بىراق بىلتىر جازدا سۋ اقىسى ەداۋىر «ارزانداپ», 705 تەڭگەگە ءتۇسىپتى. وسىلايشا قالتاسىنىڭ جۇقالىعىنا قاراماستان اۋىز سۋعا افريكالىق تاريفپەن اقى تولەپ وتىرعان اۋىلداعى اعايىن «ويما تازعا – ون تەڭگە, قىرما تازعا – قىرىق تەڭگەنىڭ» كۇيىن كەشىپ وتىر. بۇگىندە ارالبايدا 70 شاقتى ءۇي ءتۇتىن تۇتەتەدى. 2017 جىلدىڭ اياعىندا «وڭىرلەردى دامىتۋ» باعدارلاماسى بويىنشا ءار ۇيگە سۋ قۇبىرى تارتىلىپ, شاعىن اۋىلدىڭ تۇرعىندارى تايلى-تاياعى قالماي مارە-سارە بولىسىپ قۋانىپ قالعان. بۇرىن سۋدى وگىز اربا, تراكتورمەن تاسىپ ىشەتىن قاراشا جۇرت يىناعاشتان, وگىز اربادان قۇتىلىپ, كوزى اشىلعانداي بولىپ ەدى.
– ءۇيدى-ۇيگە سۋ كىرىپ تۇر. بۇرىن مۇنداي تۇسىمىزگە دە كىرمەپ ەدى. بىراق پايدالانعان سۋدىڭ ءار تەكشەسىنە 1000 تەڭگە تولەيمىز. قىستىڭ كۇنى جۇرت مالىن سۋارادى. قازىر باۋ-باقشا ەگۋدى دە مۇلدە دوعاردىق. نەمەرەلەرىمىزدى اپتاسىنا ءبىر رەت مونشاعا ءتۇسىرىپ الامىن, كىردى جەتىسىنە ءبىر رەت جۋامىز. جۇرتتىڭ كوبى ءبىر زەينەتاقىعا قاراپ وتىر. اۋىلداعى جۇمىستىڭ جايى بەلگىلى. مۇندا مۇعالىم, دارىگەر مەن اكىمدىك قىزمەتشىسىنەن باسقا ەشكىم ايلىق المايدى. توپتى بالانىڭ اۋزىنان جىرىپ, سۋعا ايىنا جوق دەگەندە 5-6 مىڭ, بولماسا 15-17 مىڭ تەڭگە تولەپ وتىرمىز. وسىعان ءىشىمىز اشيدى, – دەپ ناليدى زەينەتكەر ءسابيرا شايزادينا.
ءۇيدى-ۇيگە سۋ تارتىلىپ, دەربەس ەسەپتەگىش قۇرىلعى ورناتىلعان سوڭ, ونىڭ ايلىق باعاسىنان بەيحابار تۇرعىندار العاشقىدا كۇنارا كىر جۋىپ, كۇنىنە عۇسىل الىپ, سۋدى ەمىن-ەركىن پايدالانىپتى. ءبىر اي وتكەن سوڭ بىرەۋگە 17 مىڭ, ەندى بىرەۋگە 21 مىڭ تەڭگە قارىزسىڭ دەگەن تىلدەي قاعاز كەلگەندە, جاعاسىن ۇستاعان جۇرت كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتىڭ سۇراعانىن امالسىز تولەگەن. «اۋزى كۇيگەن ءۇرىپ ىشەدىنىڭ» كەبىن كيگەن ارالبايلىقتار سودان بەرى سۋدىڭ كرانىن ابايلاپ اعىزۋدى ۇيرەندى.
– ۇيگە سۋ كىرگەلى كىر ماشينامىزدى قوسىپ وتىرمىز, ۇيدە جۋىنامىز, اجەتحانامىز دا ۇيدە. جاسى 70-تەن اسقان مەن سياقتى قارت ادامعا ىڭعايلى. ارينە مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ يگىلىگىن مۇلدەم كورمەي وتىرمىز دەۋ كۇنا بولار. بىراق ىرگەمىزدەگى اقشىعاناق, الباربوگەت, كوكالات, تورعاي اۋىلدارى سۋعا نەبارى 30-اق تەڭگە تولەيدى. ءبىز 4 جىلدان بەرى قاراي 750-1000 تەڭگەدەن تولەپ كەلەمىز. العاش قۋانىشىمىزدا شەك بولمادى. ون شاقتى كۇننەن سوڭ, نازىمبەك ءبايدىلدين دەگەن جىگىت كەلىپ, اۋىل ادامدارىن جيناپ, سۋدىڭ تەكشەسىنە 1000 تەڭگەدەن تولەيسىڭدەر دەپ باعاسىن قويىپ كەتتى. ءبىز مىنالارىڭ وتە قىمبات قوي دەپ ەدىك, تىڭدامادى. كەلىسىمشارتقا قول قويىڭدار دەدى, بىراق مەن وعان قول قويعان جوقپىن.
– وزگە اۋىلدىڭ جۇرتى تەكشەسىنە 30 تەڭگەدەن تولەيدى, ءبىز 1000 تەڭگەدەن تولەيمىز. بۇل قالاي؟ مۇنداي باعانى قايدان الىپ وتىرسىڭدار؟ – دەپ ەدىم, جاۋاپ بولمادى.
ودان كەيىن بىرنەشە رەت جيىن ءوتتى. اۋدان اكىمى كەلدى. سۋدىڭ باعاسىن انە تومەندەتەمىز, مىنە تومەندەتەمىز دەپ جۇرگەندە ەكى جىل ءوتىپ كەتتى. سونىمەن بىلتىر ماۋسىم ايىندا 705 تەڭگەگە ءتۇسىردى. ونى دا تۇسىنبەدىك. ودان كەيىن كۇزگە قاراي قىركۇيەك, قازانعا دەيىن 30 تەڭگەگە تۇسىرەمىز دەپ ەدى. سودان ءالى جوق. بىرنەشە رەت اۋدان اكىمىنە باردىق. اۋىل اكىمىنە دە ايتىپ جاتىرمىز. ەشقانداي وزگەرىس جوق. سودان بيىل ءساۋىر ايىندا 30 تەڭگەگە تۇسىرەمىز دەپ ەدى, ودان دا حابار جوق. ءوزىم سوڭعى ايدا 6 مىڭ تەڭگەدەي تولەدىم. ويتكەنى تراكتور, اربا بار, سۋدى پىلاكپەن تاسىپ الامىن. ەل ەڭ از دەگەندە ءبىر ايدا 3 تەكشەسىنە سۋ پايدالانادى. سۋعا كەتەتىن تولەماقىسىنىڭ الدى 16-17 مىڭ تەڭگەگە دەيىن جەتەدى, – دەدى اۋىل اقساقالى حاميت اڭساعاي ۇلى.
اۋىل اكىمىنىڭ ايتۋىنشا, اۋىلدا سۋ قۇبىرى بۇرىن دا بولعان. – 2017 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىندا سونى قايتا قالپىنا كەلتىرىپ, ەلدىڭ يگىلىگىنە بەردىك. كەيىن ءتاريفتى بەلگىلەۋ, مەنشىك قۇقىعىن انىقتاۋ سياقتى جۇمىستار جۇرگىزىلدى. رەكونسترۋكتسيا اياقتالعاننان كەيىن نىسان اۋداندىق كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ءبولىمىنىڭ بالانسىنا بەرىلدى. كوپ ۇزاماي اۋداندىق تكش باسشىسى باستاعان توپ كەلىپ, اۋىل تۇرعىندارىمەن جيىن وتكىزدىك. سول جەردە تۇرعىنداردىڭ كەلىسىممەن اۋىز سۋدىڭ تاريفى 1000 تەڭگە بولىپ بەلگىلەندى. ءبىز بۇل باعانى قايدان الدىق؟ بۇرىن اۋىل ازاماتتارى سۋدى اشىق كوزدەردەن تراكتورمەن تاسيتىن. سول باعاعا! ياعني تۇرعىندار ءۇش تەكشە سۋدى 3000 تەڭگەگە ساتىپ الادى. سول جولعى جيىندا قاۋلى قابىلدانىپ, ۋاقىتشا باعا بەكىتىلدى. تۇراقتى باعانى تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ دەپارتامەنتى بەكىتكەنشە, وسىلاي بولا تۇرادى دەپ حالىققا تۇسىندىردىك. مۇنىمەن قازىر ءتيىستى ورىندار اينالىسىپ جاتىر. مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن سۋبسيدياعا ىلىكسەك, سۋ باعاسى رەتتەلەدى, – دەدى اۋىل اكىمى.
اۋدان باسشىلارىنىڭ ايتۋىنشا, اۋىزسۋ ءتاريفىن بەكىتۋ ماسەلەسى قازىر تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ جانە باسەكەلەستىكتى قورعاۋ دەپارتامەنتىندە قارالىپ جاتقان كورىنەدى. و باستا سۋ تاراتاتىن كەشەندى ۇستاپ تۇرۋ كەرەك بولعان سوڭ, تاريف باعاسى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ كەلىسىمىمەن 1000 تەڭگە بولىپ بەكىتىلگەن.
– بۇل بەكىتىلگەن تاريف. مەملەكەت بەكىتكەن. ءبىز تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ دەپارتامەنتىنە تاپسىردىق, سونداعى ماماندار وزدەرىنىڭ ارنايى فورمۋلاسىنا سالىپ, ەسەپتەپ بەردى. وسى وڭىردەگى بارلىق اۋىل ءدال وسىنداي قىمباتشىلىقتان وتكەن. بۇعان بىردەن قول جەتكىزۋ قيىن. ول ءۇشىن كادىمگىدەي سۋبسيديا ءبولىنىپ, سۋعا جۇمسالاتىن شىعىننىڭ باسىم بولىگى مەملەكەت تاراپىنان تولەنۋى كەرەك. ياعني بۇل مينيسترلىكتە شەشىلەتىن شارۋا. ءبىز بۇل ماسەلەنى كوپتەن بەرى باقىلاۋدا ۇستاپ وتىرمىز. اماندىق بولسا, وسى جىلى شەشىلەدى. تەك شىدامدىلىق تانىتۋ كەرەك. سوزىلىپ كەتكەنى راس, ءيا. بىراق ءبىزدىڭ قولىمىزدا تۇرعان شارۋا ەمەس قوي. وسىنداي ارالباي اۋىلىنداعىداي جاعدايعا جەتە الماي جاتقان ەلدى مەكەندەر بار. سۋجارعان, شەگەن اۋىلدارىنا ءالى سۋ كىرمەي تۇر. قازىر جوبالىق سمەتالىق قۇجاتتارىن جاساپ جاتىرمىز. كەلەسى جىلى ۇسىنباقپىز. بيىل «جۇمىسپەن قامتۋ» باعدارلاماسى ارقىلى اقكول, احمەت بايتۇرسىن ۇلى اۋىلدارىنا سۋ قۇبىرى تارتىلادى. تاياۋدا عانا مەردىگەر انىقتالدى. كولقامىسقا سۋ تازارتۋ قۇرىلعىسى ورناتىلادى, دەدى اۋدان اكىمى شوتا وسپانوۆ.
وبلىستىق تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ جانە باسەكەلەستىكتى, تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ دەپارتامەنتىنىڭ وكىلدەرى بىلتىر ارالباي اۋىلى تۇرعىندارىمەن جاريا تىڭداۋ جيىنىن وتكىزگەنىن ايتتى.
– تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ تۋرالى زاڭدا جازىلعان تالاپتار بويىنشا ءبىز بىلتىر 21 ماۋسىم كۇنى ارالباي اۋىلىنىڭ تۇرعىندارىمەن جاريا تىڭداۋ جيىنىن وتكىزدىك. بىزگە اۋداندىق تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق بولىمىنەن سۋ باعاسىن بەكىتۋ تۋرالى ءوتىنىش بەرگەن. ءبىز سول باعا بەكىتىلمەي تۇرىپ حالىقپەن جاريالى تۇردە كەزدەسۋىمىز كەرەك. ونداعى ماقسات, ءتاريفتىڭ قۇرامىنا قانداي شىعىندار كىرەدى, سونى حالىق ءبىلۋى كەرەك. ولاردىڭ دا پىكىرى ەسكەرىلۋى ءتيىس. كاسىپورىن بىزگە 1991 تەڭگە كولەمىندە تاريف جوباسىن ۇسىنعان. ءبىز كاسىپورىن تاپسىرعان ەسەپ-قيساپتارىن تۇگەل تەكسەرىپ, ءتاريفتى 1000 تەڭگەدەن 705 تەڭگەگە تۇسىردىك. ەندى اۋىلداعى سۋ باعاسىن ارزانداتۋ ءۇشىن تاعى ءبىر قادام جاسالۋى ءتيىس. سۋبسيديا ماسەلەسى وسى ساتىدا قارالادى. سوندىقتان ارالباي اۋىلىنىڭ تۇرعىندارىنا ءسال شىداي تۇرۋلارىنا تۋرا كەلەدى. وعان ءبىراز ۋاقىت كەرەك, – دەدى تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ دەپارتامەنتىنىڭ باس مامانى ازامات سابىرجان.
قوستاناي وبلىسى
