وڭىرلەردىڭ دامۋى بىركەلكى ەمەس
قارجى مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, 2019 جىلى 2 ملن تۇرعىنى بار الماتى قالاسى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە 115,3 ملرد تەڭگە قۇيدى. ال بيىلعى جوسپار بويىنشا مەگاپوليس «ورتاق قازىناعا» 171,7 ملرد تەڭگە قۇيىپ, بىلتىرعى كورسەتكىشكە قاراعاندا ءبىرشاما ارتىق بەرۋى كەرەك.
اتىراۋ وبلىسى 2020 جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە 207,3 ملرد تەڭگە اۋدارادى. بۇل بىلتىرعا قاراعاندا ەكى ەسە ارتىق. ونى مۇنايدىڭ كوپ وندىرىلۋىمەن تۇسىندىرۋگە بولادى.
بيىل دونور-ايماقتاردان قارجىنى الۋ كولەمى 420 ملرد تەڭگەگە دەيىن جەتپەك. بىراق پاندەميانىڭ سالدارىنان وزگەرىس بولۋى ابدەن مۇمكىن. دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ ساراپشىلارى الەمدە شيكىزات تاۋارلارىنا سۇرانىس ايتارلىقتاي ازايىپ, باعاسى قۇلدىرايتىنىن ايتىپ جاتىر. قازىردىڭ وزىندە باعا تومەن ەكەنى ءمالىم. دونور-ايماقتاردا, اسىرەسە نۇر-سۇلتان مەن الماتى قالالارىندا بيۋدجەتكە سالىق تولەيتىن شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتىڭ جۇمىسى سايابىرلاپ قالدى. دامۋدىڭ كۇرەتامىرىنا قان جۇگىرتىپ كەلگەن وڭىرلەر تۇشكىرىپ قالسا, وزگە ايماقتاردىڭ جاعدايىنىڭ نە بولاتىنىن سەزىپ, ۇكىمەت ورتالىقتاندىرىلعان بيۋدجەتكە تاۋەلدى رەتسيپيەنت ايماقتاردىڭ كوبەيىپ كەتۋىنىڭ الدىن الماققا قام جاساپ جاتىر. ساراپشىلار بۇل وڭاي شارۋا ەمەس ەكەنىن ايتادى.
نۇر-سۇلتان, الماتى قالالارى, اقتاۋ مەن اتىراۋ وبلىستارى دونورلاردىڭ كوشىن باستاپ تۇر. الماتى مەن نۇر-سۇلتاندا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ قاتارى كوپ بولسا, اتىراۋ مەن اقتاۋ ەكونوميكاسىنىڭ كۇرەتامىرىنا مۇناي قان جۇگىرتىپ كەلدى.
ۇكىمەت وسىعان دەيىن دوتاتسياعا تاۋەلدى ەمەس ايماقتارعا الماتى وبلىسى مەن قاراعاندىنى ايتاتىن. ساراپشىلار الماتى وبلىسىنىڭ ەكونوميكاسىنىڭ وسىمىنە قورعاس بەكەتى مەن الماتى قالاسى ىقپال ەتەتىنىن, قاراعاندىعا گەوگرافيالىق جاعىنان نۇر-سۇلتاننىڭ جاقىن ورنالاسقانى ءتيىمدى ەكەنىن ايتادى. مۇنداي مىسالدار الەمدىك تاجىريبەدە كوپ. ايتالىق, اقش ەكونوميكاسى كاناداعا قۋات بەردى. قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى ۆەتنامدى ۇيقىدان وياتتى. ەو-داعى ەلدەردىڭ دامۋىنا ءبىر-بىرىمەن كورشى قونۋى اسەر ەتتى. دەمەك دامىعان ەلدەردىڭ ەكونوميكاسى كورشى ەلدەرگە, ال شوب-تىڭ الەۋەتى ىرگەلەس قالالاردىڭ وسىمىنە دەم بەرەتىنى دە نارىق زاڭى.
ساياساتتانۋشى دوسىم ساتپاەۆتىڭ ايتۋىنشا, كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ تابىستى دامۋى – ايماقتىق ساياساتتىڭ تيىمدىلىگىنە تاۋەلدى. قازىر كوپتەگەن ەلدە مەملەكەتتى ورتالىقتان باسقارۋ ءادىسى السىرەپ, بيلىكتى ايماقتارعا بەرۋگە كوڭىل بولىنە باستادى. كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ دامىعان, دامۋشى جانە دامىماي ارتتا قالعان ايماقتارى بولادى. ەكونوميكاسى شيكىزاتقا تاۋەلدى, جەرى كەڭ, ەلدى مەكەندەر مەن قالالارى ءبىر-بىرىنەن الىس ورنالاسقان قازاقستان ءۇشىن مۇنداي جاعدايدىڭ بولۋى دا زاڭدىلىق. بۇل تۇستا وبلىستاردى دامىتۋدىڭ باعىتى رەتىندە ورتالىقتاعى مامانداردى ايماققا, ايماقتاعى مامانداردى ورتالىققا روتاتسيالاۋ تەتىگىن باسشىلىققا الۋعا بولادى.
ايماق دامۋى ءۇشىن مەملەكەتتىك باعدارلامالار ورىندالۋى قاجەت. ال الەمدىك تاجىريبەدە مەملەكەتتىك باعدارلامالار ورىندالۋى ءۇشىن ءىجو دەڭگەيى 5-7 پايىزدان اسۋعا ءتيىس. قازاقستان پاندەمياعا دەيىن دە بۇل وسىمگە قول جەتكىزە العان جوق. د.ساتپاەۆتىڭ پايىمداۋىنشا, شىنايى ءومىرىمىزدىڭ شەڭبەرىنە لايىقتاعان ساۋاتتى باعدارلامالاردىڭ جوقتىعىنان ءىجو 5 پايىزدىڭ اينالاسىندا بولدى. «قازىرگى ءبىز قولدانىپ وتىرعان جۇيەنى حالىقارالىق تەرميندە «سوتسياليستىك بىرلىك» دەپ اتايدى. بۇل جۇيەدەن رەسەيدىڭ ءوزى باس تارتىپ جاتىر. مۇمكىن بىزگە دە باس تارتىپ, ايماقتاردىڭ دامۋ ەرەكشەلىگىنە كوڭىل ءبولۋ كەرەك شىعار. پاندەمياعا دەيىن وزبەكستان ەكونوميكاسى ءوسىم بەرە باستاعانى قازاق ەكونوميكاسىنىڭ قالعىپ كەتۋىنە مۇمكىندىك بەرمەيتىن فاكتورعا اينالدى. بۇل فاكتوردى تۇركىستان وبلىسىنىڭ دامۋىنا قولدانۋعا بولادى. وزبەك ينۆەستورلارى تۇركىستان, جامبىل وبلىستارىنان بىرىككەن كاسىپورىندار سالۋعا ىقىلاستى», دەيدى ول.
ساراپشى بەيسەنبەك زيابەكوۆ وسىعان دەيىن ايماقتاردىڭ قانداي سالالارعا دامۋعا بەيىم ەكەنىن زەردەلەمەگەنىمىزدى ايتادى. ولاردىڭ ەكونوميكالىق ستراتەگياسىن ايقىنداۋ مۇمكىندىگى شەكتەلىپ, ورتاق بيۋدجەتكە دەگەن تاۋەلدىلىگى تەرەڭدەپ كەتكەن. دونور قاتارىنا ەنگەن 4-5 ايماقتان وزگەسىنىڭ كەنجەلەپ قالۋى ەكونوميكالىق ساياسات ءۇشىن دە ءتيىمدى ەمەس. ساياساتتانۋشى زامير قاراجانوۆ ورتالىقتان الىس ايماقتاردىڭ ينۆەستيتسيالىق كليماتى تارتىمسىز دەگەن پىكىرگە سەنبەيتىنىن ايتادى. «زاۋىتى, كاسىپورىندارى بار شاعىن قالالاردىڭ ءبىرازىنىڭ ينۆەستيتسيالىق كارتادان ءتۇسىپ قالۋىنا كسرو-نىڭ كۇيرەۋى سەبەپ بولعان. داعدارىستان ەس جيىپ, كاسىپورىندارى تابىستى جۇمىس ىستەي باستاعالى كەنتاۋ قالا ۇلگىسىندەگى ەلدى مەكەنگە اينالدى. قازىر قازاقستاننىڭ كاسىپورىندارىنداعى ترانسفورماتورلاردىڭ 90 پايىزى كەنتاۋدا جاسالادى. مونوقالالار تۋرالى مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ ناتيجەسىن جاڭاوزەن مەن كەنتاۋ قالالارىنىڭ دامۋىنان بايقاۋعا بولادى. كەنتاۋ – كسرو كەزىنەن ءوندىرىس وشاقتارى بار قالا. 1990 جىلدارى تالان-تاراجعا تۇسكەن جوق. بولىنگەن قارجىنىڭ ءتيىمدى جۇمسالۋىن باقىلاساق, ءبىراز تىرلىكتەر العا جىلجيدى», دەيدى ز.قاراجانوۆ.
دونور ايماقتاردىڭ ازايعانى – الەمدىك قۇبىلىس
2013 جىلى اقش اۆتوكولىك يندۋسترياسىنىڭ استاناسى دەترويت قالاسى بانكروت بولدى. سول كەزدە اقش-تىڭ فەدەرالدىق سوتى «دەترويت قالاسى قارىزعا باتتى. ەندى نەسيە بەرۋشىلەرىنە اقشانى قايتارۋعا مۇمكىندىگى جوق» دەدى. اقش تاريحىنداعى ەڭ ءىرى مۋنيتسيپالدى بانكروت قالانىڭ قارىزى قازىر 18 ملرد دوللاردان اسىپ كەتتى. ساراپشىلار دەترويتتىڭ بانكروت بولۋىنىڭ سەبەپتەرى تۋرالى ءارتۇرلى پىكىر ايتادى. «نەسيە بەرۋشىلەردەن زاڭدى تۇردە قورعانۋ ءۇشىن قالانى بانكروت دەپ جاريالادى دەگەن پىكىر باسىم. سەبەبى 10 جىل بويى بانكروت دەپ جاريالانىپ, كەيىن ەڭسەسىن تۇزەگەن قالالار اقش تاريحىندا كوپ. الداعى بىرەر جىلدا بىزدە دە وسىنداي ماسەلە تۋىنداماسىنا كىم كەپىل؟!
رەسەي دە شاعىن قالالاردى دامىتۋعا 1,5 ملرد رۋبل بولگەن. تەڭگەمەن ەسەپتەگەندە 7-8 ملرد. ال قازاقستاندا 1 جىلعا 34 ملرد تەڭگە, 3 جىلعا 120 ملرد تەڭگە ءبولىندى. بىزدەگى مونوقالالار سانى 27 بولسا, رەسەيدە – 300. ساراپشى ب.زيابەكوۆتىڭ تۇسىندىرۋىنشە, ۇكىمەت بولگەن قارجى ماقساتتى تۇردە جۇمسالسا, 27 قالانىڭ ينفراقۇرىلىمى 90 پايىزعا جاڭارۋى ءتيىس ەدى. «قازاقستاندا حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن از دا بولسا تەڭەستىرۋ ءۇشىن مەملەكەت كىرىستەردى قايتا ءبولۋ تەتىكتەرىن قولدانادى. ياعني قارجىنى باي وڭىردەن الىپ, تۇرمىسى تومەن ايماققا بەرەدى. اقشانى بۇلايشا قايتا ءبولۋدى «مەملەكەتتىك بيۋدجەتتى تەڭەستىرۋ» دەپ اتايدى. بۇل مەحانيزم بيۋدجەت كودەكسىنىڭ 45-بابى ارقىلى زاڭداستىرىلعان. بيۋدجەت كودەكسىندەگى وسى باپقا وزگەرىستەر ەنگىزۋ كەرەك. دونور ايماقتاردىڭ رەتسيپيەنتتەر قاتارىنا قوسىلۋىنىڭ ءوزى پروبلەما دەگەن تۇسىنىك بار. سەبەبى ايماعى ارتتا قالسا, اكىمدەردىڭ رەيتينگىنە اسەر ەتەدى. اكىمگە ايماقتىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى ەمەس, جاقسى اتانىپ, بيۋدجەتتەن مولىراق ۇلەس الىپ قالعانى جاقسى. پاندەميا ەكونوميكادا شىندىقتى جاماپ-جاسقاپ, جاقسى اتانىپ, ۋاقىت وتكىزۋ مۇمكىن ەمەستىگىن كورسەتتى. بىزدە ايماقتاردىڭ دامۋىن سكرينينگتەن وتكىزىپ, جاعدايدى سونىڭ ناتيجەسىنە قاراپ باعالاۋعا بولادى. بۇل ايماق باسشىلارىنان «حالقىڭنىڭ جاعدايى قالاي, ولاردىڭ قانشا پايىزىن جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتتىڭ, تاپقان تابىسى كۇن كورىسىنەن ارتىلا ما؟» دەگەن ماسەلەلەردى اشىق تالاپ ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. مەنىڭشە, اكىمدەردىڭ رەيتينگى ينۆەستيتسيا تارتۋمەن عانا ەمەس, حالقىنىڭ ەكونوميكالىق بەلسەندى بولىگىنىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋىمەن دە ەسەپتەلۋى كەرەك», دەيدى ول.
ساراپشى وسى رەتتە وسى كۇنگە دەيىن قولدانىستا بولعان ەكونوميكالىق مودەلدەن ءبىر كۇندە باس تارۋعا بولمايتىنىن ايتادى. «قالعان ءوڭىردى ساقتايمىز دەپ قولداعى باردى قۇرباندىققا شالىپ جىبەرۋگە بولمايدى. ۇكىمەتكە – شىنداپ ويلاناتىن, اكىمدەرگە رەيتينگتەن دە ماڭىزدى ماسەلەلەرمەن اينالىساتىن كەز كەلدى. وسى كۇنگە امان جەتكەن دونور ايماقتاردىڭ الەۋەتىن ساقتاپ قالۋ رەتسيپيەنت ايماقتاردى العا جىلجىتۋمەن بىردەي جۇرگىزىلۋى كەرەك. جەرىنە ەكى-ءۇش مەملەكەت سىيىپ كەتەتىن كەيبىر وبلىستار دوتاتسيادا وتىر. ەگەر قالالىق ورتالىقتاردىڭ دامۋى نارىق جولىمەن ۇيلەستىرىلمەسە, رەتتەلمەگەن كوشى-قون پروتسەستەرىنە, وڭىرارالىق ۇيلەسپەۋشىلىكتى ودان ءارى نىعايتۋعا ىقپال ەتۋى جانە ەكونوميكانى ارتاراپتاندىرۋعا كەدەرگى بولۋى مۇمكىن. بۇل رەتتە «اۋىل – ەل بەسىگى» باعدارلاماسىنان ءۇمىت كۇتەمىن. ۇكىمەت جاعدايدى مۇمكىندىكتەرگە قاراي بەيىمدەۋدىڭ قاجەت ەكەنىن پايىمداپ بارىپ بۇل قۇجاتتى قابىلدادى», دەيدى ساراپشى.
ايماقتاردىڭ الەۋەتىن بيزنەس كوتەرەدى
2020 جىلدىڭ باسىنان باستاپ وڭىرلەردى دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعى ىسكە قوسىلدى. الداعى بەس جىلدا باسقارىلاتىن ۋربانيزاتسياعا نازار اۋدارىلادى. ءتورت ءىرى اگلومەراتسيا – نۇر-سۇلتان, الماتى, شىمكەنت جانە اقتوبە شاھارلارىن دامىتۋعا كوڭىل بولىنەدى. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى جوسپارىنا سايكەس, قالالاردىڭ دامۋىنا عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە اۋىلدىق ەلدى مەكەندەرگە دە نازار اۋدارىلادى.
ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ دامىعان ەلدەرىن الساق, ۋربانيزاتسيانىڭ ورتاشا دەڭگەيى رەتىندە حالىقتىڭ شامامەن 77 پايىزىنىڭ قالاعا شوعىرلانۋى قاراستىرىلعان. قازاقستاندا 2019 جىلى بۇل دەڭگەي 58,2 پايىزعا جەتتى. 2025 جىلعا قاراي ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى بۇل كورسەتكىشتى 62 پايىزعا جەتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىر.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ەكونوميكالىق ماسەلەلەر جونىندەگى كەڭەسشىسى ولجاس قۇدايبەرگەنوۆ: «بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە 4-5 دونورلىق ايماق بار, بىراق جاعداي باسقاشا بولۋى كەرەك. بۇل جاعداي ءىشىنارا سالىق تۇسىمدەرىنىڭ ورتالىقتاندىرىلىپ كەلۋىنىڭ سالدارىنان بولدى. يمپورتقا تاۋەلدىلىكتىڭ جوعارىلىعى, ەكونوميكالىق جانە اقشا-كرەديت ساياساتىنداعى قاتەلىكتەر دە سەبەپ. ەگەر وسى كەمشىلىكتەر ەسكەرىلسە, جۇمىس دۇرىس ۇيىمداستىرىلسا, دونور ايماقتار سانى 13-14-كە دەيىن ارتادى», دەيدى.
دامۋ الەۋەتى بار اۋىلداردى انىقتاۋدىڭ جاڭا ادىستەمەسى جاسالدى. بۇعان 6,5 مىڭ اۋىلدىڭ شامامەن 3,5 مىڭى كىرەدى, ونىڭ 1 150-ءى تىرەك اۋىل, قالعانى – سپۋتنيكتىك جانە شەكارالىق اۋىلدار. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ جوسپارىنا سايكەس, «اۋىل – ەل بەسىگى» جوباسىنىڭ اياسىندا تىرەك جانە سەرىك اۋىلداردى جاڭعىرتۋ باعدارلاماسىنىڭ جاڭا باعىتى – اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋ مەن الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمدى جاڭارتۋ.
ەلدى مەكەندەردەگى بارلىق الەۋمەتتىك جانە ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمدى 7 جىل ىشىندە مودەرنيزاتسيالاۋ جوسپارلانۋدا, بۇل اۋىل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرەدى. سونىمەن قاتار كاسىپكەرلىكتى قولداۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلامالارى قالالارعا عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە اۋىلداردى قولداۋعا باعىتتالادى.
الماتى
