ماسەلە تۇسىنىكتىرەك بولۋ ءۇشىن اڭگىمەنى تاريحتان باستاعان ءجون بولار. ءبىزدىڭ ءداۋىرىمىزدىڭ V عاسىرىندا قازىرگى انادولى جەرىندە ۆيزانتيا يمپەرياسى ءومىر سۇرگەنى بەلگىلى. سول كەزەڭدە يمپەريا استاناسى – كونستانتينوپول (قازىرگى ىستانبۇل) شاھارى ەدى. 532 جىلى يمپەراتور يۋستينيان ۆيزانتيانىڭ داڭقىن اسقاقتاتىپ, ەل استاناسىن الەمگە ايگىلەيتىن ۇلكەن عيباداتحانا سالدىرۋعا شەشىم قابىلدايدى. ايا سوفيانىڭ اۋقىمىن مىنادان-اق بايقاۋعا بولادى. بىرنەشە جىلعا سوزىلعان قۇرىلىسقا ۆيزانتيا يمپەرياسىنىڭ ءۇش جىلدىق قازىناسى كەتكەن ەكەن.
اۋليە سوفيا عيباداتحاناسى 15 عاسىرلىق تاريحىندا تالاي وقيعانى باستان وتكىزدى. بىرنەشە رەت جەر سىلكىنىسىنەن زارداپ شەگىپ, قايتا جوندەلدى. ال 1453 جىلى تۇرىكتەر كونستانتينوپول قالاسىن جاۋلاپ الادى. وسمان يمپەرياسىنىڭ باسشىسى فاتيح سۇلتان مەحمەد يسلام الەمىنىڭ حريستيانداردان ۇستەمدىگىن دالەلدەۋ ماقساتىندا اۋليە سوفيا عيباداتحاناسىن مەشىتكە اينالدىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدايدى. سوعان بايلانىستى عيمارات ماڭىندا ءتورت مۇنارا تۇرعىزىلىپ, «ايا سوفيا» اتاۋىن يەلەنەدى.
XVI عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ءىى سەليم مەن ءىىى مۇرات سۇلتاندار تۇسىندا عيباداتحانانىڭ سىرتقى كەلبەتىنە ايتارلىقتاي وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. الايدا XIX عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيىن مەشىتتە جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەگەندىكتەن, عيمارات توزا باستايدى. مۇنى اڭعارعان ابدۋل-مەدجيد سۇلتان 1847 جىلى ايا سوفيانى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋدى بۇيىرادى.
عيماراتتىڭ مۋزەي مارتەبەسىن الۋى بەرتىندە, وسمان يمپەرياسى تاراپ, ونىڭ ورنىنا تۇركيا رەسپۋبليكاسى قۇرىلۋىمەن تىعىز بايلانىستى. انادولىدا تۇرىكتەر مەملەكەتىنىڭ نەگىزىن قالاعان مۇستافا كەمال اتاتۇرىك 1935 جىلى ارنايى جارلىق شىعارىپ, ايا سوفيا مەشىتىن مۋزەيگە اينالدىرۋعا شەشىم قابىلدايدى.
وسىلايشا, عيباداتحانانىڭ جاڭا ءداۋىرى باستالدى. بۇگىندە ايا سوفيا تۇركيانىڭ عانا ەمەس, الەمنىڭ جاۋھارى سانالادى. وعان قوسا, عيمارات تۋريستەر كوپ باراتىن ورىنعا دا اينالدى. ماسەلەن, 2019 جىلى ايا سوفيانى كورۋگە شارتاراپتان 3,7 ميلليون مەيمان كەلگەن ەكەن.
عيماراتتى مۋزەيگە اينالدىرۋ شەشىمى اتاتۇرىككە تيەسىلى ەكەنىن جوعارىدا ايتتىق. ايا سوفيانى قايتادان مەشىتكە اۋىستىرۋعا تۇرىكتەر بىرنەشە رەت تالپىنىپ كورگەن-ءدى. الايدا بيلىك تاراپىنان قولداۋ بولماعاندىقتان, جابۋلى قازان جابۋلى كۇيىندە قالىپ كەلدى. بىلتىر كوكتەمدە تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ تايپ ەردوعان اۋليە سوفيا مۋزەيىن مەشىتكە اينالدىرۋ قاجەتتىگى تۋرالى ءسوز قوزعاعان بولاتىن. سودان بەرى بۇل اڭگىمە انادولىدا قايتا كوتەرىلىپ, اقىرى مەملەكەتتىك كەڭەستىڭ قاراۋىنا ءوتتى.
كەڭەس ءوز شەشىمىن مالىمدەگەننەن كەيىن رەجەپ تايپ ەردوعان ايا سوفيانىڭ مەشىت مارتەبەسىن الاتىنىن, بۇدان بىلاي قۇلشىلىق جاساۋعا رۇقسات ەتىلگەنىن جاريالادى.
«وسى شەشىمگە سايكەس, ايا سوفيا مەشىتىن باسقارۋ ءدىن ىستەر باسقارماسىنا بەرىلىپ, قۇلشىلىق جاساۋعا ەسىگىن اشادى», دەلىنگەن ەل پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىندا. ر.ەردوعان رەسمي قۇجاتتىڭ كوشىرمەسىن ءوزىنىڭ تۋيتتەردەگى پاراقشاسىندا جاريالادى.
تۇركيا بيلىگىنىڭ بۇل شەشىمى حالىقارالىق قوعامداستىقتا قىزۋ تالقىعا ءتۇستى. اسىرەسە, اقش, گرەكيا جانە رەسەي بۇل قادامدى قۇپتامايتىنىن مالىمدەدى. ەللادالار ەلى ايا سوفيانى مەشىتكە اينالدىرۋ اشىق پروۆوكاتسيا دەپ ەسەپتەيدى.
يۋنەسكو ۇيىمى تۇركيا بيلىگىنىڭ شەشىمىنە وكىنىش بىلدىرەتىنىن جەتكىزدى. ەستەرىڭىزگە سالساق, 1985 جىلى ايا سوفيا يۋنەسكو-نىڭ مۇرالارى تىزىمىنە ەنگەن ەدى. دەگەنمەن, تۇرىكتەر ايا سوفيانىڭ مارتەبەسىن اۋىستىرۋدان باس تارتۋعا شاقىرعان پىكىرلەردى تويتارىپ تاستادى. تۇركيانىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى عيمارات تۇركيانىڭ مەنشىگىنە جاتاتىنىن ايتىپ, انكارا بيلىگى وزگەلەردىڭ پىكىرىنسىز عيباداتحانانى مەشىتكە اينالدىرۋعا قۇقىلى ەكەنىن مالىمدەدى.
قورىتا ايتقاندا, عيباداتحانانىڭ مەشىت اتانۋىنا قاجەتتى رەسمي قۇجات جاعى تاياۋ ارادا تولىققاندى شەشىلمەك. قىسقاسى, بۇدان بىلاي ايا سوفيادا ازان شاقىرىلىپ, ناماز وقىلماق.
