ساياسات • 14 شىلدە، 2020

ۇلتتىق مۇددەنى قورعاۋ – ۇلىق مىندەت (تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ جارلىعىمەن 1992 جىلى 13 شىلدەدە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى قۇرىلدى)

1146 رەت كورسەتىلدى

ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسى ەل ەگەمەندىگىنىڭ بەرىكتىگى، اۋماعىنىڭ تۇتاستىعى جانە حالقىنىڭ قورعالۋىنىڭ كەپىلدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان. مەملەكەتتىلىكتى نىعايتۋ جىلدارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سارابدال سىرتقى جانە ىشكى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا قوعامىمىزدى ىدىراۋدان، ال ەلدى كۇيرەۋدەن ساقتاپ، زاماناۋي الەمنىڭ بارلىق تاۋەكەلى مەن قيىندىقتارىن ەڭسەردىك. ول جەدەل قيمىلدادى جانە ستەرەوتيپتەردى بۇزدى، كۆو-مارتەبەنى داۋلاۋدان قورىقپادى.

 

ك.ءماسىموۆ

2020 جىلى قازاقستان جالپى ادامزات ءۇشىن قاۋىپ توندىرەتىن جاڭا قىر كورسەتۋلەرمەن، قاۋىپ-قا­­تەرلەرمەن بەتپە-بەت كەلدى. جاڭا ءداۋىر بۇعان دەيىن بىزدە بول­­ماعان وزگەشە تۇردەگى جانە اۋقىم­دى پروبلەمانى العا تارتتى. بۇل كي­بەر­كەڭىستىكتەگى جانە بيو­لوگيالىق قا­ۋىپ­سىزدىكتەگى قاۋىپ-قاتەرلەر، سوVID-19 پان­دە­مياسى، ترانسشەكارالىق قىل­مىس­تىق قوعامداستىقتىڭ نىسان­دا­رى مەن ادىستەرىنىڭ وزگەرۋى، ەتنوس­ارالىق جانجالدار، حالىق­ارا­لىق تەرروريزم جانە ت.ب. ۇلت­تىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى جالپى قاۋىپسىزدىك جۇيەسىندەگى باس­تى بۋىن رەتىندە زاماناۋي ترەندتەر مەن تاۋە­كەلدەردىڭ تەرىس ىقپالىن مەم­­لە­كەت­تىك ورگانداردىڭ ىشىندە العاش­قى بو­لىپ سەزىندى.

ۋاقىتتىڭ جاڭا اعىمىن ەس­كە­­­رە وتى­رىپ، پرەزيدەنت ق.ك.توقاەۆ ۇقك ورگاندارىنىڭ جۇ­­يە­­سىن ساپالىق تۇر­عى­دان جاڭ­عىر­تۋدى قولدادى، ويتكەنى باس ار­­ناۋلى قىزمەتتەن ۇلكەن قىرا­عى­­لىق، سەرپىندىلىك، يكەمدىلىك، تال­دامالىلىق پەن ستاندارتتى ەمەس شەشىمدەر قابىل­داۋ تالاپ ەتى­لەدى.

سىرتقى بارلاۋ قىزمەتىنىڭ ۇقك قۇرامىنا قايتارىلۋى سىرتقى جانە ىش­كى كونتۋرلاردا رەسۋرستاردى شوعىر­لان­دىرۋعا جانە ولاردى جەدەل ءارى وڭ­تاي­لى پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەردى.

مەملەكەتتىك شەكارا تاۋەل­سىز­دى­ك پەن اۋماقتىق تۇتاستىق سياق­تى مەملەكەتتىڭ ەگەمەندىك اتري­­بۋتتارىمەن بىرگە ءبىزدىڭ داڭق­­­تى بابالارىمىز قورعاعان ىرگە­­لى قۇندىلىق بولىپ تابىلادى، ءبىز ونى ساقتاۋعا جانە بو­لا­شاق ۇر­پاق­قا تا­بىس­تاۋ­عا مىن­دەت­تىمىز.

ەڭ جاڭا تەحنيكالىق قۇرال­دار­دى پايدالانا وتىرىپ، مەم­لە­كەت­تىك شەكارا كۇزەتىن جەتىلدىرۋ با­عىتىندا ۇقك شەكارا قىز­مە­تىن تولىققاندى رەفورمالاۋ اياق­تالدى. ارتىق بۋىنداردى قىس­قارتۋ ەسەبىنەن اۋماقتىق دەپار­تامەنتتەر قۇرىلدى. قىز­مەت­تىڭ اسا ۇلكەن قۇرىلىمى وڭ­تاي­لاندىرىلدى. مەملە­كەت­تىك شەكارا كۇزەتىندەگى جەدەل جۇ­مىس جانە بارلاۋ باعىتتارى ايتارلىقتاي كۇشەيتىلدى. شەكارا ۆە­دومستۆوسىن جاڭعىرتۋ شەكارا قاۋىپسىزدىگىنە تونگەن قاۋىپ-قا­تەر­لەرگە دەر كەزىندە دەن قويۋ، ەلى­­مىزدىڭ ەگەمەندىگىنە، اۋما­عى­­نىڭ تۇتاس­تىعى مەن مىز­عى­ماس­تىعىنا قول سۇعۋ­شىلىقتىڭ ال­دىن الۋ جانە جولىن كەسۋ مۇم­كىندىكتەرىن كەڭەيتۋگە باعىت­تال­دى.

مەملەكەتتىك قۇپيالاردى قور­­عاۋ جو­نىندەگى ۋاكىلەتتى ور­گان­نىڭ فۋنكتسياسىن قابىل­دا­عان­نان كەيىن ۇلتتىق مۇد­دە­لەردى قوزعايتىن مالىمەتتەردى قۇپيا­لاندىرۋ بويىنشا اكىمشىلىك شارا­لار مەن تاسىلدەردىڭ ەسكىرگەن جۇ­يە­سى قايتا قاراستىرىلدى. زا­ما­ناۋي قاۋىپ-قاتەرلەردى ەسكەرە وتىرىپ، ناقتى قۇپيا­لار تىز­بە­سى جاسالدى.

1

ءبىزدىڭ باستى مىندەتىمىز – ەل تا­ۋەل­سىز­دىگىن قورعاۋ، سىرتقى جا­نە ىشكى قاۋىپ-قاتەر­لەرگە قار­سى ءىس-قيمىل جاساۋ. ۇقك ازا­ماتتارىمىز بەن ەلىمىزدىڭ ءال-اۋقا­­تى­نىڭ كۇزەتىندە تۇر. مۇندا دا سوڭعى جىلدارى بىرقاتار وڭ نا­تي­جەلەرگە قول جەتكىزىلدى. بى­راق بارلىعىن اشىپ ايتۋعا بول­­مايدى.

ەلدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىن قام­­تا­ما­سىز ەتۋدەگى باستى مىن­دەت­­تەردىڭ ءبىرى – تەرروريزمگە جانە ەكسترەميزمگە قارسى ءىس-قي­مىل. سوڭعى جىلدارى الەم­نىڭ ءار­تۇرلى وڭىرلەرىندە ورىن العان جانە ورنى تولماس ادام شىعى­نى­نا اكەپ سوقتىرعان تەرروريستىك بەل­­­سەندىلىك ادامزاتتىڭ وسى پروب­­لە­ماسىنا جاڭاشا قاراۋعا ماج­بۇرلەيدى جانە قازاقستاندىق قو­عامدى تەرروريستىك قاۋىپ-قا­تەر­لەرگە قارسى بىرىگۋگە مىن­دەت­تەي­دى.

راديكالدى ءدىني كوزقاراستار دۇنيە­تا­نىمدىق كوزقاراستار مەن كون­فەس­سيالىق قۇندىلىقتار – قاق­تى­عى­ساتىن الەۋمەتتىك جان­­جالداردىڭ تۋىنداۋىنا سەبەپ­كەر فاكتور. دەسترۋكتيۆتى ەلەمەنتتەر قاتىسىپ، جالعان اق­پارات تاراتۋ قۇرالدارى قول­دا­نىلعان جاعدايدا مۇنداي قاي­شىلىقتار كوبىنەسە ءتۇرلى ەتنوس­تىق توپتار اراسىنداعى تۇر­­مىس­­تىق داۋلاردان باستالىپ، ساياسي جانە ازاماتتىق جان­جال­دار­عا ۇلاسۋى مۇم­كىن. ۇلتتىق قا­ۋىپ­سىز­دىك كوميتەتى تەرروريستىك جانە ەكسترەميستىك قاۋىپ-قاتەر­لەردى ازايتۋ بويىنشا ۇزدىكسىز جۇ­مىس جۇرگىزۋدە.

ءدىن اتىن جامىلىپ زورلىق-زوم­بىلىق جاساۋ كورىنىستەرىن بول­­دىرماۋ شارالارى دەر كە­زىن­­دە ىسكە اسىرىلۋدا. وتكەن جى­لى ەلىمىزدە، سونىمەن قاتار شەكتەس مەملەكەتتەردە دا­يىن­دال­عان تەراكتىلەردىڭ جولىن كەس­كەن اۋقىمدى وپەراتسيا جۇر­­گى­زىلدى. بۇل – قۇتقارىلعان جۇز­دە­گەن ادام­نىڭ ءومىرى مەن قو­عا­مى­مىزدىڭ تى­نىشتىعى. بارلىق جاعدايلاردا رادي­كالداردىڭ ارەكەتتەرىنە تىكەلەي باس­شىلىق جاساۋدى، نە بولماسا ولارعا يدەو­لوگيالىق تۇرتكى بولۋدى ينتەرنەت ارقىلى شەتەلدىك تەر­روريستەر جۇزەگە اسىردى. بۇل رەتتە الەۋمەتتىك توپ رەتىن­دە جاستار ءدىني يدەولوگيانى تەز قا­بىلدايتىندىقتان، قازاق­ستان­دىق قوعامنىڭ مەيلىنشە وسال بولىگى سانالادى. وسىعان باي­لانىستى ۇقك جانە باسقا دا مەم­لەكەتتىك ورگاندار تەرروريزم مەن ەكسترەميزمدى ناسيحاتتايتىن ماتەريالداردىڭ الەۋ­مەت­تىك جەلىلەرگە ورنالاستىرىلۋى­­نا قارسى دەن قويۋ شارالارىن ىسكە اسىرۋدا. جىل سايىن ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان ون مىڭ­داعان ماتەريالدار مەن اقپا­رات­تىق رەسۋرس­­­تار انىقتالادى، ولار ين­تەر­نەت-سەرۆيستەردىڭ يەلەرىمەن جولعا قويىل­عان ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ ارقاسىندا بۇعات­تا­لادى.

سيريا مەن يراك اۋماعىنان تونەتىن تەرروريستىك قاۋىپ-قا­تەر­لەردى جويۋ بويىنشا شارا­لار قابىلداندى. «جۋسان» وپە­را­تسيا­سى شەڭبەرىندە 595 قازاق­س­تاندىق سيريادان وتانى­نا قايتارىلدى، ولاردىڭ 406-سى بالا. تەرروريستىك ءىس-ارەكەتكە قاتىسى جوق ادامدارمەن ولاردى راديكالدى كوزقاراستان ارىلتۋ، وڭالتۋ جانە بەيىمدەۋ بو­­يىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. قازاق­ستاندىق سودىرلارعا قا­تىس­تى ولاردى وقشاۋلاۋ جانە تەرروريستىك ءىس-ارەكەتكە قا­تىس­قا­نى ءۇشىن سوتقا تارتۋ شارالارى قابىلداندى. قازاقستاننىڭ سيريادا قالعان ازاماتتاردى وتانىنا قايتارۋ بويىنشا گۋما­ني­تارلىق وپەراتسياسى بۇۇ تاراپىنان وڭ باعالانعانىن اتاپ وتكەن ءجون.

1

الەمدەگى بىردە-ءبىر ارناۋلى قىزمەت ارنايى ماقساتتاعى قىز­مەت­تەردىڭ كومە­گىنسىز كۇردەلى تەر­روريستىك اكتى­لەر­دىڭ جولىن كەسە ال­مايدى. ۇقك-دە مۇنداي ۇتقىر جە­دەل دەن قويۋ بولىمشەسىنە «ا» قىزمەتى جاتادى، ونىڭ جەكە قۇرامى دايىندىعى جوعارى وفيتسەرلەردەن قۇرالعان. بۇل قىز­مەت­تىڭ قولدانىسىندا زاما­نا­ۋي جاۋىنگەرلىك روبوتتار، تەح­­ني­كالىق بارلاۋ قۇرالدارى، اۆتو­مات­­تاندىرىلعان باسقارۋ جۇيەسى بار، ولار­دىڭ كەيبىرەۋىنىڭ ۆەدومستۆو مامان­د­­ارىنىڭ بىرەگەي ازىرلەمەسى ەكەندىگىن باتىل ايتا الامىز. 

قازاقستان ءوزىنىڭ گەوگرا­فيا­لىق جاع­دايىنا، ماڭىزدى تابيعي رە­سۋرستارى مەن ۇلان-بايتاق اۋما­عىنىڭ بولۋىنا بايلا­نىس­تى الەمدىك دەرجاۆالاردىڭ باس­تى نازارىندا قالا بەرمەك. بۇل جاعداي شەتەلدىك ارناۋلى قىزمەتتەردىڭ قا­زاق­ستانعا ۇمتىلىستارىنىڭ باعى­تى مەن مازمۇنىن الدىن الا ايقىن­داي­­دى.

ولاردىڭ ءىس-ارەكەتتەرى نەگى­زى­نەن ساياسي، ەكونوميكالىق جانە قورعانىس سيپاتىنداعى قۇپيا مالىمەتتەردى تابۋعا، سونداي-اق ىقپال ەتۋ اگەنتتەرىنىڭ پلاتفور­ما­سىن قۇرۋعا، ولار ارقىلى وزدەرىنىڭ مەملەكەتتەرىنە پايدا­لى ساياسي شەشىمدەردى وت­كى­زۋ­گە باعىتتالعان. بۇل بىزدەن قارسى بارلاۋ رەجىمىن تۇراقتى تۇر­دە جە­تىلدىرۋدى تالاپ ەتەدى. وسى با­عىت­تاعى جۇمىستا قىزمەت­كەر­لە­رىمىزدىڭ كاسىبيلىگى، ازامات­تار­دىڭ وتانشىلدىعى، قۇپيا ما­لى­مەتتەرگە رۇقساتى بار قىز­مەت­­شىلەردىڭ قۇقىقتىق ساناسىن قا­­لىپتاستىرۋ ماڭىزدى رولگە يە. سونىمەن قاتار الەۋمەتتىك جەلى­لەر­دى، ءارتۇرلى جالعان قوعامدىق قوزعالىستاردى پايدالانا وتىرىپ، ىشكى ساياسي جاعدايدى تۇ­راق­سىزداندىرۋعا ارەكەت ەتۋ فاكتىلەرى دە انىقتالۋدا. ءبىزدىڭ قار­سىلاستارىمىز قازىرگى بيلىك­تىڭ بەرىكتىگىن باعالاۋعا ارەكەت­تە­نۋدە، الەۋمەتتىك-ەكونو­مي­كا­­لىق، ۇلتارالىق جانە ءدىني سالا­لارداعى وسال تۇستارىن ىزدەۋدە. الايدا ءىس-ارە­كەت­تەرىنىڭ استىرتىندىعى مەن زامانا­ۋي اقپا­راتتىق ازىرلەمەلەرىنە قا­را­ما­س­تان ولار ءبىزدىڭ نازارىمىزدان تىس قالمايدى.

ەلدىڭ ساياسي تۇراقتىلىعىنا، ەكو­­نو­مي­كالىق ءال-اۋقاتى مەن قور­عانىس الەۋە­تىنە نۇق­سان كەل­تى­رۋگە باعىتتالعان بىر­قا­تار بارلاۋ اكتسيالارىنىڭ جولى كەسىلگەنى تۋرالى، باس­تا­ما­شى­لىقپەن جاسالعان تىڭ­شى­لىق ارەكەتتەر، سون­داي-اق جەكەلەگەن شەتەلدىك ارناۋلى قىز­مەتتەردىڭ جانە ولارمەن بايلانىستى ۇيىم­دار­دىڭ قۇپيا اقپاراتقا قول جەت­كى­زۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك ور­گان­دارعا ەنۋ بويىنشا جوس­پار­لارى جونىندە اشىق ايتۋعا ءالى ەرتەرەك.

تەرروريستىك، ەكسترەميستىك جانە وزگە دە قىلمىستىق ۇيىم­دار­دىڭ قازاقستانعا كەلۋىنىڭ ىقتيمال جولدارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىن زاڭسىز كوشى-قون ارناسىندا قارسى بارلاۋ بو­لىم­شەلەرى تاراپىنان بەلسەندى جۇ­مىس اتقارىلۋدا.

تسيفرلى ەگەمەندىك پەن ءبىر ەلدىڭ ەكىنشى ەلگە ىقپال ەتۋ مۇم­كىندىگى ءۇشىن كۇرەس ءجۇرىپ جات­قان تسيفرلى كەڭىستىك قارسى تۇ­رۋ­دىڭ جاڭا الاڭىنا اينالۋدا. بۇگىندە جاساندى ينتەللەكتكە نە­گىزدەلگەن اقپاراتتىق تەحنولو­گيا­لار ءداستۇرلى ءومىر سالتىن بەل­سەن­دى تۇردە وزگەرتۋدە، قارىم-قا­تىناس جاساۋدى ۆيرتۋالدىق الاڭعا اۋىس­­­­تىرا وتىرىپ، الەۋ­مەت­­­­تىك كوممۋنيكاتسيانى تۇبە­گەي­­لى ترانسفورماتسيالاۋدا.

ەكونوميكالىق جانە سالا­ارا­­لىق سالالاردى اقپا­رات­تىق-كوممۋنيكاتسيالىق ينفرا­قۇ­­رى­لىمدار (پلاتفورمالار) قا­لىپتاستىرۋ ارقىلى تسيفر­لان­دىرۋ بارلىق قوعامدىق قاتى­ناس­تاردى (بيزنەس – مەملەكەت – تۇتىنۋشىلار) تسيفرلىق كەڭىس­تىك­كە شىعارىپ، ءاربىر ادام، قوعام­دىق ءومىر، اكتيۆتەر، ەكونو­ميكا­لىق مۇمكىندىكتەر مەن قاۋىپ-قاتەرلەر تۋرالى اۋقىمدى دەرەك­تەر­دى دەربەس گەنەراتسيالايدى.

موبيلدىك قوسىمشالار نا­رىعى كومپانيالارعا ەڭ قۇن­دى اقپاراتتى جيناۋ بو­يىنشا شەك­سىز مۇمكىندىكتەر اشادى. پلات­فورمالاردىڭ يەلە­رىنە گەو­دەرەكتەر، ناقتى كىرىس، قى­زى­عۋشىلىق سالاسى، الەۋ­مەت­تىك بايلانىستار جانە باسقا دا كوپ­تەگەن نارسەلەر بەلگىلى. بۇل دە­رەكتەر اقىلدى ەكونوميكا قۇرۋ ماقساتىندا، سونداي-اق باس­قا مەملەكەتتەر تاراپىنان نۇق­سان كەلتىرۋ جانە بارلاۋ ءىس-ارە­كەت­تەرى ءۇشىن دە پايدالانىلۋى مۇم­كىن. تسيفرلى كوممۋنيكاتسيا قۇرال­دارىنىڭ ءبىزدىڭ ءومىرىمىزدى ايتار­لىقتاي جەڭىلدەتەتىنى ءسوز­سىز، الايدا كيبەرالاياقتار زاماناۋي ينتەرنەت تەحنولوگيا­لار­دى پايداكۇنەمدىك ماق­سات­تارىنا بەلسەندى پايدالانا­دى. الەمدە تەك جەكەلەگەن ونەر­كا­سىپ­تىڭ عانا ەمەس، تۇتاس مەم­لە­كەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ قىز­مەتىن تۇ­راق­سىزداندىرۋعا قابى­لەت­تى كوپ­تەگەن حاكەرلىك ۇيىمدار جۇ­مىس ىستەيدى.

1

ينتەرنەت جەلىسىندە سالىس­تىر­مالى تۇردە جاقىندا جاڭا اقپاراتتىق قۇبىلىس – DeepFake، ياعني ءتۇرلى مازمۇنداعى بەينە­ما­تەريالدارعا بەلگىلى ادام­دار­دىڭ داۋىستارىن نەمەسە بەت-ال­پەت­تەرىن سالاتىن (بەينەلەيتىن) جا­ساندى كونتەنت پايدا بولدى. DeepFake تەحنولوگياسى جاساندى ينتەللەكتكە نەگىزدەلگەن. DeepFake قۇرالدارى  تاياۋدان بەرى قاراپايىم ادامدار ءۇشىن قولجەتىمدى بولىپ وتىر. بىرنەشە جىل بۇرىن بۇل قىزىق ءۇشىن عانا قولدانىلسا، قازىردە مۇنداي تەحنولوگيالار ايتارلىقتاي قاۋىپ تۋعىزۋدا جانە اقپاراتتىق مانيپۋلياتسيا مەن جالعان اقپارات تا­راتۋ قۇرالى رەتىندە پايدالانىلۋى مۇمكىن.

وتاندىق اقپاراتتىق رەسۋرس­تار­دى جانە ەلدىڭ تسيفرلى تاۋەل­سىزدىگىن ءتيىمدى قورعاۋدى قام­تا­ماسىز ەتۋ ماقساتىندا «قا­زاق­ستان كيبەرقالقانى» بىرەگەي جۇيەسىن قۇرۋ بويىنشا جوبا ىسكە اسىرىلۋدا. ول ەلدىڭ ەلەكتروندى اقپاراتتىق رەسۋرستارىن، اقپاراتتىق جۇيەلەرى مەن اقپا­راتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق قۇرى­لىمدارىن سىرتقى جانە ىشكى قاۋىپ-قاتەرلەردەن قورعاۋعا ارنالعان.

قازىرگى داعدارىستىق جاع­داي­لاردا ەلدىڭ ەكونوميكالىق قاۋىپ­سىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ اسا ما­ڭىزدى مانگە يە جانە ەلىمىزدىڭ ستراتەگيالىق دامۋ ۆەكتورلارىن ازىرلەۋ ءۇشىن نەگىز بولىپ تابىلا­دى. دەگلوباليزاتسيا، ساۋدا سوعى­سى، مەملەكەتتىك ۇلتشىلدىق، ءتور­­تىن­شى ونەر­كاسىپتىك رەۆوليۋتسيا سياقتى ترەندت­ەردىڭ اياسىندا تۇراقتىلىق پەن الەۋمەتتىك-ەكو­نوميكالىق پروگرەسكە قول جەت­كى­زۋ مۇمكىندىگىنىڭ شارتى رەتىندە ەلدىڭ ەكونوميكالىق ەگەمەندىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى وتكىر بولىپ تۇر.

ەكونوميكالىق ءوزارا قا­رىم-قاتى­ناستاردىڭ ءداستۇرلى پرين­تسيپ­تەرىنىڭ بۇ­زىلۋى ونەركاسىپتىڭ باستى سالالا­رىن تەز ارادا قايتا يندۋستريالاندىرۋدى، بيزنەستى دامىتۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋدى، جا­ساندى ينتەللەكتكە نەگىز­دەل­گەن زاماناۋي تسيفرلى تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋدى تالاپ ەتەدى. ءبىز بەرىك ەكونوميكالىق ىرگەتاس قۇرعاندا عانا قازاقستاننىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرە الامىز. بىراق ءتيىمدى ەكونوميكالىق ترانسفورماتسيالاۋ تەك ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىكتى سەنىمدى قامتا­ما­سىز ەتكەندە جانە ەلدىڭ ەكونو­مي­­كالىق الەۋەتىنە نۇقسان كەل­تى­رۋگە جول بەرىلمەگەندە عانا مۇم­كىن بولادى. ۇقك بۇل باعىتتا ۇلكەن جۇمىس اتقارۋدا. وتكەن جىلى ەۋروپاعا مۇنايدى زاڭسىز وتكىزۋمەن اينالىسقان توپ بەيتاراپتاندىرىلدى. مەملەكەت كىرىسىنە 2 ملرد تەڭگەنىڭ مۇلكى قايتارىلدى، قازاقستاننىڭ حا­لىق­­ارالىق يميدجىنە نۇقسان كەلۋىنە جول بەرىلمەدى. قۇرا­مىن­دا التىن بار كەندى قى­تاي­عا كونتراباندالىق جولمەن شىعارۋمەن اينالىسقان ترانس­ۇلت­تىق ۇيىمداسقان توپتىڭ قۇ­قىق­­قا قايشى ارەكەتتەرىنە توس­قا­ۋىل قويىلدى.

ەگجەي-تەگجەيلى جۇرگىزىلگەن تەرگەپ-تەكسەرۋدەن كەيىن زاڭ­نا­مالىق جانە نورماتيۆتىك قۇ­قىق­تىق اكتىلەردەگى ءارتۇرلى زاڭسىز سحە­مالار قۇرۋعا نەگىز بولعان كوپ­تە­گەن كەمشىلىكتەر انىقتالدى. مۇنداي ولقىلىقتاردى جويۋ 2 ملن توننا كولەمىندەگى مۇ­ناي­دىڭ زاڭ­دى اينالىمعا قاي­تا­رى­لۋى­نا مۇم­كىندىك بەردى.

سالاۋاتتى باسەكەلەستىك – نا­رىقتىق ەكو­نو­ميكانىڭ باس­تى نەگىزدەرىنىڭ ءبىرى. ەگەر بىرەۋ­لەر زاڭسىز باسىمدىق الا­تىن بولسا، وندا زاڭدى مويىندايتىن كاسىپكەرلەر زيان شەگەدى، ال بۇل بۇكىل ەكونوميكاعا قا­ۋىپ توندىرەدى. بۇل، اسىرەسە قا­را­­جاتتى قولما-قول اقشاعا اينال­دى­رۋعا جانە كاپيتالدى زاڭسىز شى­عارۋعا قاتىستى، ول بۇكىل قار­جى­لىق جۇيە ءۇشىن تاۋەكەل بولىپ تابىلادى.

كوميتەت قىزمەتكەرلەرى بيز­نەستىڭ كريمينالمەن سىباي­لا­سۋىنىڭ كۇردەلى سحەماسىن انىق­تاپ، كاپيتالدى سىرتقا شى­عارۋ سحەماسىن اشتى. قولما-قول اقشاعا اينالدىرۋمەن اينا­لىس­قان، سالىق تولەۋدەن جالتارۋ ءۇشىن سحەما قۇرعان جانە سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستارىن جاساۋعا ىقپال ەتكەن بىرقاتار ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتار جويىلدى. تەرگەۋ ناتيجەسىندە ولاردىڭ مەملەكەتكە كەلتىرگەن زالالدارىنىڭ 300 ملرد تەڭگەدەن جو­عارىعا باعالاناتىنى دالەل­دەن­دى.

ترانسۇلتتىق قىلمىستىق قو­­عام­داس­تىقتار كەز كەلگەن مەم­­­لەكەتتىڭ ۇلتتىق قاۋىپ­سىز­دى­گى­نە شى­نايى قاۋىپ تون­دى­رە­­دى. قو­سىم­شا تابىس تابۋعا ۇمتى­لا وتىرىپ، قىلمىستىق قۇرى­لىمدار ءوز ىق­پا­لىن ۇلت­تىق شەكارانىڭ شەگىنەن تىس جۇر­گى­زە­دى. ۇرىنىڭ ءومىر سالتىن ناسي­حات­تاي وتىرىپ، ۇيىمداسقان قىل­مىستىق توپتار  (ۇقت) ءوز قاتا­رى­نا جاستاردى دا تارتاتىنىن ۇمىتپاۋ كەرەك.

ترانسۇلتتىق قىلمىستىق قوعام­­د­اس­تىققا قارسى ءىس-قيمىل شەڭ­­بە­رىن­دە 2019 جىلى ۇقك قارۋ-جاراق كونترا­بانداسىنىڭ 2 حالىقارالىق جانە 12 ىشكى ارنا­لارىنا توسقاۋىل قويدى. وقپەن اتىلاتىن قارۋ-جاراقتى قولدان وندىرۋمەن اينالىساتىن 4 وبەكتى جو­يىلدى. 2020 جى­لى جۇرگىزىلگەن ارنايى وپەراتسيالاردىڭ ناتيجەسىندە قىلمىستىق توپتاردىڭ 35-تەن استام مۇ­شە­سى ۇستالدى، زاڭسىز اينا­لىمنان 32 بىر­لىك قارۋ-جا­راق، 1500-دەن استام وق-ءدارى الىن­دى.

كۇننەن-كۇنگە ارتىپ كەلە جاتقان ەسىرتكى قۇرالدارىنىڭ زاڭ­سىز اينالىمىنا قارسى ىمى­راسىز كۇرەس – مەم­لەكەتتىڭ ەڭ ماڭىزدى مىندەتى. قازاق­ستاندىقتار بەت­پە-بەت كەلىپ وتىر­عان ەسىرتكى اعىنى تەك جەكەلەگەن ازا­مات­­تىڭ مۇد­دە­سىن عانا ەمەس، ءبىزدىڭ قوعا­مى­مىزدىڭ ادامگەرشىلىك، مادەني نەگى­زى­نە قاۋىپ توندىرەدى. ەسىرتكى – تۇتاس ءبىر ۇرپاقتى جوياتىن زياندى زات جانە كوبىنە مەملەكەتكە قارسى جاسىرىن قارۋ. ترانسۇلتتىق ەسىرتكى قۇرىلىمىنا قارسى ءىس-قيمىل باعىتى بويىنشا وتكەن جىلى ەسىرتكى تاسىمالىنىڭ 27 حالىقارالىق جانە 29 وڭىرلىك ارناسى جويىلدى. سينتەتيكالىق ەسىرتكى قۇرالدارىن دايىندايتىن 6 استىرتىن ەسىرتكى زەرتحاناسى جويىلدى.

ءارتۇرلى پوشتا قىزمەتتەرى مەن لو­­گيس­تيكالىق كومپانيا­لار ار­قىلى كە­لىپ تۇسەتىن سين­تە­تي­كالىق ەسىر­­تكىلەردىڭ تارالۋى دا وزەكتى پروبلەماعا اي­نالدى. اتالعان قاۋىپ-قاتەردىڭ اۋقىم­­دىلىعىنا ۇقك ورگاندارىنىڭ تەك ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا 80 كگ-نان ارتىق سينتەتيكالىق ەسىرت­كىنى قولعا تۇسى­رگەنى ناقتى دا­لەل، بۇل وتكەن جىلمەن سالىس­تىر­عاندا 20 ەسەگە ارتىق.

شىمكەنت قالاسىنان الەمنىڭ بار­لىق ەلىنە ەسىرتكى قۇرالدارىن سات­قان ينتەرنەت-سايتتاردىڭ ۇيىم­داس­تىرۋ­شىسىنىڭ ءىس-ارە­كە­تىن توقتاتۋ بو­يىن­شا ىسكە اسى­رىلعان وپەراتسيانىڭ ناتي­جەسى ۇقك جۇمىسىنىڭ جارقىن مىسالدارىنىڭ ءبىرى دەسەك بولادى. ءتىنتۋ جۇرگىزۋ بارىسىندا استىرتىن زەرتحانادان ءتۇرلى سينتەتيكالىق ەسىرتكىلەر (ۇنتاق تارىزدەس جانە سۇيىق حيميالىق زاتتار)، 200 كگ-دان استام پرەكۋرسورلار، زەرتحانالىق جابدىق، كومپيۋتەرلەر، ۇستالعان ادام­نىڭ قىلمىستىق ارەكەتىن راستايتىن قۇجاتتامالىق ماتەريالدار مەن پوشتالىق كونۆەرتتەر الىندى.

قازاقستاننىڭ ءىرى قالا­لا­رىن­دا ەسىرتكى قۇرالدارى مەن پسي­حو­تروپتىق زاتتاردى وتكىزۋ­مەن شۇ­عىلداناتىن سايت انىق­تال­دى. تۇتىنۋشىلار ەسىرتكى تاۋارلارىنا سايت ارقىلى تاپسىرىس بەرىپ، ودان ءارى تولەمدەردى «كيۆي-اميانعا» جىبەرىپ وتىرعان جانە اكىم­شىدەن «كلادمەن» دەپ اتالاتىن ەسىرتكى زاتتارى سالىنعان قۇپيا ورىننىڭ مەكەنجايىن العان. جەدەل قىزمەتكەرلەر نۇر-سۇلتان، الماتى جانە اق­تو­بە قالالارىندا ەسىرتكى جانە پسيحوتروپتىق زاتتاردى تارا­تۋ­شى قىلمىستىق توپتىڭ ىزىنە ءتۇستى.

شەكارا قىزمەتى قىراعىلىق تانىتا وتىرىپ، شەكارانى سەنىمدى قورعاۋدا. براكونەرلەردىڭ ءىس-ارەكەتىنە قارسى ءىس-قيمىل جاساۋ شەڭبەرىندە مەملەكەتكە سوماسى 1 ملرد تەڭگەدەن اساتىن ەكولوگيالىق شىعىن كەلتىرۋگە جول بەرىلمەدى. كوروناۆيرۋس پان­دەمياسىنا وراي ەنگىزىلگەن توتەنشە جاعداي كەزىندە شق بىرنەشە رەت جەكە قورعانۋدىڭ مەديتسينالىق قۇرالدارىن جانە ەكسپرەسس-تەستتەردى ەلدەن سىرتقا زاڭسىز ەكسپورتتاۋ ارەكەتتەرىنىڭ جولىن كەستى.

بۇگىندە قىر كورسەتۋلەر مەن قاۋىپ-قاتەرلەرگە جالعىز قار­سى تۇرۋ مۇمكىن ەمەس، سون­دىق­تان اقپارات الماسۋ بەل­سەن­دى جۇر­گىزىلۋدە. ءبىزدىڭ سەرىك­تەس­تەر­ىمىزبەن ءتيىمدى ەكىجاقتى ىنتى­ماقتاستىعىمىز جانە قوبك، تمد قبوك، تيۋركون، شىۇ شەڭبەرىندە كوپجاقتى فور­ماتتا ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋ وزەكتى اقپارات الۋعا جانە «ساعاتتارىمىزدى سالىستىرۋعا»، بىرلەسكەن وپەراتسيالار جۇرگىزۋگە، كادرلار دايارلاۋعا جانە تاجىريبە الماسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. شە­تەل­­دەردە تابىستى قىزمەت ەتە­تىن رەسمي وكىلدەر ينستيتۋتى جانە قازاقستانداعى شەتەل ارناۋلى قىزمەتتەرىنىڭ اككرەديتتەلگەن وكىلدەرى – ۇلتتىق مۇددەمىز بەن ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىزدىڭ قاۋىپ­سىزدىگىن قورعاۋ تۇرعىسىندا شۇعىل ءارى جابىق اقپارات الۋدىڭ جانە جەتكىزۋدىڭ ارناسى بولىپ تابىلادى.

زاماناۋي قاۋىپ-قاتەرلەردى ەسكەرە وتىرىپ، ۇقك-گە شەت تىل­دە­رى مەن IT-تەحنولوگيالاردى مەڭگەرگەن «جاڭا فورماتتاعى» قىزمەتكەرلەر قاجەت. سول سەبەپ­تى كادرلاردى مىندەتتى ءارى ۇزدىكسىز كاسىبي دامىتۋ، قازىر­گى زامانعى ادىستەمەلەر مەن تەحنولوگيالاردىڭ نەگىزىندە ۆەدومس­تۆولىق ءبىلىم بەرۋ جۇيە­سى­نىڭ مۇمكىندىكتەرىن ۇدايى جە­تىل­دىرۋ – ءبىزدىڭ باستى باسىم­دىق­­تارىمىزدىڭ ءبىرى. ءبىلىم بەرۋ پرو­تسەسىنىڭ عىلىممەن جانە پراكتيكامەن ۇشتاسۋى جوعارى وقۋ ورىندارىمىزدىڭ الەۋەتىن جانە وقىتۋدىڭ قولدانبالى باعىتىن ءتيىمدى پايدالانۋدى قامتاماسىز ەتەدى. قازىر ءبىز ۆەدومستۆولىق جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى تىڭداۋشىلاردىڭ قاتارىن پات­ريوت­تىق تۇرعىدا ءتالىم-تاربيە العان جاستاردىڭ تولىق­تى­رۋىنا، الداعى ۋاقىتتا ءوز ومىرلەرىن وتانىمىزدىڭ قاۋىپ­سى­زدىگىن قام­تاماسىز ەتۋ ىسىنە ارنايتىن ازا­­مات­تارعا جوعارى دەڭگەيدە مۇددە­ءلىمىز.

ءبىز كاسىبيلىكتىڭ نەگىزگى قۇندى­لىق­تارى مەن پرينتسيپتەرىنەن حابارى بار تالانتتى ادامدارعا مۇددەلىمىز، قىزمەتتىڭ بارلىق كەزەڭىندە يكەمدىلىك پەن ۇتقىر­لىق­تى قامتاماسىز ەتۋ ماق­سا­تىن­دا ءوز قىزمەتكەرلەرىمىزگە ۇزاق­مەرزىمدى ستراتەگيالىق ينۆەستيتسيا جاساۋعا دايىنبىز. بىزگە شەت تىلدەرىن، عىلىمدى، تەحنولوگيالاردى، ينجەنەرلىك ءىس پەن ماتەماتيكانى مەڭگەرگەن ماماندار قاجەت.

قوعام مەن ەل باسشىلىعىنىڭ سە­نىمى قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنا جوعارى جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. قىز­مەت­كەر­لەر­دىڭ قازىرگى بۋىنى الدىڭعى بۋىن جيناقتاعان جەدەل قىزمەتتەگى بارلىق وڭ تاجىريبەنى ساۋاتتى قولدانادى، ولاردى دامىتادى جانە ءوز جاڭالىقتارىن ەنگىزەدى.

قىسقاشا قورىتقاندا، ۇقك-ءنى رەفورمالاۋ سالاسىندا ناقتى شەشىمدەر قابىلدادىق. سىرتقى بارلاۋ قىزمەتىن ۇقك-گە قايتارۋ تۋرالى پرەزيدەنت شەشىمىنىڭ دۇرىستىعى ۋاقىت شىن­دى­عىمەن راستالىپ وتىر. شەكارا قىزمەتىن جاڭعىرتۋ پروتسەسى اۋماقتىق ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ور­گاندارىنىڭ بارلاۋ جانە قارسى بارلاۋ بولىمشەلەرى مەن شەكارا ۆەدومستۆوسىنىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىڭعاي مەحانيزمگە بىرىكتىرۋگە مۇمكىندىك بەردى.

ەلىمىزدىڭ ومىرلىك ماڭىزدى مۇد­­دە­­لەرىن قورعاي وتىرىپ، ۇقك قاۋىپسىزدىكتىڭ جالپىمەملەكەتتىك جۇيە­سىنىڭ اجى­راماس بولىگىنە اينالدى جانە ەگەمەن قازاقستاننىڭ تۇراق­تى دامۋ ىسىنە ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ كەلەدى. الەمدەگى قولاي­­سىز ماكروەكونوميكالىق فاكتورلار كەشەنى ەل ەكونو­مي­كا­سى­نىڭ ءارتۇرلى سالاسىنداعى كاسىپ­ورىن­داردى قالپىنا كەلتىرۋدىڭ سوزىلمالى كەزەڭىنە اكەلىپ سوعۋى ىقتيمال. الەمدە مۇناي، نەگىزگى مەتالدار باعاسىنىڭ قۇل­دىراۋى، اۆيا ۇشۋلاردىڭ توق­تاۋى مەن لوكداۋن كەزەڭىندە شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋب­ەكتىلەرى جۇمىسىنىڭ توقتا­تىل­ۋى قازاق­س­تاننىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ ايتارلىقتاي تومەن­دە­ۋى­نە اكەلۋى مۇمكىن.

پاندەميا عالامشارداعى جۇزدەگەن ميلليون ازاماتتىڭ ۇيرەنشىكتى ءومىر ءسۇرۋ ءتارتىبىن وزگەرتىپ قانا قويماي، الەمدىك ءتار­تىپتىڭ دە ترانسفورماتسيا­لان­­ۋىنا اكەلدى. بارلىق دەرلىك مەملەكەتتەر ءوز شەكارالارىن جاپتى، نا­رىق­تار قۇلدىرادى، ساۋ­دا ازايدى، تۇتاس سالالار توق­تادى. COVID-19 – جاڭا ەكو­نوميكالىق-تەحنولوگيالىق قۇ­رى­­­لىس­قا وتۋگە بەلگى بولدى. ول ءۇشىن، جۇيەلى ەكونوميكالىق دامۋدىڭ كەلەسى تسيكل­دەرىن ينۆەستيتسيالاۋ ماقساتىندا ادامي جانە قارجىلىق رەسۋرستاردى جۇمىلدىرۋىمىز قاجەت. مۇنى ىسكە اسىرا العان ەلدەر بۇل تسيكل­­دە ءبىرىنشى بولادى جانە ءوز شارتتارىن قويا الادى. ىسكە اسىرا الماعان ەلدەر الدەقايدا قيىن جاعدايدا قالادى.       

سوندىقتان ەلىمىزدىڭ باس ارناۋلى قىزمەتىنىڭ الدىندا، الەمدەگى ءبىزدىڭ ارىپتەستەرىمىز سياقتى، وقيعالارعا كاسىبي باعا بەرۋ جانە الدىن الۋ بولجامدارىن جاساۋ، الەمنىڭ شىنايى بەينەسىن كورۋ، اشۋ، ايقىنداۋ مىندەتى تۇر. ويتكەنى باعىتتالعان اقپاراتتار مەن فەيكتەر وتە كوپ.

ماڭىزدىلىعى تۇرعىسىنان بۇدان كەم ەمەس باسقا مىندەت – دۇرىس شەشىم قابىلداۋ ءۇشىن وقيعالار بارىسىن الدىن الا ايتۋ. ساتسىزدىكتەر مەن ەكو­نو­مي­كا­لىق شىعىنداردى بول­دىرماۋ. مۇندا ءبىز جۇمىس ىس­تە­ۋى­مىز قاجەت كوپتە­گەن نارسە بار. سودان كەيىن، جو­عا­­­رى دەڭ­گەي­دەگى پيلوتاج فيگۋ­را­لا­رى­نا، ياعني بولاشاقتى قا­لىپ­تاستىرۋعا كى­رىسۋ كەرەك. 

1

وتاندىق تاريحتاعى ەڭ كۇر­دە­لى سىناقتاردان وتۋگە كو­مەك­تەس­كەن حال­قىمىز­دىڭ ءداس­تۇر­لى قۇندىلىقتارى – ىنتىماق، تو­زىم­دىلىك، تىلەكتەستىك ەكەن­دىگىن مەم­لە­كەت باسشىسى بىرنەشە مارتە ايتقان بولاتىن.

ۇقك ءوز تاراپىنان قوعام مەن مەملەكەتتىڭ تىنىس-تىر­شى­لىگىنىڭ بار­لىق سالاسىندا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا وزىنە جۇك­تەل­گەن مىندەتتەردى ورىنداۋعا تولىق دايىن. وتكەن قالىپتاسۋ جانە دامۋ جىلدارىندا ۇقك جەكە قۇرامى حالىقپەن بىرگە ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىلىگىن قۇرۋعا لايىقتى ۇلەس قوستى، تاۋەلسىز ەلدىڭ قا­ۋىپ­­­سىزدىگىن سەنىمدى قورعادى. كو­مي­تەت قىز­مەتكەرلەرى جانە ولار­دىڭ وتباسىلارى العى شەپتە پاندەميانىڭ بارلىق اۋىرت­پا­لىقتارىن كوتەرىپ، قىزمەتىن ابىرويمەن اتقارىپ كەلەدى.

ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كومي­تە­تى­نىڭ 28 جىلدىعى كۇنى ۇلتتىق قا­ۋىپ­سىزدىك ورگان­دارىنىڭ بارلىق جەكە قۇرامى مەن ارداگەرلەرىن كاسىبي مەرەكەمەن قۇت­تىقتايمىن، مىقتى دەنساۋلىق، وتباسىلارىنا بەرەكە جانە جاڭا تابىستار تىلەيمىن!

سوڭعى جاڭالىقتار

اداسقان بالالار امان-ەسەن تابىلدى

ايماقتار • 07 تامىز، 2020

ۇقساس جاڭالىقتار