعا قارسى «زاڭدى ءارى قاجەتتى جاۋاپ» دەپ مالىمدەدى. «قىتاي مەن اقش اراسىنداعى قازىرگى جاعدايدىڭ بۇلاي ءورشۋىن قىتاي تاراپى قالامايدى. جاعدايدىڭ وسىلاي وربۋىنە قۇراما شتاتتارى جاۋاپتى. ەكىجاقتى كەلىسسوزدەردى قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە شاقىرامىز», دەلىنگەن مينيسترلىكتىڭ مالىمدەمەسىندە.
قىتايدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى اقش-تىڭ كونسۋلدىعى جابىلۋى ءتيىس كۇندى ناقتى ايتپاسا دا, Global Times باسىلىمىنىڭ تۋيتتەردەگى پاراقشاسى امەريكالىق ديپلوماتتارعا 72 ساعات مۇرسات بەرىلگەنىن حابارلادى.
قىتاي مەن اقش اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستىڭ ۋشىققانى كۇنى كەشە ەمەس. اق ءۇي باسشىسى دونالد ترامپ پرەزيدەنتتىككە سايلانا سالا مۇحيتتىڭ ارعى بەتىندەگى قارسىلاس دەرجاۆاعا شۇيلىكتى. ول ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا اينالىمى قىتاي تاراپىنا ءتيىمدى بولىپ تۇر دەپ ەسەپتەپ, وسى ماسەلەنى بىرجاقتى ەتۋگە بەل شەشە كىرىسكەن-تۇعىن. ماسەلەن, 2017 جىلى تاۋار اينالىمى 710,4 ملرد دوللاردى قۇرادى. سونىڭ 187,5 ميللياردى عانا اقش-تىڭ ەكسپورتى. ياعني ساۋدا ايىرىمى 335,4 ملرد دوللاردان اسىپ ءتۇستى.
بۇعان الاڭداعان د.ترامپ 2018 جىلعى قاڭتاردا قىتايدان كەلەتىن كۇن باتارەيالارىنا كەدەندىك ءتاريفتى 30 پايىزعا, كىر جۋاتىن ماشينالارعا 50 پايىزعا دەيىن كوتەردى. كەيىننەن قىتايدان كەلەتىن 1300 تاۋاردىڭ ءتىزىمى جاريالانىپ, باج سالىعى 25 پايىزعا ارتتىرىلدى.
مۇندايدا قىتاي قاراپ قالا ما؟ بەيجىڭ بيلىگى دە اقش-تان كەلەتىن 120 ءتۇرلى تاۋارلارعا باج سالىعىن 15-25 پايىز ارالىعىندا كوتەرۋگە شەشىم قابىلدادى. بۇدان كەيىن دە سالىق ارقىلى ءبىر-بىرىنە قىسىم كورسەتۋ توقتاعان جوق.
ايتسە دە, بىلتىر دونالد ترامپ پەن قىتاي پرەزيدەنتى سي تسزينپين ارگەنتينادا وتكەن G-20-نىڭ سامميتىندە ارنايى كەزدەسىپ, وسى ماسەلەنى تالقىلاعان-دى. كەلىسسوزدەر بارىسىندا اق ءۇي باسشىسى سالىقتى وسىرمەۋگە ۋادە بەرىپ, ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستى نىعايتۋعا مۇددەلى ەكەنىن ايتتى. ءسويتىپ ەكى ەل اراسىنداعى دۇردارازدىق باسىلعانداي كورىنگەن.
الايدا تىنىشتىق ۇزاققا سوزىلعان جوق. اسىرەسە, كوروناۆيرۋس ىندەتى مۇحيتتى شارلاپ ءوتىپ, اقش-قا جەتكەندە داۋ ءتىپتى ءورشي ءتۇستى. ونىڭ ۇستىنە, ۆيرۋستىڭ شىعۋ تەگى دە ەكى جاقتى ديپلوماتيالىق بايلانىستى قيىنداتىپ جىبەردى. اقش پەن قىتايدىڭ ىندەتكە ءبىر-ءبىرىن ءجيى ايىپتاعانى سونشالىق, بۇل الاۋىزدىقتى كىم باستاعانىن تاپ باسىپ ايتۋ قيىن.
قىتاي سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ وكىلى چجاو ليتسزياننىڭ ايتۋىنشا, كوروناۆيرۋستىڭ تارالۋىنا امەريكالىقتار كىنالى. ول تۋيتتەردەگى پاراقشاسىندا بىرنەشە مارتە ۆيرۋستىڭ شىعۋ تەگىنە كۇمانمەن قارايتىنىن جازىپ, ۋحانعا ۆيرۋستى قۇراما شتاتتارىنىڭ ساربازدارى اكەلدى دەپ ايىپتادى.
تۋيتتەردى جەتىك مەڭگەرگەن اق ءۇي باسشىسى دونالد ترامپ تا ۆيرۋسقا قاتىستى بىرنەشە جازبا سالىپ, شۋ شىعارىپ ۇلگەردى. ماسەلەن, اقش پرەزيدەنتى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا جاساعان مالىمدەمەسىندە كوروناۆيرۋستى «قىتايلىق ۆيرۋس» دەپ اتادى. اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى مايك پومپەو دا ۆيرۋستىڭ تارالۋىنا بەيجىڭدى كىنالايتىنىن جەتكىزدى.
سونداي-اق اق ءۇي باسشىسى دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىن قىتايدى قورعاپ, كوروناۆيرۋستىڭ تارالۋىنا جاعداي جاسادى دەپ ايىپتادى. د.ترامپتىڭ پايىمداۋىنشا, ددۇ ۆيرۋستىڭ شىعۋ تەگىن انىقتاۋعا كۇش سالىپ وتىرعان جوق. وسىعان بايلانىستى, ول اقش-تىڭ ۇيىمنان شىعاتىنىن مالىمدەدى.
سونىمەن قاتار تايۆاننىڭ تاعدىرى مەن گونكونگتىڭ داۋى دا ەكىجاقتى قارىم-قاتىناسقا ايتارلىقتاي سىزات ءتۇسىردى. ماسەلەن, قىتاي تاراپى تايۆاندى تاۋەلسىز ەل رەتىندە مويىنداعان ەمەس. سوندىقتان بەيجىڭ بيلىگى ولاردىڭ دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ جيىندارىنا قاتىسۋىنا قارسى. ال اقش تاراپى تايۆاندى باقىلاۋشى ەل رەتىندە قالدىرۋعا مۇددەلى.
تاياۋدا ەكى ەلدىڭ ديپلوماتتارى وڭتۇستىك قىتاي تەڭىزىنە بايلانىستى ماسەلەدە مامىلەگە كەلە المادى. قۇراما شتاتتاردىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى مايك پومپەو بەيجىڭ بيلىگىنىڭ وڭتۇستىك قىتاي تەڭىزىن يگەرۋگە تالپىنىسى زاڭسىز ەكەنىن ايتىپ, اق ءۇيدىڭ قانداي باعىت ۇستاناتىنىن اشىق كورسەتتى.
«مىنا نارسەنى ناقتىلاعىم كەلەدى: بەيجىڭنىڭ وڭتۇستىك قىتاي تەڭىزىندەگى تابيعي رەسۋرستاردى يەلەنۋگە تىرىسۋى مۇلدەم زاڭعا ساي ەمەس. بۇل قادام تەڭىزدى يگەرۋ ماقساتىندا ايبات كورسەتۋگە تەڭ. الەم بەيجىڭنىڭ وڭتۇستىك قىتاي تەڭىزىن مۇحيتتاعى يمپەرياسى جاساۋىنا جول بەرمەيدى», دەدى م.پومپەو.
ءوز كەزەگىندە قىتاي تاراپى دا قاراپ قالعان جوق. قۇراما شتاتتاردى دەرەكتەر مەن حالىقارالىق زاڭدى بۇرمالاپ وتىر دەپ ايىپتادى. قىتايدىڭ اقش-تاعى ەلشىلىگى تاراتقان مالىمەتكە سۇيەنسەك, رەسمي ۆاشينگتوننىڭ بۇل ارەكەتى نەگىزسىز كورىنەدى.
قورىتا ايتقاندا, ۆاشينگتون مەن بەيجىڭنىڭ داۋى بۇگىن بىتەتىن ءتۇرى كورىنبەيدى. اسىرەسە, كوروناۆيرۋس ىندەتى ەكى ەلدىڭ دە ەكونوميكاسىن شايقالتىپ جاتقاندا ديپلوماتيالىق بايلانىس تۇزەلە قويادى دەگەنگە سەنۋ قيىن. جالعىز ءۇمىت – دونالد ترامپ ەل تىزگىنىن ۇستاعاندا باستالعان جانجال ونىڭ پرەزيدەنتتىك مەرزىمى اياقتالعاندا توقتاۋى مۇمكىن.
