قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان پرەزيدەنتى قىزمەتىنە رەسمي كىرىسۋ راسىمىندە مالىمدەگەن ماڭىزدى باسىمدىقتىڭ بارلىعى سايلاۋالدى باعدارلاماسىمەن ساباقتاسادى. وندا اتالعان ون نەگىزگى باعىتتىڭ ەكىنشىسى سىبايلاس جەمقورلىقتى جويۋ بولدى. ء«بىرىنشى قىركۇيەككە دەيىن جەمقورلىقتىڭ دەڭگەيىن مەيلىنشە تومەندەتۋگە باعىتتالعان رەفورمالار توپتاماسى دايىندالادى. جەمقورلىق – مەملەكەتتىڭ دامۋىن تەجەيتىن كەسەل. بۇل قوعامداعى ءوزارا سەنىمگە, جالپى مەملەكەتىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر توندىرەتىن قۇبىلىس. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزەمىز», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
وسى باعىتتاعى ءىس-شارالاردى كۇشەيتۋ ءۇشىن پرەزيدەنت جارلىعىمەن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى ءوز الدىنا اگەنتتىك رەتىندە قايتا قۇرىلدى. ونىڭ توراعاسى بولىپ تاعايىندالعان اليك شپەكباەۆ اگەنتتىك قايتا قۇرىلعاننان كەيىن يدەولوگياسى مەن جۇمىس تاسىلدەرى دە وزگەرگەنىن, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل سالاسىندا ادىلدىك, سەنىم جانە پاراسات قۇندىلىقتارىنا نەگىزدەلگەن تۇبەگەيلى بەتبۇرىس جاساپ جاتقاندارىن ايتتى.
جاڭادان ىسكە كىرىسكەن اگەنتتىك سىبايلاس جەمقورلىققا بەيىم كەلەتىن سالالاردىڭ سالدارىمەن ارنايى كۇرەسۋ ءۇشىن دەربەس دەپارتامەنتتەر قۇردى. سونىڭ ءبىرى كۆازيمەملەكەتتىك سەكتورعا ارنالدى. ويتكەنى بۇل سالادا بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ ءتيىمسىز جوسپارلانۋى, ورىنسىز قولدانىلۋى سياقتى ولقىلىقتار كوپ ەدى. بۇعان قوسا قۇقىق قورعاۋ سالاسى دا جەمقورلىقپەن ءجيى شاتىلاتىن. سوندىقتان بۇل دەپارتامەنت كۆازيمەملەكەتتىك سەكتورداعى, قۇقىق قورعاۋ جانە سوت ورگاندارىنداعى سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستارىن انىقتاۋ جانە جولىن كەسۋ مىندەتتەرىن ىسكە اسىرادى. ونىڭ قۇزىرەتىنە قۇقىق قورعاۋ جانە سوت سالاسىنىڭ مەكەمەلەرى, سونداي-اق اۋداندىق قۇرىلىمدارعا قوسا رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق دەڭگەيدەگى 155 مەكەمە كىرەدى. بارلىق وبلىس پەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردا ورنالاسقان ەنشىلەس كومپانيالاردى قوسپاعاندا, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ 58 شارۋاشىلىق سۋبەكتىسى بار. سەكتوردىڭ قارجىلىق اينالىمى ەلدىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ 59%-دان استامىن قۇرايدى.
جەمقورلىقپەن جۇيەلى كۇرەستى جولعا قويۋ ءۇشىن بۇل باعىتتاعى ءىس-قيمىلدى زاڭنامالىق تۇرعىدان دا كۇشەيتۋگە ءمان بەرىلدى. پرەزيدەنت حالىققا جولداۋىندا «سىبايلاس جەمقورلىقپەن جان-جاقتى كۇرەسۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن جوق. ورتالىق جانە جەرگىلىكتى ورگانداردىڭ نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەرىنە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ساراپتاما جۇرگىزۋ ءىسىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ قاجەت. بۇعان ساراپشىلار مەن قوعام وكىلدەرى دە اتسالىسۋى ءتيىس. سىبايلاس جەمقورلىققا قاتىستى قىلمىس جاسالعان مەكەمەنىڭ ءبىرىنشى باسشىسىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن زاڭنامالىق جانە نورماتيۆتىك تۇرعىدان ناقتى بەلگىلەۋ كەرەك», دەگەن ەدى.
وتكەن جىلى 26 قاراشادا مەملەكەت باسشىسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى» زاڭىنا باعىنىشتى قىزمەتكەرلەردىڭ سىبايلاس جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتارى ءۇشىن باسشىلاردىڭ دەربەس جاۋاپكەرشىلىگىن قاراستىرعان زاڭنامالىق تۇزەتۋلەر پاكەتىنە قول قويدى. زاڭنىڭ جاڭا رەداكتسياسىنا سايكەس ساياسي باسشىنىڭ ءوز قىزمەتىن دوعارۋعا ءوتىنىش بەرۋىنىڭ باستى شارتى – وعان تىكەلەي باعىنىشتى قىزمەتكەرگە قاتىستى زاڭدى كۇشىنە ەنگەن سوتتىڭ ايىپتاۋ ۇكىمى بولۋى نەمەسە اقتالمايتىن نەگىزدەر بويىنشا قىلمىستىق ءىستى توقتاتۋ تۋرالى شەشىمنىڭ قابىلدانۋى. باسشىنىڭ جۇمىستان كەتۋگە ءوتىنىش بەرەتىن مەرزىمى – 10 كۇنتىزبەلىك كۇن. ەكىنشى شارت – تىكەلەي باعىنىشتى قىزمەتكەر جاساعان قىلمىس باسشى ساياسي لاۋازىمعا تاعايىندالعان كۇنىنەن باستاپ 3 اي وتكەننەن كەيىن جاسالۋى. «قىزمەتتەن كەتۋ» تۇسىنىگى تەك ساياسي قىزمەتشىلەرگە قاتىستى قولدانىلادى. جۇمىستان كەتۋدى قابىلداۋ نەمەسە قابىلداماۋ ساياسي مەملەكەتتىك قىزمەتشىنى تاعايىنداعان تۇلعانىڭ قۇزىرەتىندە.
سونىمەن قاتار بىلتىر 30 جەلتوقساندا پرەزيدەنت «قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن ەۋروپا كەڭەسى اراسىنداعى گرەكو جانە باعالاۋشى توپتار مۇشەلەرىنىڭ ارتىقشىلىقتارى مەن يممۋنيتەتتەرىنە قاتىستى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭعا قول قويىپ, قازاقستان اتالعان ۇيىمنىڭ 50-ءىنشى مۇشەسى بولىپ تانىلدى. بۇل مۇشەلىك قازاقستاننىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ساياساتىن حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ وبەكتيۆتى باعالاۋىنا جول اشادى. سونداي-اق كەلەشەكتە ەۋروپا ەلدەرىمەن قۇقىقتىق كومەك كورسەتۋ, قىلمىسكەرلەردى ەكستراديتسيالاۋ جانە ولاردىڭ زاڭسىز يەمدەنگەن م ۇلىكتەرىن قايتارۋ ماسەلەلەرىندەگى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى.
«حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسى اياسىندا بەلسەندى جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر. ەندى اگەنتتىك توراعاسى ازاماتتاردى بۇرىنعىداي اي سايىن ەمەس, اپتا سايىن قابىلدايدى. ال ونىڭ ورىنباسارلارى مەن اۋماقتىق دەپارتامەنتتەردىڭ باسشىلارىنا جۇرت كۇن سايىن جۇگىنە الادى. ناتيجەسىندە, باسشىلىققا تالاپ-تىلەگىن جەتكىزگەندەردىڭ سانى 3 ەسە ارتىپ, شەشىلگەن ماسەلەلەر 1,3 ەسە ءوستى.
بۇعان قوسا الەۋمەتتىك جەلىلەردە ازاماتتاردىڭ سىن-ەسكەرتپەلەرىنە دەر كەزىندە دەن قويىلىپ, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ساياسات كەڭىنەن تۇسىندىرىلۋدە. 15 وڭىردە اntikor ortalygy سەرۆيستىك ورتالىقتارى اشىلدى. جاقىن ارادا مۇنداي ورتالىق قالعان 2 وڭىردە جۇمىسىن باستايدى.
بارلىق وڭىردە ءۇش تىلدە «اشىق بيۋدجەتتەردىڭ ينتەراكتيۆتى كارتاسى» جوباسى ىسكە قوسىلدى. 2020 جىلدان باستاپ وندا 3,5 ترلن تەڭگەدەن اسا سومادا مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ بيۋدجەتتەرى اشىق كورسەتىلگەن. جالپى 2019 جىلدان باستاپ 7,5 ترلن سوماسىندا مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ بيۋدجەتى جاريالانعان.
تاۋلىك بويى سىبايلاس جەمقورلىق تۋرالى حابارلامالاردى قابىلدايتىن 1424 Call-ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى. وسىندا تۇسەتىن قوڭىراۋلار سانى 353-تەن 988-گە دەيىن ءوسىپ, سول بويىنشا 32-دەن 66-عا دەيىن ءىس تەرگەلەدى. ازاماتتاردىڭ بۇل بەلسەندىلىگىنەن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەتكە سەنىمنىڭ ارتقانىن بايقاۋعا بولادى.
جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋ جۇمىستارى دا بەلسەندى قولعا الىنىپ جاتىر. سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىنە 287 سىرتقى تالداۋ جۇرگىزىلىپ, 257 مونيتورينگ جاسالدى. سول بويىنشا 2 616 ۇسىنىس قارالىپ, ناتيجەسىندە 860-تان اسا ۇيىمداستىرۋ شارالارى قابىلداندى, 63 نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىگە وزگەرىستەر ەنگىزىلدى.
«ساتىپ الۋلاردىڭ بىرىڭعاي تەرەزەسى» اقپاراتتىق جۇيەسى جۇرگىزگەن تالداۋ بويىنشا اگەنتتىك جالپى سوماسى 2 ملرد تەڭگەگە جۋىق تاۋارلار مەن قىزمەتتەردى ساتىپ الۋ باعاسىن وڭتايلاندىردى. وسى جوبا ىسكە قوسىلعاننان بەرى, ياعني 2019 جىلدىڭ قاراشا ايىنان باستاپ شامامەن 2,8 ملرد تەڭگە ۇنەمدەلدى.
مەملەكەتتىك ورگاندارداعى قىلمىستىق ىستەردى تەرگەۋ ناتيجەلەرى بويىنشا سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ سەبەپتەرى مەن جاعدايلارىن جويۋ تۋرالى 3 778 ۇسىنىس ەنگىزىلدى. جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان لاۋازىمدى تۇلعالار سانى – 1 590. ونىڭ 213-ءى جۇمىستان بوساتىلدى. دۇرىس باقىلاماعانى ءۇشىن 648 باسشى جازالاندى.
اگەنتتىك قايتا قۇرىلعان ساتتەن باستاپ سىبايلاس جەمقورلىقپەن شاتىلعان 1922 ادام اشكەرە بولدى. ونىڭ ىشىندە 40-ى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى, 140-ى – وبلىستىق دەڭگەيدەگى باسشى. بۇل مالىمەت 2019 جىلدىڭ 13 ماۋسىمىنان 2020 جىلدىڭ 8 ماۋسىمىنا دەيىنگى دەرەك بويىنشا كەلتىرىلىپ وتىر.
سونىمەن قاتار سوت جۇيەسىندەگى سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ جولىن كەسۋ بويىنشا جۇمىس كۇشەيتىلدى. وتكەن جىلى پارامەن ۇستالعان 7 سۋديا سوتتالدى. بيىل تاعى الماتى, شىمكەنت قالالارىندا جانە پاۆلودار وبلىسىندا 3 سۋديانىڭ جىمىسقى ارەكەتى اشكەرەلەندى.
جالپى, اگەنتتىك قابىلداعان كەشەندى شارالار وڭ ناتيجەلەرىن بەرە باستادى. Transparency Kazakhstan ساۋالداماسى اياسىندا رەسپوندەنتتەردىڭ 54,4%-ى سوڭعى جىلداعى سىبايلاس جەمقورلىق دەڭگەيىنىڭ تومەندەگەنىن اتاپ ءوتتى. كاسىپكەرلەردىڭ 76%-دان استامى قازاقستاندا پاراقورلىققا ۇرىنباي, ءوز بيزنەسىن دامىتۋعا بولادى دەپ سانايدى. ال «تالاپ» قولدانبالى زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ جۇرگىزگەن ساۋالداماسىندا رەسپوندەنتتەردىڭ جارتىسىنان كوبى سوڭعى ءۇش جىلدا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى جاعدايدىڭ جاقسارعانىن ايتقان. بۇل ساۋالداماعا قاتىسقانداردىڭ 3/2 بولىگى سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس كۇشەيە ءتۇستى دەسە, 60,4%-ى بۇل جۇمىسقا ءوز ۇلەسىن قوسۋعا دايىن ەكەنىن بىلدىرگەن.
