تانىم • 23 شىلدە، 2020

قوناەۆ قالدىرعان ءبىر قوراپ ءجىپ

1450 رەت كورسەتىلدى

اڭىزعا بەرگىسىز تاريحى بار الەمدەگى ەڭ عاجايىپ 32 مەشىتتىڭ سۇلباسىن كەستەگە تۇسىرگەن قازاق قىزى تۋرالى نە بىلەسىز؟ باسقا ماماندىقتىڭ يەسى بولسا دا، تابيعات بەرگەن تالانتىن تۇنشىقتىرماي، ينە مەن ءجىپتى وتىز بەس جىل جانىنا سەرىك ەتكەن گۇلنار باقىتقاليقىزى الماتىدا تۇرادى. عالامدىق ساۋلەت ونەرىنىڭ تاڭعاجايىپ جادىگەرىنە بالاناتىن اسەم عيماراتتار كەستە تىلىندە تىپتەن قۇلپىرا تۇسەتىندەي.

ونەر يەسى جەر بەتىندەگى ەڭ قاسيەتتى ورىن سانالاتىن اللانىڭ ءۇيىن ايشىقتاۋ شىعارماشىلىقتاعى باستى تاقىرىبىم دەپ ەسەپتەيدى. ءار مەشىتتىڭ سۇلباسىن كەس­تەگە تۇسىرەردە عيماراتتىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىنە قاتىستى سان الۋان ادەبيەت­تەر­مەن تانىسىپ، تىڭ دەرەكتەردى وي ەلەگى­نەن وتكىزىپ بارىپ قانا ىسكە كىرىسەتىن كەيىپكەرىمىز، ونەرگە ادالدىق تانىتقان ادامنىڭ الدىنان كۇتپەگەن جاقسىلىقتار شىعاتىنىن ايتادى. جۋىردا عانا وسىنداي جان تەبىرەنتەر جاعدايدى ءوز باسىنان وتكەرىپتى.

– كۇتپەگەن جەردەن ءبىر كىسى تەلەفون سوقتى. ءوزىن دىنمۇحاممەد احمەت ۇلى قوناەۆ اتامىزدىڭ كەلىنى ديليارا يبرا­­گي­موۆا دەپ تانىستىردى. سوزىنەن باي­قاعانىم، قولتاڭباممەن ءبىراز ۋاقىتتان بەرى تانىس ەكەن. كورمەدەن كەزەكتى ءبىر تۋىندىمدى كورىپ، مەنىمەن بايلانىسقا شىعىپتى. راسىندا دا، بۇل كىسى قىرىق جىل ەل باسقارعان قايراتكەر تۇلعانىڭ ۇلى ديار قوناەۆتىڭ جۇبايى بولىپ شىقتى. «شىعارماشىلىعىڭىزعا ءتانتى­مىن. كوپتەن موينىمدا جۇرگەن امانات جۇگىن يەسىنە تاپسىرۋدىڭ ءساتى كەلگەن سەكىلدى. ەنەم زۋحرا شاريپوۆا كەستە تىك­كەندى جانى سۇيەتىن. اتامىز ول كىسىنىڭ بۇل قابىلەتىنە قۇرمەتپەن قاراپ، ءوزى بارعان الىس-جاقىن شەتەلدەردەن ءتۇرلى جىپتەر جيىنتىعىن اكەلىپ بەرۋشى ەدى. 1990 جىلى ەنەم ومىردەن وزعاندا كەس­تە تىگۋگە ارنالعان ءبىر قوراپ ءجىبى يەسىز قالدى. دىنمۇحاممەد احمەت ۇلى بۇل زاتتاردى اياۋلى جارىنىڭ كوزىندەي كورىپ، ۇقىپتاپ جيناتىپ قويدى. ارادا ءۇش جىل وتكەن سوڭ ول كىسى دە ومىردەن ءوتتى. قايتىس بولارىنىڭ الدىندا مەنى شاقىرىپ الىپ: «قىزىم، مىنا جىپتەر وزىڭە امانات. ءار جەردە قالماسىن. قادىرىن ءبىلىپ، قولىنان ءىس كەلەتىن جانعا تاپسىر» دەپ ەدى. سول امانات 27 جىل بويى مەنىڭ قولىمدا بولدى. كەستە تىگۋ ىسىنە شىن بەرىلگەن جان ەكەنىڭىزدى كورىپ، زۋحرا انامنان قالعان بۇل جىپتەردى سىزگە تاپسىرسام دەپ شەشتىم»، دەگەندە نە دەرىمدى بىلمەدىم. ءوڭىم بە، ءتۇسىم بە دەپ اڭتارىلىپ قالدىم. شىعارماشىلىعىمنىڭ جاڭا تىنىسى اشىلعانداي، توبەم كوككە جەتتى. ءتاڭىردىڭ تارتۋىنا بالادىم. الگى جىپتەر كەلگەنشە بەس كۇن بويى جۇرەگىم تۋلاپ ۇيىقتاي المادىم، – دەيدى گۇلنار باقىتقاليقىزى.

كەيىپكەرىمىز بۇل توسىنسىيدى جاق­سى­لىقتىڭ بەلگىسى دەپ جورامالداعان. «جەر بەتىندەگى ەڭ العاشقى مەشىت ءال-حارامدى كەنەپ بەتىنە كەستەلەگەندە ىشتەي جاراتۋشىدان ءبىر سىي كۇتكەندەي بولىپ ەدىم. سەزىمىم الداماپتى. بۇدان ۇلكەن، بۇدان باعالى قانداي سىيلىق بولۋى مۇمكىن؟ ۇلكەن قوراپقا تولتىرىلعان تازا تابيعي، ساپاسى جوعارى جىپتەر قاز-قالپىندا ساقتالىپتى. سىرتىندا 1967 جىلى قى­تاي­دا وندىرىلگەن دەپ جازىلعان. كوز الدىما دىنمۇحاممەد قوناەۆ پەن زۋحرا شاريپوۆا ەلەستەدى»، دەيدى ول.

باعزىدان جالعاسقان بەكزات ونەردىڭ بولمىسىن جۇرەگىنە سىڭىرگەن گۇلنار حا­نىم ءوزى كەيىپتەگەن ءار شىعارماسى تۋرالى ساعاتتاپ اڭگىمەلەپ بەرۋگە بار. مەك­­كەدەگى ء«ال-حارام»، ىستانبۇلداعى «سۇل­تان احمەت»، دۋبايداعى «اق مەشىت»، ەلور­دامىزداعى «حازىرەت سۇلتان»، قازان­داعى «قۇل ءشاريف» سەكىلدى قاسيەتتى ورىن­داردىڭ تاريحىن مايىن تامىزىپ وتىرىپ بايانداپ بەردى.

– مىسالى، تاتارستانداعى «قۇل ءشا­­­­ريف­­تىڭ» تاريحى دا قىزىقتى. XVI-XVII عاسىردا سالىنعان بۇل مەشىتتى يۆان گروزنىي قازان قالاسىنا شا­بۋىل جاساعان كەزدە بەل ورتاسىنان قيرا­تىپ تاستاعان. كەيىننەن تاتارلار ونى قالپىنا كەلتىرەدى. مەنىڭ ءبىر تاڭعال­عا­نىم، وسى «قۇل ءشاريفتى» تىككەن كەزىم­دە، ءبىر تىگىسىنەن جاڭىلىپ، جۇمىسىم كەلىڭ­كىرەمەي قالدى. كەستەمدى قايتا سوگىپ قا­راسام، تۋرا باعاناعى يۆان گروزنىي بەل ورتاسىنان قيراتقان جەردەن اداسىپپىن. بۇل تىلسىم كۇش پە، الدە كەزدەيسوقتىق پا بىلمەدىم، بىراق كارتينانى قولعا العان كەزدە وسى وقيعا ەسكە تۇسەدى، – دەيدى گۇل­نار باقىتقاليقىزى.

اناسىنان دارىعان بۇل قاسيەت ون بەس جاسىندا قولىنا ينە-ءجىپ ۇستاتقان. الدەكىم سالعان ىزدەردى اۋەستەمەي، شى­عار­­ماشىلىقتا ءوز جولىم، ءوزىمنىڭ جەكە تاقى­رىبىم بولۋى كەرەك دەپ پايىم­داپ­تى. ۇندىستانعا جۇمىس ساپارى بارى­سىن­دا ايگىلى ءتاج-ماحال كەسەنەسىنە ءتانتى بولىپ، كەستەگە تۇسىرگەن. كەيىننەن نەگە مە­شىتتەردى كەستەلەمەسكە دەگەن ويعا كەلىپتى. وسىلايشا بىرىنە ءبىرى ۇقسا­ماي­تىن، تاريحى تەرەڭ، ەڭ كورىكتى دەگەن وتىز ەكى مەشىتتىڭ كەسكىنىن ينەمەن يكەمگە كەل­تىرىپ، تىگىپ شىققان.

كوز جاۋىن العان كوركەم تۋىندىلارعا ءۇڭىلىپ، شىنىمەن ينە-جىپپەن بەدەرلەنگەن بە دەپ تاڭعالدىق. ءبىر قاراعاندا ءباز ءبىر بوياۋمەن جاعىلعان جۇمىس سە­كىلدى كورىنەدى. كارتينانى قولىنا ۇس­تاعان ادام، كەنەپتەگى ءبىر-بىرىمەن جىم­داسقان جۇزدەگەن ءجىپتى كورىپ ەرىكسىز باس شايقايدى. اسقان توزىمدىلىكتى قاجەت ەتە­تىن بۇل جۇمىستىڭ شەبەر ءۇشىن راحاتى مەن قوسا ماشاقاتى دا از ەمەس. ويتكەنى ءبىر شىعارمانىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە 4 ايدان 2 جىلعا جۋىق ۋاقىت جۇمسالۋى مۇمكىن.

«كەستەمدى كوبىنە كەشكى ۋاقىتتا، تۇن­گى تىنىشتىقتا تىگەمىن. ماعان كەس­تە تىگۋ ءۇشىن جايلى ورىن، جارىق بولسا جەتكىلىكتى. مەنىڭ قولىمنان شىققان دۇنيەلەر ساتىلمايدى. تۋىندىلارىمدى جۇرەگىمدى جارىپ شىققان پەرزەنتتەرىمە بالايمىن. ءبىر كارتينانى كەمىندە جارتى جىل تىگەمىن. ءار ءجىبىن سانتيمەتر، ميلليمەترىنە دەيىن ەسەپتەپ قيىستىرۋ قيىن شارۋا. سات دەپ قولقالايتىندار كوپ. بۇل كورمەگە ارنالعان دۇنيەلەر. تەك ءبىر عانا دانا، مۇنىڭ قۇنى جوق دەپ، بارىنشا تۇسىندىرەمىن. بىردە كوڭىل قيماس قۇربىم بىرەۋىن سىيعا تارتشى دەپ قيىلىپ تۇرعان سوڭ بەردىم. بىراق كەيىن ول مەنىڭ ۇيىمدە تۇرعانشا سەنىمەن بىرگە الەمدى ارالاپ، كورمەلەردىڭ كوركىن كىرگىزگەنى ءجون دەپ سىيلىعىمدى قايتارىپ بەردى»، دەيدى كەستەشى.

شىنايى شىعارماشىلىق يەسى ءۇشىن جانى سۇيگەن ىسپەن اينالىسۋدان اسقان باقىت جوق. مۇنداي جان ونەر ءۇشىن، ونى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن قانداي قۇرباندىققا بارۋعا دا بەيىل. تۇتاس كوللەكتسياسى ءبىر شابادانعا سىيىپ كەتەتىن شەبەر ستۋدەنتتەرگە تەگىن ءدارىس بەرەدى. انالاردان جالعاسقان اياۋلى مۇرا ءورىسىن تارىلتپاي، بولاشاققا بەت تۇزەي بەرسە دەگەن ول وسى تۇرعىداعى ويلارىن دا ورتاعا سالدى:

«زامان وزگەردى. ءىس تىگىپ، قىزدارىنا ۇلگى بولىپ وتىرعان انالار از. كوبى تاڭنىڭ اتىسى، كەشتىڭ باتىسى نان تابۋدىڭ قامىمەن ءجۇر. جاسىراتىنى جوق، بالالاردى ينتەرنەت تاربيەلەپ جاتىر. وسىنى ەسكەرىپ، مۇمكىن بولسا ونەرىمدى جاستارعا ۇلگى ەتسەم، ارالارىنان قىزىعاتىندار تابىلىپ قالار دەگەن ۇمىتپەن ارا-تۇرا وقۋ ورىندارىنا بارىپ تۇرامىن. ءبىر قىزىعى ءبىرىنشى، ەكىنشى كۋرستىڭ ستۋدەنتتەرىمەن كەزدەسكەندە ولاردىڭ كوزدەرى جانىپ، كادىمگىدەي قىزىعادى. ال ءۇشىنشى، ءتور­تىنشى كۋرستاعىلاردىڭ قابىلداۋى باس­قاشا. سەبەبى ولاردى ونەر ەمەس، اقشا تابۋ كوزى كوبىرەك قىزىقتىرادى. مىسالى، بو­لا­شاق الەۋمەتتىك پەداگوگتەردىڭ دەنى وقۋ بىتىرگەن سوڭ شاشتاراز، اسپازشى، تىرناق جاساعىش، كىرپىك جابىستىرعىش، بەت ارلەگىش، تاعى باسقا سالاعا كەتەدى ەكەن. وقىتۋشىلارىنىڭ ايتۋىنشا، ستۋدەنتتەر ءۇشىنشى، ءتورتىنشى كۋرسقا كەلگەندە جاڭاعىداي اقشا تابۋعا بولاتىن ماماندىقتاردى قوسىمشا وقىپ، كەيىن ديپلومدارى جايىنا قالاتىن كورىنەدى»، دەيدى ول.

«قايىرىمدىلىق قانات قاقسا، الەم وزگەرەر ەدى» دەگەن گۇلنار باقىتقاليقىزى، كەستە تىگۋدەن بولەك ەرىكتىلەردەن قۇرالعان «الاقان» قايىرىمدىلىق قورىن قۇرىپ، يگى باستامالاردىڭ باسىندا ءجۇر. اتالعان قور جۇرتشىلىقتان ەرىكتى تۇردە ءتۇرلى كىتاپتار جيناپ تۇرمەدە وتىرعان ازا­ماتتارعا جونەلتۋمەن اينالىسادى. ۇلت­تىق مۇرانى ۇلىقتاپ، ورەلى ونەردىڭ ءورىسىن ورگە سۇيرەپ جۇرگەن جانعا تولاعاي تابىس تىلەيمىز!

 

الماتى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ءدۇبىرلى «دالا ديدارى»

ونەر • بۇگىن، 08:34

تۇيە كوتەرگەن تيمۋر

ايماقتار • بۇگىن، 08:32

جىگەر جانىعان جۇزدەسۋ

ساياسات • بۇگىن، 08:26

ۆاكتسينالاۋ – ماڭىزدى مىندەت

ۇكىمەت • بۇگىن، 08:17

قاراعاندىدا كارانتين كۇشەيتىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 08:09

بيزنەستە ايەلدەردىڭ ۇلەسى قانداي؟

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:59

URKER ۇسىنعان ۇزدىكتەر

ونەر • بۇگىن، 07:57

كوروناۆيرۋس باسەڭدەر ەمەس

الەم • بۇگىن، 07:56

كەشىرىم ايى كەلدى

رۋحانيات • بۇگىن، 07:50

ءۇشىنشى بەسجىلدىق: مەجە مەن مىندەت

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:35

بايراعى بيىك باعزى ونەر

رۋحانيات • بۇگىن، 07:33

ەكى الپاۋىتتىڭ ايقاسى

بوكس • بۇگىن، 07:25

پاۆلوداردا جاعداي كۇردەلەنە ءتۇستى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 07:21

ورازانىڭ ءار ءساتى ساۋاپ

رۋحانيات • كەشە

ءسوزدىڭ جەتى بوياۋى

تانىم • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار