شاعىن ەلدەردىڭ ينتەرنەتى ەكى ەسە جىلدام
الەمدىك ولشەمدى جوققا شىعارعانىمىزبەن وتاندىق عالامتوردىڭ ساپاسى سىن كوتەرمەيتىنىن كوروناۆيرۋس پاندەمياسى دالەلدەدى. سترەسس-تەستكە شىداماعان ينتەرنەت جۇيەسىن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ تا بىرنەشە رەت سىناپ, اقىرى سالاعا جاۋاپتى «تسيفرلى وفيتسەرلەر» جۇمساق ورىندارىمەن قوش ايتىستى.
Speedtest Global Index-تە جاريالانعان كورسەتكىشتە ماۋسىمدا ءموبيلدى ينتەرنەت جىلدامدىعى بويىنشا قازاقستان سەكۋندىنا 21,25 مەگابيت جۇكتەلىمىمەن ەكى ساتىعا جوعارىلاپ, موزامبيك جانە كەنيادان كەيىن 95-ورىندا تۇراقتادى. بۇل ساناتتا بولگاريا, حورۆاتيا جانە البانيا سەكىلدى بالقان ەلدەرى ۇزدىك جيىرمالىقتان ورىن الدى. بۇرىنعى كەڭەستىك اۋماقتا ۇشقىر ينتەرنەت بالتىق جاعالاۋىندا بايقالعان. اتاپ ايتقاندا, جاھاندىق تىزىمدە ليتۆا 19-شى, ەستونيا 29-شى قاتاردان كورىندى. دەگەنمەن بۇل ەلدەردىڭ ەۋروپاعا بەت بۇرعانى قاشان؟! كەڭجولاقتى ينتەرنەتكە كەلسەك, ەلىمىز سەكۋندىنا 46,31 مەگابيت جىلدامدىعىمەن 200-گە جۋىق مەملەكەتتىڭ اراسىندا 65-ءشى ورىندى مەنشىكتەپ الدى. وسى نەگىزگى ساناتتا قازاقستاننان جيىرما ساتىعا جوعارى تاعى ءبىر ارالدىق مەملەكەت, دالىرەك ايتقاندا باربادوس سەكۋندىنا 79,77 مەگابيت جۇكتەلىمىمەن 42-ءشى قاتاردا ورنالاسقان. ىشكى جالپى ءونىم بويىنشا بۇل ەل دۇنيەجۇزىلىك رەيتينگتە 161-ورىندا تۇر. اتالعان تىزىمدە قازاقستان 56-شى پوزيتسيادا ورنالاسقانىن ايتا كەتەيىك.
جۇيەلى كەمشىلىكتەردى جويۋدى تاپسىردى
قوش, سونىمەن وتاندىق تسيفرلاندىرۋدىڭ نەگىزگى پروبلەمالارىن تارقاتساق. قازىر ينتەرنەت بۇرىنعىداي ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ مۇمكىندىگى جەتە بەرمەيتىن قىمبات قىزمەت ەمەس. كەرىسىنشە ول جارىق, سۋ, جول, گاز سىندى ينفراقۇرىلىمنىڭ ماڭىزدى بولىگىنە اينالىپ, وعان دەگەن قاجەتتىلىك ۋاقىت ساناپ ارتۋدا. بىراق كوكتەمدە قارقىن العان پاندەميا ەلىمىزدەگى بايلانىس جۇيلەرىن ناعىز سىناقتان وتكىزىپ, جاندى جەرىمىزدى اشىپ بەرگەندەي. ايتالىق, توتەنشە جاعداي ەنگىزىلگەن بويدا جۇمىسسىز قالعان ياكي تابىسىنان ايىرىلعان ازاماتتار ۇكىمەت تاعايىنداعان 42 500 تەڭگە كولەمىندەگى جəردەماقىنى الۋعا eGov.kz پورتالىنا ءوتىنىش بەرۋگە اسىقتى. كۇندەلىكتى پورتالعا ساعاتىنا 6 مىڭ ادام كىرسە, كارانتين كەزىندە بۇل كورسەتكىش 15 ملن-عا ارتىپ, ۇكىمەتتىك سەرۆەردىڭ اۋقىمدى كولەمدەگى جۇكتەمەنى وڭدەۋگە قاۋقارى جەتپەدى. تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيا جəنە اەروعارىش ونەركəسىبىنىڭ ەكس-ءمينيسترى مۇنى كيبەرشابۋىلمەن بايلانىستىرۋعا تىرىسىپ باقتى. ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا احۋال تىپتەن ۋشىعىپ كەتكەنى جاسىرىن ەمەس. قاشىقتان ءبىلىم الۋعا قامدانعان وقۋشىلاردىڭ, ستۋدەنتتەردىڭ جانە ۇستازداردىڭ كورشى اۋىلدار مەن تاۋ-تاستى ارالاپ, ۋاقىتتارى بايلانىس جەلىسىن ىزدەۋمەن وتكەن فاكتىلەر از بولعان جوق.
قوعامداعى رەزونانستى جاعدايلاردى ەسكەرگەن مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتكە «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسىنداعى جۇيەلىك كەمشىلىكتەردى تۇزەتىپ, جىل سوڭىنا دەيىن 250-دەن استام تۇرعىنى بار ەلدى مەكەندەردى ساپالى ينتەرنەتپەن قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىردى.
«قاشىقتان وقىتۋ ادىسىنە كوشۋ ينفراقۇرىلىم مەن ينتەرنەت ساپاسىنا قاتىستى ەلەۋلى ماسەلەلەردىڭ بار ەكەنىن كورسەتتى. 20%-دان استام مۇعالىمدەردىڭ ۇيلەرىندە تولىققاندى ينتەرنەت پەن كومپيۋتەر جوق بولعاندىقتان, قاشىقتان ءتيىمدى وقىتا المادى. مەكتەپتەردىڭ بالانسىنداعى 400 مىڭنان استام كومپيۋتەردىڭ تەك 40%-ى عانا ىسكە جارامدى. بۇل – اكىمدىكتەر مەن مينيسترلىكتىڭ جۇمىسىنىڭ ناتيجەسى. اكىمدىكتەر جاڭا وقۋ جىلىنا دەرەۋ دايىندالىپ, مەكتەپتەر مەن جەكەلەگەن مۇقتاج وتباسىلاردى قاجەتتى جابدىقتارمەن قامتۋ ءتيىس. 1-قىركۇيەكتە جاڭا وقۋ جىلى باستالادى. مينيسترلىكتىڭ بۇعان تولىق دايىن ەكەنىنە كۇمانىم بار», دەگەن ەدى ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا قاسىم-جومارت توقاەۆ.
جاۋاپتى كومپانيا مىندەتىن اتقارمايدى
كيبەرشابۋىلداردى تالداۋ جانە تەرگەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ارمان ابدراسيلوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستانداعى تسيفرلاندىرۋ ساياساتى دۇرىس جولعا قويىلعان جانە قولعا الىنعان رەفورمالار دا الەمدەگى وزىق تاجىريبەلەردىڭ نەگىزىندە ازىرلەنگەن. الايدا ونى ىسكە اسىرۋ تەتىگى اقساپ تۇر. IT مامانى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ تسيفرلى جۇيەلەرى ورتاق اقپاراتتىق بازاعا بىرىكتىرىلمەگەن سوڭ, سالادا وسىنداي بەيبەرەكەت احۋال قالىپتاسقان دەپ سانايدى. سايكەسىنشە, ارقايسىسى قالاعان باعىتىندا جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ال وسىعان جاۋاپتى ۆەدومستۆولار نەگىزگى مىندەتتەرىن اتقارۋدان قالدى. باستى جۇيەلىك كەمشىلىك وسىدا جاتىر دەدى ول. سونداي-اق سىبايلاس جەمقورلىق فاكتىلەرى دە شارۋانىڭ شاتقاياقتاۋىنا تاعى ءبىر سەبەپ.
«زەردە» ۇلتتىق ينفوكوممۋنيكاتسيا حولدينگى» اق – ەلىمىزدەگى تسيفرلاندىرۋ ىسىنە جاۋاپتى باستى ورگان. سالالىق مينيسترلىك تەك رەتتەۋشى ۆەدومستۆونىڭ مىندەتىن اتقارىپ, ءتيىستى زاڭداردى ازىرلەۋمەن بىرگە نارىقتى قاداعالاپ قانا وتىرۋ كەرەك ەدى. ال ەلىمىزدىڭ IT ارحيتەكتۋراسىن «زەردە» دايىنداۋى ءتيىس. ۇلتتىق حولدينگ بۇل مىندەتىن قازىر اتقارمايدى. ونىڭ بۇل پروتسەستەن شەتتەتىلىپ, بۇگىندە قانداي جۇمىسپەن اينالىسىپ جاتقانى بەلگىسىز. تەك وتىنىشتەردى جيناقتاپ, ونى كەلەسى ورگاندارعا جىبەرۋمەن شۇعىلدانىپ جاتقانىن ەستىدىك. ياعني تاراتۋشى ۇيىمعا اينالىپ, ءوزىنىڭ نەگىزگى مىندەتىن ورىنداۋدان قالدى. «زەردە» جۇمىسىن اتقارماعاننان كەيىن بارلىق مەملەكەتتىك IT وپەراتورلارى, ناقتى ايتساق «ۇلتتىق اقپاراتتىق تەحنولوگيالار» اق ءوزىنىڭ eGov.kz جوباسىمەن, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ پورتالى, سول سەكىلدى اكىمدىكتەر جەكە وزدەرىنىڭ تسيفرلى جۇيلەرىن ازىرلەپ, اتالعان اقپاراتتىق باعدارلامالار تسيفرلاندىرۋدىڭ ورتاق ارناسىنا بىرىكتىرىلگەن جوق. شارتتى تۇردە ايتقاندا, اۋىلدىق, قالالىق نەمەسە وبلىستىق اكىمدىكتە اقپاراتتىق جۇيەنى ازىرلەۋ قاجەت. بۇل ءۇشىن بىرىنشىدەن «زەردە» حولدينگىنىڭ كەلىسىمىن الىپ, ۇلتتىق كومپانيا جەرگىلىكتى پورتالدىڭ قۇرىلۋىنا جانە ونىڭ ورتاق جۇيەدە ۇيلەسىم تابۋىنا كومەكتەسۋ كەرەك. مۇنداعى باستى يدەيا – كەز كەلگەن تسيفرلى جۇيەنى ازىرلەۋ ارقىلى تۇتاستاي ورتاق بازانى قالىپتاستىرۋ», دەدى ا.ابدراسيلوۆ.
بار مالىمەتتى قايتادان سۇراستىرادى
بۇل جۇمىستاردى تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيا جəنە اەروعارىش ونەركəسىبى مينيسترلىگى باقىلاماعاننان كەيىن نارىقتا بىلىكتى مامانداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى, سونداي-اق ءار ۆەدومستۆونىڭ قالاعان جاعىنا قاراي قوزعالۋ ءۇردىسى بايقالعانىن ايتادى ساراپشى. ماسەلەن, ەلەكتروندى قىزمەت تۇرلەرى جاقسى دامىعان ايماقتار بار. كەيبىر وڭىرلەردە بۇل قىزمەتتەر مۇلدەم جوقتىڭ قاسى. تسيفرلى قىزمەتتەردىڭ بەلگىلى ءبىر باعىتى عانا جولعا قويىلعان وبلىستار دا جوق ەمەس. قاراپايىم مىسال كەلتىرسەك, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى ەلەكتروندى ەڭبەك كىتاپشاسىن قۇرىپ, بارلىق جۇمىس بەرۋشىلەرگە قاراماعىنداعى قىزمەتكەرلەر جايلى مالىمەتتەردى تولتىرۋعا كەڭەس بەرەدى. ايتسە دە بۇل مالىمەتتەر بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىندا بۇرىننان جيناقتاۋلى. ەگەر دە ادام قىزمەت ەتسە, ونىڭ زەينەتاقى تولەمدەرى اۋدارىلىپ تۇراتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. كيبەرشابۋىلداردى تالداۋ جانە تەرگەۋ ورتالىعىنىڭ وكىلى, قاجەتسىز جۇمىستى قايتالاعاننان گورى بار دەرەكتى بجزق-نىڭ بازاسىنان العان الدەقايدا ءتيىمدى ءارى ۇنەمدى بولاتىنىن جانە حالىقتى تەكتەن-تەك مازالاماۋدىڭ وڭتايلى شەشىمى دەپ سانايدى.
تسيفرلاندىرۋعا مۇددەلى توپ قارسى
تسيفرلى تەحنولوگيالاردىڭ ۇلتتىق ەكونوميكاداعى كورسەتكىشتەردى جاقسارتۋدا پايداسى وراسان. دەسە دە ونىڭ پايداسىن ۇكىمەت پەن حالىقتىڭ كورىپ جاتقانى شامالى. اسىرەسە, مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ كىرىستەرى مەن شىعىستارىن رەتتەۋگە, كولەڭكەلى ەكونوميكانى ازايتۋعا, وفشورداعى اقشانىڭ كولەمىن انىقتاۋعا, قولما-قول اقشاسىز ەسەپ ايىرىسۋدىڭ ۇلەسىن ۇلعايتۋعا, بولىنگەن قاراجاتتىڭ ورىندالۋىن قاداعالاۋعا, سول سەكىلدى سىبايلاس جەمقورلىق فاكتىلەرىن ازايتۋ سىندى يگىلىكتى تۇستارى جەتەرلىك.
GSB UIB ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, ەكونوميست ماقسات حالىقتىڭ پىكىرىنشە, تسيفرلاندىرۋدىڭ مەملەكەتتىك قاراجاتتىڭ جۇمسالۋىن قاداعالاۋدا سەپتىگى مول بولعانىمەن ەلىمىزدە ونىڭ ەنگىزىلۋىنە قارسى توپ بار.
«تسيفرلى تەحنولوگيالاردىڭ ەنگىزىلۋىمەن مەملەكەتتەگى كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ كولەمى ازايادى. ونىڭ جارقىن كورىنىسى بانك قىزمەتىندە انىق بايقالۋدا. قولما-قول اقشاسىز ەسەپ ايىرىسۋدا تىڭ تەحنولوگيانىڭ وڭتايلى اسەرى كوپ. بىلتىر بانكتەر ازاماتتاردىڭ تابىسىن جاسىرىپ جاتىر دەگەن جەلەۋمەن ۇكىمەت تسيفرلى اۋدارىمداردى تەجەپ, ارنايى سالىقتى ەنگىزۋگە ۇسىنىس تاستاعان بولاتىن. پرەزيدەنت بۇل ۇسىنىستى كەرى قايتاردى. بۇل شەشىم دۇرىس بولدى دەپ ويلايمىن. ويتكەنى اتالعان جۇيە كولەڭكەدە جاتقان ايتارلىقتاي قاراجاتتىڭ شىعۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى. تاعى دا ءبىر ايتا كەتەرلىگى, مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ شىعىستارىن قاراساق, تۇسىنىكسىز تۇستارى از ەمەس. قاراجات قايدا جۇمسالىپ جانە قالاي بەرىلىپ جاتىر؟ مىسالى, وڭىرلەردە «100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا» باعدارلاماسى ارقىلى الەۋمەتتىك نىساندار سالىنۋدا. بىراق بولىنگەن قاراجات مەكتەپتى سالۋعا تولىعىمەن جەتە مە؟ الدە اقشا تالان-تاراجعا ۇشىراپ كەتە مە؟ وسىنىڭ بارلىعى قازىر بەلگىسىز بولىپ تۇر. ەگەر دە بلوكچەين جانە باسقا دا تسيفرلى تەحنولوگيالار ەنگىزىلسە, جوعارىداعى تاۋەكەلدەر تەجەلەتىن ەدى. نەگە ەكەنى بەلگىسىز, بۇل ءۇردىس ءالى كۇنگە دەيىن جۇزەگە اسپاي جاتىر؟! ياعني ونىڭ ىسكە اسۋىن قالامايتىن مۇددەلى توپ بار. ناقتى ستاتيستيكاعا توقتالساق, سوڭعى مالىمەتتەر بويىنشا ىشكى جالپى ونىمگە شاققاندا كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ كورسەتكىشى 30%-عا جەتتى دەپ ايتىلادى», دەدى م.حالىق.
ەكونوميست بۇل كورسەتكىشتى ءوسىپ كەتتى دەپ ەسەپتەيدى. ويتكەنى ەكى-ءۇش جىلعى مالىمەت بويىنشا ونىڭ مولشەرى 26% بولاتىن. وسى جىلدىڭ قورىتىندىسىنا سايكەس, ىشكى جالپى ءونىم 70 ترلن تەڭگەگە جۋىقتايدى دەپ بولجانۋدا. ەندى سونىڭ 30%-ىن ەسەپتەگەندە 21 ترلن تەڭگە شىعادى. دەمەك, 21 ترلن تەڭگە قانداي دا ءبىر فيسكالدى چەكسىز, ەش تىركەۋسىز اينالىمدا جۇرسە كەرەك.
تسيفرلاندىرۋدى تسيفرلاندىرۋ ءۇشىن ىسكە اسىرعان مەملەكەت
سالا ماماندارى قازاقستاندا قارجىلاندىرۋى جاعىنان بۇكىل ورتالىق ازيا مەن كورشىلىس ەلدەردەگى باسەكەلەستەرىنەن باسىپ وزاتىن ۇلتتىق IT كومپانيالارى جەتىپ ارتىلاتىنىن ايتتى. دەي تۇرعانىمەن ولاردىڭ اتقارىپ جاتقان جۇمىستارى ماردىمسىز ءارى بولىنگەن قىرۋار قاراجاتتىڭ ءبىراز بولىگىنە دە تاتىمايتىنىنا قاپالى.
«ۇلتتىق اقپاراتتىق تەحنولوگيالار» اق بيۋدجەت كولەمى بويىنشا ورتالىق ازياداعى ەڭ ءىرى IT كومپانيا. جانە دە وسىنداي تاعى بىرنەشە كومپانيا بار. بۇل ۇيىمدار بىلىكتى مامانداردى دايىنداپ, تارتىمدى جوبالار ۇسىنۋى ءتيىس ەدى. الايدا قوماقتى قاراجات بولىنسە دە لايىقتى جەمىسىن كورىپ وتىرعانىمىز جوق. قاجەت ۋاقىتىندا ءىرى سوما بەرىلگەنىمەن ولاردان تەك جارامسىز ەسكى تەحنولوگيالاردى عانا الدىق. ماسەلەن, پاندەميا كەزىندە بۇل ەلەكتروندى قىزمەتتەر حالىقتىڭ سۇرانىسىن وتەۋگە جارامادى. تسيفرلاندىرۋ نە ءۇشىن ەنگىزىلەدى؟ باستى ماقسات – بارلىق اكىمشىلىك پروتسەستەردى وڭتايلاندىرۋ, ادامداردىڭ كومەگىنە جۇگىنبەي قاجەتتى قىزمەتتى از ۋاقىتتا الۋعا جاعداي جاساۋ. بىزدە كەرىسىنشە ءۇردىس بايقالادى. تسيفرلاندىرۋدى تسيفرلاندىرۋ ءۇشىن جاساپ جاتقانداي اسەر قالدىرادى. مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ سانى ءوسىپ جاتىر. الايدا مەملەكەتتىك ۇيىمداردىڭ سانىن قىسقارتىپ, بارلىق پروتسەستەردى اۆتوماتتاندىرۋدى ەنگىزۋ كوزدەلگەن بولاتىن. ەگەر دە eGov.kz پورتالى جۇمىس ىستەسە, وندا حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىنىڭ نە قاجەتى بار؟ مەملەكەتتىك سايت دۇرىس ىستەمەگەندىكتەن ادامدار قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىنا بارۋعا ءماجبۇر. ەڭ باستىسى, تسيفرلاندىرۋ اشىقتىق ءۇشىن قاجەت. بىراق مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار بولسىن جانە تاعى دا باسقا مالىمەتتەردى ءبىلۋ ءۇشىن قوسىمشا سۇرانىس جىبەرۋ قاجەت. ميللياردتاپ جۇمسالعان اقشانىڭ ناتيجەسى قانداي بولعانىن ايتۋ قيىن. بۇل رەتتە ارنايى جۇمىس توبىن قۇرىپ, اتقارىلعان جۇمىستى تالداۋىمىز قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن», دەدى كيبەرشابۋىلداردى تالداۋ جانە تەرگەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى.
وتاندىق IT سەكتورىندا ولقىلىقتار جەتكىلىكتى. دەگەنمەن ونى تۇزەتۋدىڭ جولدارى قاراستىرىلعان. دالىرەك ايتقاندا, ساراپشىلار قوعامدىق ىقپالدى ارتتىرىپ, بارلىق باسقارۋ جۇيەسىن قايتا قاراۋعا كەڭەس بەرەدى. بۇدان بولەك, ناتيجەلەردى باعالاۋ مەن تەكسەرىس جۇمىستارىن كۇشەيتىپ, كەيبىر جوبالاردان باس تارتۋ قاجەت. IT ارحيتەكتۋراسىن دا قايتا قاراستىرىپ, ءتيىمسىز جۇيەلەردەن مۇلدەم قۇتىلعان ارتىق بولماس. ءوزىن-ءوزى باقىلاۋ تەتىگى ءتيىمسىز ەكەنىن دالەلدەگەندىكتەن تاۋەلسىز ساراپشىلاردى جۇمىلدىرۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە دەپ ناقتىلادى قازاقستاندىق ماماندار.
