سولاردىڭ ءبىرازى سورقۋىس قاۋىمىندا تۇر. سەبەبى بۇل ءوڭىر الاش جۇرتىن اۋزىنا قاراتقان بي-شەشەندەر, ءار ءسوزىن قازىقتاي قاعىپ سويلەگەن اقىن-جىراۋلار, ۇلتقا قورعان بولعان كەمەڭگەر كوسەم تۇلعالار تۋعان توپىراق. اتاقتى شايىر ىعىلمان شورەك ۇلى ماڭگى تىنىس تاپقان وسى قاۋىمدى جەرگىلىكتى جۇرت اۋەلدەن-اق كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, اعارتۋشى عالىم حالەل دوسمۇحامەدوۆتىڭ اتاجۇرتى, تۇبەگەيلى قونىسى دەپ تانۋشى ەدى. اتىراۋلىق زەرتتەۋشىلەر جۋىردا بۇل تۇجىرىمنىڭ دالەلىن تاعى ءبىر مارتە شەگەلەپ قويدى.
كىشى جۇزدەگى اتاقتى بيلەردىڭ ءبىرى, اقىلى تەرەڭ, وتە ءادىل ءارى اسقان ءدىلمار, جۇرتىن جاقىن مەن جاتقا بولمەي تۋرا قازىلىق ەتكەن الدار بي ەرنازار ۇلىنىڭ (1705-1795) ەسىمى كىشى ءجۇز حانى ابىلقايىرمەن دوس, ونىڭ ۇلى نۇرالىعا تاربيەشى, ايگىلى سىرىم باتىرعا اقىلشى بولۋىمەن ءمالىم. وعان شىنياز اقىننىڭ:
...حان بولعان ودان كەيىن
نۇرالى ەدى,
تورەنىڭ «ارقار» دەگەن
ۇرانى ەدى.
حان اۋىلىن سىرىم
شاۋىپ توزدىرعاندا,
اقىلدى الدار بيدەن سۇراپ ەدى, – دەگەن جىرى ايعاق.
الدار بي – حالەل دوسمۇحامەدوۆتىڭ ارعى اتاسى. كىشى ءجۇزدىڭ باي ۇلى تايپاسىنداعى جەتى باۋلى بەرىش رۋىنىڭ جايىق دەپ اتالاتىن بولىمىنەن ورگەن اتالىعى دا الدار ەسىمىمەن اتالادى, ياعني ءبيدىڭ ۇرپاقتارى. ادىلدىكپەن اتى شىققان الدار بايبىشەسى جۇپاردان – ەسەنباي, بايتوقا, قوزىباق, كىشى ايەلى اقشاباقتان – تايماس, تىلەكە, مەڭدەكە اتتى پەرزەنتتەر ءسۇيىپتى. تىلەكەنىڭ بايناق, كوككوز اتتى ۇلدارىنىڭ العاشقىسى اسقان داۋلەت يەسى ءارى بي بولعان ەكەن. ودان سىيقىت پەن ماشاق تۋعان.
بايناق ۇلى ماشاق توڭىرەك جۇرتىنا جاعىمدى, مۇقتاجعا تىرەۋ, جارلىعا سۇيەۋ بي كىسى ەكەن. 1825 جىلى دۇنيەگە كەلگەن ماشاق ءبيدىڭ ەلگە پانا, جاۋعا قالقان بولعان ەرەك ىستەرى تۋراسىندا تايسويعاننىڭ كونەكوز قاريالارى ەسكى داۋىردەن جەتكەن ەستەلىك اڭگىمەلەردى جىرداي عىپ ايتادى. سۇيەگى مىقتى سەگىز قانات اعاش ۇيگە مۇقتاج سول ءداۋىردىڭ وزىندە قىسقى قونىسىنان پاتەر سالعىزعان ماشاق بي قۇلاق ەستىر جەرگە «ماشاق اۋىلى» دەگەن اتاق-ابىرويىن اسىرعان بەدەل يەسى بولىپتى. ونىڭ دوسمۇحامبەت, داۋلەتۇمبەت, ىزماعامبەت, قۇلىمجان, اتالىق ەسىمدى بەس ۇلىنىڭ وقىعان, توقىعان, كوزى اشىق ازامات بولىپ ەرجەتكەنىن تەك اۋىزەكى اڭگىمە ەمەس, ارحيۆ قۇجاتتارى دا دالەلدەيدى. اسىرەسە 1853 جىلى تۋعان ورتانشى ۇلى داۋلەتۇمبەت جاستايىنان ءارىپ تانىپ, ورىنبوردان وقۋ بىتىرگەن. ەرجەتكەن سوڭ ەل باسقارۋ ىسىنە ارالاسۋلى. بىرنەشە اتادان بەرى بي دارگەيىنەن تومەن تۇسپەگەن اۋلەتتىڭ ۇرپاعى – تايسويعان وڭىرىندەگى العاشقى وقىعان ازاماتتاردىڭ ءبىرى. ءتىپتى كەيبىر دەرەكتەرگە سۇيەنسەك داۋلەتۇمبەت ۇيشىكتەن (قازىرگى اتىراۋ قالاسى) ورىس-قازاق ۋچيليششەسىن اشىپ, اعارتۋشىلىققا دا دەن قويسا كەرەك. 1908 جىلى قايتىس بولعان ول ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا گۋرەۆ ۋەزى تايسويعان بولىسىنىڭ 1900-1908 جىلدارداعى باسقارۋشىسى جانايىس جۇلدىزوۆتىڭ حاتشىسى (پيسار) بولعان. ارحيۆتەن تابىلعان سارى قاعازداردا بۇعان كۋالىك ەتەر ايعاقتار كوپ.
جۇلدىزدىڭ جانايىسى دا الدار ءبيدىڭ ءبىر ۇرپاعى, ويىل-تايسويعان وڭىرىندەگى ەڭ ءىرى قايراتكەرلەردىڭ ءبىرى. ونىڭ بولىس بولعانىنا دالەل جەتكىلىكتى بولعانمەن, رەسەي ارحيۆتەرىنىڭ بىرىنەن تابىلعان حالەلدىڭ تۋ تۋرالى مەتىركەسى ەرەكشە قۇندى. 1903 جىلى 3 مامىردا جازىلعان №266 مەتىركەگە «DZaDyl» دەپ لاتىنشالاي شيىرىپ قول قويىپ, سۇرگىشتەلگەن دوڭگەلەك ءمور سوققان.
داۋلەتۇمبەت اعاسىنىڭ ۇلى حالەلدى ءوز باۋىرىنا سالىپ, ونەگەلى تاربيەسىن بەرىپ وسىرەدى. اۋەلى اۋىل مولداسىنان حات تانىتىپ, كەيىن ورىس-قازاق مەكتەبىنەن, سوسىن تەكەدەگى (ورال) رەالدىق ۋچيليششەسىنەن, سوڭىنان سانكت-پەتەربورداعى يمپەراتورلىق اسكەري-مەديتسينالىق اكادەميادان ءبىلىم قۇتارۋىنا زور ىقپال ەتكەن. ال حالەلدىڭ قانداي بيىككە كوتەرىلگەنىن تاپتەشتەپ جاتۋ ارتىق بولار.
ەل ىشىندەگى زەردەلى, كوزىنىڭ وتى بار بالالاردى وقىتۋدان تارىلماعان داۋلەتۇمبەتتىڭ ساقي جومارتتىعىنا اتاقتى شايىر مۇرات موڭكە ۇلىنىڭ جىر ارناۋى دا تەگىن بولماس.
ماشاق ءبيدىڭ تۇڭعىش ۇلى دوسمۇحامبەت تە ايرانىن ۇرتتاپ, قويىن قۇرتتاپ وتىرعان كوپ قازاقتىڭ ءبىرى بولماپتى. باۋىرىنان ورگەن ون پەرزەنتىنىڭ ءبارى دە ءوز ءداۋىرىنىڭ الدىڭعى قاتارىنان تابىلا بىلگەن. سول زاماندا ول ءۇشىن اۋىل-ءۇيدىڭ اراسىنداعى «جورعا بيلىك» جۇرمەيتىن ەدى. حاسەن, حالەل, قۇلبايىس اتتى ۇلدارى مەن تورعاي ەسىمدى قىزىنا حات تانىتىپ, كوزىن اشقان سوڭ «مال – كۇنكورىس كوزى, وقۋ-ءبىلىم – ءومىردىڭ ءوزى» ەكەنىن ۇعىندىرىپ ءوسىردى. قىر قازاعىنىڭ كوزىمەن حالەل «اق پاتشاعا قول بەرگەن زور ۇلىق» بولعاندا, ۇلكەن ۇلى حاسەن دە ءىنىسىن مالدانىپ اۋىلدا اس ءىشىپ, اياق بوساتىپ جاتقان جوق. بابالار سالعان جولمەن ەل ىسىنە ارالاسقان, حالقىنىڭ مۇڭىن مۇڭداپ, مۇقتاجىن وتەۋگە اتسالىستى. بۇل سوزىمىزگە ءوزىمىز اۋدارعان تومەندەگى ارحيۆ قۇجاتىن ايعاق قىلۋعا بولادى:
قولحات
مەن, تومەندە قول قويۋشى, وسى قولحاتتى يمپەراتورلىق اسكەري-مەديتسينالىق اكادەميا ستۋدەنتى قالەل دوسمۇحامەدوۆكە بەرەمىن. وعان, دوسمۇحامەدوۆكە, مەنىڭ قىزىم ساعيرا جۇماعاليقىزى توقتىباەۆاعا ۇيلەنگەن كۇنىنەن باستاپ, ونىڭ اكادەمياداعى كۋرسىن بىتىرگەنشە اي سايىن 50 سومنان (رۋبل) كەم ەمەس تولەپ تۇرۋدى مىندەتىمە الامىن. سول ءۇشىن قول قويۋشى جۇماعالي توقتىباەۆ.
ارابشا قولى قويىلعان.
كۋالىك ەتەمىن, تايسويعان بولىسى №6 اۋىلىنىڭ ستارشيناسى حاسەن دوسمۇحامەدوۆ. شىلدە 1908 ج. ءمورى سوعىلعان.
موردە تاسقا باسقان ارىپتەرمەن «ستارشينا №6 اۋلا تايسۋيگانسكوي ۆولوستي گۋرەۆسكاگو ۋزدا» دەپ جازىلعان. ءبىر پاراق قاعاز ارقىلى ءبىز حاسەن دوسمۇحامەدوۆتىڭ ستارشىن بولعانىن عانا ەمەس, حالەلدىڭ ايەلى ساعيرانىڭ (تانا رۋىنىڭ قاراقۇنان بولىمىنەن) تولىق اتى-ءجونىن, سونداي-اق ستۋدەنت كەزىندە جاسالعان قايىناتاسىنىڭ قامقورلىعى جونىندە دە ماعلۇماتقا كوز جەتكىزدىك. تاريح ءۇشىن بۇل دا زور جەتىستىك.
ايتپاقشى تايسويعاننان تەرىسكەي جاتقان سورقۋىستاعى ۇلكەن زيراتتى جۇرت «الدار قاۋىمى» دەپ اتايتىن. بۇرىنعى ماشاق اۋىلىنا جاقىن بيىكتىگى اتتى كىسىمەن تەڭدەسەر قۇلپىتاستاردىڭ سىرىن اشپاققا بەكىنگەن اتىراۋ وبلىسى تاريحي-مادەني مۇرانى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى سەيىلحان ميراش باستاعان عىلىمي-زەرتتەۋ توبى قاۋىمعا مونيتورينگ جۇرگىزە وتىرىپ, قوسىمشا زەرتتەۋ جۇمىسىنان دا تارتىنعان جوق. مۇك باسقان كونە قۇلپىتاستاردى تازالاپ, وقۋعا دايىنداۋدى قىزىلقوعا اۋدانى ميالى اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى مالىك سۇلەيمەنوۆ, ەسەنباي نۇروۆ, ءازيدوللا قاناتقاليەۆ, قايرات بازارباەۆ, اقجول ءمۇسىلىم ۇلى سياقتى ەرىكتىلەر ءوز جاۋاپكەرشىلىگىنە الدى. ءتىپتى ۇيدەن قۇرال-جاراعىن الا شىعىپ, بەلسەنە كىرىستى. اۋەلى اقىن ىعىلمان شورەك ۇلىنىڭ زيراتىنان تۋرا تەرىستىككە قاراي ون-ون بەس قادامداي جەردەگى بيىك قۇلپىتاسقا نازارى تۇسكەن زەرتتەۋشىلەر جازۋىن توپىراقتان ارشىعاندا اراب تىلىندەگى مىنا ءماتىندى وقىدى (№1 قۇلپىتاس): ء«ال مارحۇم بەرىش رۋعى جايىق تايپاسى الدار ءبولىمى ماشاق بايناق ۇلى 65 ياشىندا وفات, 1890 يىلدا, قىلدىردى بالاسى ق ۇلىمجان مىرزا». دەمەك بۇعان دەيىن دوسمۇحامبەتتىڭ ۇلى دەلىنگەن ق ۇلىمجان ونىڭ ءىنىسى, ياعني ماشاقتىڭ ۇلى ەكەنى انىق بولدى. ال ماشاق بي 1825 جىلى تۋىپ, 1890 جىلى دۇنيە سالعان.
ودان تەرىستىككە قاراي تاعى دا ىلگەرى جۇرگەندە, الدىڭعىدان كىشىلەۋ, بىراق اجار-كوركى ودان كەم ەمەس ءىرى قۇلپىتاس تۇر ەكەن. ورتان بەلىنە جۋىق كومىلگەن توپىراقتى ارشىعاندا (№2 قۇلپىتاس): ء«ال مارحۇم بەرىش رۋعى جايىق تايپاسى الدار ءبولىمى ماشاق ۇلى داۋلەت-ۇمبەت وفات 55 ياشىندا, 1908 يىلدا, قىلدىردى بالاسى ۇتەر» دەگەن جازۋ وقىلدى. دەمەك قازاقتىڭ العاشقى وقىعاندارىنىڭ ءبىرى داۋلەتۇمبەت ماشاق ۇلى 1853 جىلى دۇنيەگە كەلىپ, 1908 جىلى باقيلىق بولعانى انىق. بۇل بەيىتتەن بىرەر قادام الداعى سوعان ۇقساس قۇلپىتاستىڭ جازۋى دا داۋلەتۇمبەتتىڭ قۇلپىتاسىنا كەلىڭكىرەيدى (№3 قۇلپىتاس): ء«ال مارحۇم بەرىش رۋعى جايىق تايپاسى الدار ايماعى حاسەن دوسمۇحامبەت ۇلى, 39 ياشىندا 1909 يىلدا». قۇلپىتاستاعى بۇل جازبا دوسمۇحامبەتتىڭ ۇلكەن ۇلى حاسەننىڭ تۋعان جىلى 1870 جىل ەكەنىنە ايعاق. سونداي-اق اعاسى قايتىس بولعان جىلى حالەل پەتەربورداعى جوعارى وقۋدى تاۋىسقانىن تاريح راستايدى.
– البەتتە, بۇل ءسۇيىنشى حابار. سەبەبى الماتىدا قالعان حالەلدىڭ ءوزىنىڭ مۇردەسىن تاپپاق تۇگىلى, اتا-باباسىنىڭ قاۋىمى قاي جەردە ەكەنىن كورسەتىپ كەتكەن ەشكىم بولماي سان سوعىپ جۇرگەنىمىز راس ەدى. ماۋسىمنىڭ باسىندا ارىپتەستەرىم رۋسلان قۋانوۆ جانە عالامات بازارباەۆپەن بىرگە قىزىلقوعا اۋدانىنا اتتانعاندا, مۇنداي تىڭ دەرەكتەرگە قول جەتكىزەمىز دەگەن ويىمىز دا بولعان جوق. قۇلشىنىسىمىز سول جەردە قۇلپىتاستاردىڭ بەدەرى مەن جازۋىن كورگەندە تۋىندادى. بۇعان دەيىن داۋلەتۇمبەتتىڭ تايسويعان بولىستىق باسقارماسىندا قىزمەت ەتىپ, حاسەننىڭ ستارشىن بولعانى جونىندەگى قولدا بار ارحيۆ دەرەكتەرىن وقىپ, ويلانىپ جۇرەتىنبىز, – دەيدى توپ جەتەكشىسى سەيىلحان امانقۇل ۇلى.
كەلەشەكتە اتىراۋلىق زەرتتەۋشىلەر حالەل دوسمۇحامەد ۇلىنىڭ عىلىمي-قايراتكەرلىك جولىنا قاتىستى جۇمىستاردى جالعاستىرۋعا تالاپتانىپ وتىر. شوقان ءۋاليحانوۆ ايتپاقشى, «قازاق دالاسىندا نە كوپ – ءبىرى كونە, ءبىرى جاڭا جاپىرلاي ورنالاسقان زيراتتار, وبالار مەن توبەشىكتەر كوپ. قازاقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنىڭ بۇل ءتىلسىز ەسكەرتكىشتەرى تاريحي تۇرعىدان گورى, جاعراپيالىق تۇرعىدان العاندا قىمباتتىراق».
نازاربەك قوسشيەۆ,
ولكەتانۋشى
اتىراۋ
