وتارلاۋشىلاردىڭ قازاقتى وقىتۋعا بىلايشا ءمان بەرۋىنە باستى سەبەپ, ۇزاق جىل تۇراقتى جۇرگىزىلگەن شوقىندىرۋ ءىسى ناتيجە بەرمەۋىنە بايلانىستى ەدى. ويتكەنى, ولار قازاقتى بىردەن دىننەن باس تارتقىزۋ قيىن ەكەنىن ءبىلدى. سوندىقتان, جۇيەلى تۇردە قازاق اراسىنداعى مۇسىلمانشىلىقتى ىشتەن ءىرىتۋدىڭ جوسپارىن قۇردى.
ول ءۇشىن اۋەلى, حالىققا ءبىلىم بەرۋدى تەك وتارلاۋشىلار تۇزگەن باعدارلاما بويىنشا وقىتىپ, وقۋ باعدارلاماسىنا حريستيان ءدىنىنىڭ ادەپ-زاڭدارىن بىلدىرمەي ءسىڭىرىپ وقىتۋدى جولعا قويدى.
ەكىنشى تاراپتان, مۇسىلمانشىلىق ادەپ-عۇرىپتارىن تارك ەتەتىن ۇعىم-تۇسىنىكتەردى وقۋ جۇيەسىنە ەنگىزدى. وسى ارقىلى تاربيەلەنگەن ادامداردى تۇزەمدىك ەليتاعا: «قازاققا مۇسىلمان ءدىنى جات, بۇل ارابتىڭ سالت-ءداستۇرى, قازاقتىڭ ءوزىنىڭ بايىرعى تاڭىرشىلدىك ءدىني-عۇرپى بولعان» دەيتىن ناپسىگە قولايلى تۇسىنىكتەردى تىقپالادى.
وسىلاي حالىقتىڭ ساناسىن مۇسىلمانشىلىقتان الاستاتۋ ءۇشىن ويدان جاساندى ءدىن تاۋىپ, وعان عىلىمي تۇسىنىكتەمە بەرىپ, نەگىزدەمە جاساپ, زەرتتەۋشىلەر توبىن قالىپتاستىردى. وسىنداعى تاڭىرلىك ءدىن دەيتىن دۇنيەنى شىعىس-ءسىبىر گەنەرال-گۋبەرناتورى ن.ن.مۋراۆەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن عىلىمي اينالىمعا ەنگىزگەن ادام موڭعول-بۇريات تۇقىمنان شىققان ەتنوگراف-عالىم دورجي بانزاروۆ.
بانزاروۆتىڭ تۇجىرىمى بويىنشا: «موڭعول-بۇرياتتار ءبۋدديزمنىڭ ەلەمەنتتەرى مەن تاڭىرلىك قالدىقتارى قوسىلعان «قويىرتپاق» ءدىن ۇستانىپ ءجۇر» دەسە, ءدال وسى يدەيانى قازاق عالىمى شوقان ءۋاليحانوۆ تا قايتالايدى. ول: «قازاقتاردا تاڭىرلىك سالت-سانا مۇسىلماندىق نانىممەن ميداي ارالاسىپ, ورتاق مۇسىلمان اتتى ءدىن قۇرايدى… وسى ەكى ءدىننىڭ, قازاق نانىمىنا ميداي ارالاسۋىنا ەرتەدەن كەلە جاتقان شاماندىق ءدىن نەگىز بولدى دەمەكپىز», دەيدى.
جوعارىدا وتارلاۋشىلار تاڭعان قيسىنسىز ۇستانىم – ءتاڭىر ءدىنى دەيتىنگە كەلسەك, بۇل ارى كەتكەندە بايىرعى كوشپەندىلەرگە ءتان تۇرمىستىق سالت. ەگەر تاڭىرشىلدىك جاقسى ءدىن بولسا, وتارلاۋشىلار وزدەرى قابىلدار ەدى عوي. ءدىنتانۋشى عالىم اشىربەك مومىنوۆ: «تاڭىرلىك ءدىن بولۋى ءۇشىن ونىڭ كىتابى, پايعامبارى, عيباداتحاناسى, شاريعي ۇكىمى بولۋ كەرەك. تاڭىرلىكتە ونداي سيپات جوق جانە بۇل بۇرىنعى وتكەن تۇرمىستىق سالتتارعا نەگىزدەي وتىرىپ, بەرتىندە وتارلاۋشىلار ويلاپ تاپقان دۇنيە», دەيدى.
وتارلاۋشىلار ءارتۇرلى عيبادات جاساپ قينالمايتىن, كۇنالى ىستەردەن ادام بالاسىن تىيمايتىن, وقىپ-جاتتايتىن جالبارىنۋ سوزدەرى جوق, جەپ-جەڭىل جالعان دۇنيەنى ءدىن دەپ تىقپالاۋداعى ماقساتى: حالىقتى شاريعاتى اۋىر يسلامنان تايدىرۋ ەدى.
مىسالى, اعارتۋشى-ميسسيونەر نيكولاي يلمينسكي: «قازاقتارعا «سەندەر مۇسىلمان ەمەسسىڭدەر, سەندەردىڭ دىندەرىڭ باسقا, اتا-باباڭ ءتاڭىر ءدىنىن ۇستاعان» دەپ ءتۇسىندىرۋ قاجەت, بۇل ۇعىم تولىق ورنىققان جاعدايدا ولاردى حريستيان دىنىنە كىرگىزۋ وڭاي بولادى», دەگەن قۇپيا ۇستانىمىن 1860 جىلى پاتشا ۇكىمەتىنە جازعان بايانحاتىندا ايتادى.
وسىلاي وتارلاۋشى يدەولوگيا الدىمەن قازاق سياقتى كوشپەندى حالىقتاردىڭ دۇنيەتانىمىن يسلامنان بۇرىنعى جانە يسلامنان كەيىنگى دەپ ەكىگە بولشەكتەپ الادى دا, جالاڭاش قالعان «سانانى» حريستيان با, كوممۋنيستىك يدەيا ما, ءبىر زاتپەن كيىندىرەدى. ءسويتىپ, باسقانىڭ شەكپەنىن كيگەن حالىقتىڭ دۇنيەتانىمى «قۇتقارۋشىسىنا» ۇدايى قۇلدىق ۇرۋمەن وتەدى. قازىرگى تاڭدا قازاق زيالىلارىنىڭ كوبى تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن قوعامدا پايدا بولعان مۇسىلمانشىلىقتى سىڭىرە الماۋىنا سەبەپ وسى.
قىزىق بولعاندا سوڭعى كەزدەرى تاڭىرشىلدىك يدەياسىن جاقتاۋشىلار الەۋمەتتىك جەلىدە قاپتاپ كەتتى. بۇل دا سول جوعارىدا ايتقانىمىزداي قازاقتىڭ ءدىنىن السىرەتۋ ءۇشىن كۇش سالىپ جاتقان دۇشپانداردىڭ ارەكەتى. مۇنداي ب ۇلىككە باستار دۇنيەدەن اباي بولعانىمىز دۇرىس.
