ءۇي يەسى – ترويتسك مەشىتىنىڭ باس يمامى ايازبەك تۇتقىشەۆ. كەلگەن كىسىنى تورىنە وتىرعىزىپ, ءدام تارتىپ, سىرلى توستاعانمەن قىمىزىن ۇسىنادى. قىزىقتاۋشى بىرەسە شاڭىراققا شالقايا قاراپ, بىرەسە تۋىرلىقتى تور كەرەگەنىڭ ءار جەرىن ۇستاپ كورىپ, انانى ءبىر, مىنانى ءبىر سۇرايدى. جۇزىنەن يمان تامعان يمام ءار ساۋالدى جىميا تىڭداپ, ەرىنبەي جاۋاپ بەرىپ, مەيمانىن دالا كوشپەندىلەرىنىڭ تۇرمىستىق مادەنيەتى مەن كيىز ءۇيدىڭ قاراپايىم دا عاجايىپ قۇرىلىمى تۋرالى قىزىقتى اڭگىمەسىمەن باۋراپ الادى.
ايازبەك قالادا باسپاناسى بولماعان سوڭ, كيىز ۇيدە تۇرىپ جاتىر ەكەن دەپ ويلاپ قالماڭىز. بۇل ونىڭ مەشىتتەگى جۇمىسىنان سوڭ تىنىعىپ, تىنىس كەرەتىن ساف اۋا سارجايلاۋى. ايتپەسە قالانىڭ قاق ورتاسىندا كەڭ ءۇيى بار. ال بەس قاناتتى كيىز ءۇي – جازعى تۇراعى. ءوزى ورىنبور وڭىرىندە تۋىپ-وسكەن ازاماتتى وسىدان بەس جىل بۇرىن چەليابى وبلىسىنىڭ باس ءمۇفتيى شاقىرتىپ, ترويتسكىدەگى زەينوللا يشان مەشىتىنە باس يمام ەتىپ تاعايىنداپتى. سودان بەرى وسىندا.
– ەلدە مال باعىپ وستىك. مۇندا كەلسەم, جەر كوپ, بىراق ەشكىم مال ۇستامايدى. سودان ورىنبور وبلىسىندا قالعان مالىمدى اكەلدىم دە, اكىمدىككە بارىپ جەر سۇرادىم. «ماڭايدى شولىپ, ءوزىڭىز قاراپ كورىڭىز» – دەگەن سوڭ, شۇرايلى جايىلىم ىزدەپ ءبىراز ءجۇردىم. اقىرى جايلى جەر تاۋىپ, جايلاۋ ەتتىم. مالشى ىزدەپ كورىپ ەدىم, تابىلمادى. سودان جارىم مەن بەس بالامدى ەرتىپ جايلاۋعا ءوزىم شىقتىم. كومەكشىم دە, قولداۋشىم دا – ءوز وتباسىم. اسىرەسە, بالا-شاعاما جاقسى بولدى. ءتىپتى قالاعا بارعىلارى جوق. مىنا جەر جاقسى بولدى. قىزدار قويعا شىعادى. ۇلكەن ۇلىم جىلقىعا كەتەدى. ودان كەيىنگى ەكەۋى كۇنۇزاق سيىر باعادى...
– كەلىمدى-كەتىمدى كىسى كوپ شىعار؟
– كۇندە كەلەدى, – دەپ كۇلەدى ايازبەك. – ورىسى دا, قازاعى دا بار. اسىرەسە, قازاقستاننان كوشىپ كەلگەن ورىستار ادەيى ىزدەپ كەلىپ, قىمىز, قۇرت, ايران سۇرايدى. ايتەۋىر كەلگەن ادامنىڭ مەسەلىن قايتارعان جوقپىز. ءبارىنىڭ ايتاتىنى – ءبىر اڭگىمە. «قازاقستاندا جاقسى تۇردىق. قازاق حالقىنا ريزامىز» – دەيدى.
جالپى, مۇندا جەرگىلىكتى قازاقتار كۇيلى تۇرادى. بىراق وكىنىشكە قاراي, كوبى تىلدەن ايىرىلىپ قالدى, – دەپ كۇرسىندى قانداسىمىز. – ۇلكەن كىسىلەر بار ءتىل بىلەتىن. بىراق 50-60 جاستىڭ ماڭايىنداعىلار ءتىلدى ۇمىتقان. ال ورىنبور جاعىندا قازاقشىلىق باسىم. ول جاقتا انا ءتىلدى بىلمەۋ دەگەن ماسەلە جوق. مىنە, ترويتسكىگە كەلگەنىمىزگە بيىل تۋرا بەس جىل بولدى. حالقى دا, جەرى دە تاماشا. بىراق مۇندا بالالار ءتىلدى ۇمىتىپ قالا ما دەپ الاڭدايمىن. سودان ەڭ بولماسا, جازعى وقۋ دەمالىسى كەزىندە وڭاشا وتاۋ تىگىپ, اتاكاسىپپەن اينالىسىپ, ۇلتتىق عۇرىپتى ۇستانايىق دەگەن توقتامعا كەلدىم. ناۋرىز ايىندا كارانتين باستالدى. مەشىت جۇمىسى توقتادى. مامىردىڭ باسىندا وسىندا كەلدىك.
ايازبەكتىڭ ايتۋىنشا, وتكەن جىلى ترويتسك وڭىرىندەگى قازاقتار باس قوسىپ, باسقالاردان كەم بولمايىق دەگەن نيەتپەن «ايقاپ» دەپ اتالاتىن ۇلتتىق قوعام اشقان. باستى ماقسات – جەرگىلىكتى قازاقتارعا انا ءتىلىن ۇيرەتىپ, بولاشاق ۇرپاقتىڭ بويىنا ۇلتتىق سالت-ءداستۇردى ءسىڭىرۋ. جاستارعا دومبىرا ۇيرەتىپ, ونەرگە باۋلۋ. ىندەت قاۋپى سەيىلىپ, كارانتين رەجىمى اياقتالسا, مۇنداعى قازاق قوعامى كۇزگە قاراي باس قوسىپ, القالى جيىن وتكىزىپ, الداعى جوبا-جوسپارلارىن ناقتىلاپ, پىسىقتاپ الماق.
ايتپاقشى الداعى جىلى ايازبەكتىڭ جايلاۋىنا ىرگەلەس جاتقان بوس جەرلەرگە كيىز ءۇي تىگىپ, مال ۇستاپ, بيە ساۋعىسى كەلەتىندەر كوپ ەكەن.
رەسەي فەدەراتسياسى,
چەليابى وبلىسى,
ترويتسك قالاسى
