تاريح • 03 ماۋسىم، 2020

تۇزەمدىك ەليتا

426 رەت كورسەتىلدى

وتكەن عاسىرلاردا قازاق دالاسىن وتارلاۋشىلار «ورىس-قازاق شكولى» دەيتىن ميسسيونەرلىك باعىتتا مەكتەپتەر اشىپ، بۇراتانالار اراسىنان «تۇزەمدىك ەليتا» شىعارۋدى ماق­سات تۇتتى. تۇزەمدىك ەليتانىڭ ءبىلى­مىن باس­تاۋىشتىق دەڭگەيدە شەكتەپ، وتار­لىق باسقارۋ جۇيەسىنىڭ ەڭ تومەنگى دارە­جەسى پيسار-ءتىلماش سياقتى بولماشى قىزمەتكە ورنالاستىرۋ ارقىلى، ولاردى ءوز ماقساتتارىنا پايدالاندى. تۇزەمدىك ەليتانى حالىق اراسىندا «تەرىس وقىعاندار» دەپ اتادى.

وتارلاۋشىلاردىڭ قازاقتى وقىتۋعا بىلايشا ءمان بەرۋىنە باستى سەبەپ، ۇزاق جىل تۇراقتى جۇرگىزىلگەن شوقىندىرۋ ءىسى ناتيجە بەرمەۋىنە بايلانىستى ەدى. ويتكەنى، ولار قازاقتى بىردەن دىننەن باس تارتقىزۋ قيىن ەكەنىن ءبىلدى. سوندىقتان، جۇيەلى تۇردە قازاق اراسىنداعى مۇسىلمانشىلىقتى ىشتەن ءىرىتۋدىڭ جوسپارىن قۇردى.

ول ءۇشىن اۋەلى، حالىققا ءبىلىم بەرۋدى تەك وتارلاۋشىلار تۇزگەن باعدارلاما بويىنشا وقىتىپ، وقۋ باعدارلاماسىنا حريستيان ءدىنىنىڭ ادەپ-زاڭدارىن بىلدىرمەي ءسىڭىرىپ وقىتۋدى جولعا قويدى.

ەكىنشى تاراپتان، مۇسىلمانشىلىق ادەپ-عۇرىپتارىن تارك ەتەتىن ۇعىم-تۇسى­نىكتەردى وقۋ جۇيەسىنە ەنگىزدى. وسى ارقىلى تاربيە­لەنگەن ادامداردى تۇزەمدىك ەليتاعا: «قا­زاق­قا مۇسىلمان ءدىنى جات، بۇل ارابتىڭ سالت-ءداستۇرى، قازاقتىڭ ءوزىنىڭ بايىرعى تاڭىر­شىلدىك ءدىني-عۇرپى بولعان» دەيتىن ناپسىگە قولايلى تۇسىنىكتەردى تىق­پالادى.

وسىلاي حالىقتىڭ ساناسىن مۇسىلمان­شىلىقتان الاستاتۋ ءۇشىن ويدان جاساندى ءدىن تاۋىپ، وعان عىلىمي تۇسىنىكتەمە بە­رىپ، نەگىزدەمە جاساپ، زەرتتەۋشىلەر توبىن قالىپتاستىردى. وسىنداعى تاڭىرلىك ءدىن دەيتىن دۇنيەنى شىعىس-ءسىبىر گەنەرال-گۋبەرناتورى ن.ن.مۋراۆەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن عىلىمي اينالىمعا ەنگىزگەن ادام موڭعول-بۇريات تۇقىمنان شىققان ەتنوگراف-عالىم دورجي بانزاروۆ.

بانزاروۆتىڭ تۇجىرىمى بويىنشا: «موڭعول-بۇرياتتار ءبۋدديزمنىڭ ەلەمەنتتەرى مەن تاڭىرلىك قالدىقتارى قوسىلعان «قو­يىرتپاق» ءدىن ۇستانىپ ءجۇر» دەسە، ءدال وسى يدەيانى قازاق عالىمى شوقان ءۋاليحانوۆ تا قايتالايدى. ول: «قازاقتاردا تاڭىرلىك سالت-سانا مۇسىلماندىق نانىممەن ميداي ارالاسىپ، ورتاق مۇسىلمان اتتى ءدىن قۇرايدى… وسى ەكى ءدىننىڭ، قازاق نانىمىنا ميداي ارالاسۋىنا ەرتەدەن كەلە جاتقان شاماندىق ءدىن نەگىز بولدى دەمەكپىز»، دەيدى.

جوعارىدا وتارلاۋشىلار تاڭعان قيسىن­سىز ۇستانىم – ءتاڭىر ءدىنى دەيتىنگە كەلسەك، بۇل ارى كەتكەندە بايىرعى كوشپەندىلەر­گە ءتان تۇرمىستىق سالت. ەگەر تاڭىرشىلدىك جاق­سى ءدىن بولسا، وتارلاۋشىلار وزدەرى قا­بىلدار ەدى عوي. ءدىنتانۋشى عالىم اشىر­بەك مومىنوۆ: «تاڭىرلىك ءدىن بولۋى ءۇشىن ونىڭ كىتابى، پايعامبارى، عيباداتحاناسى، شاريعي ۇكىمى بولۋ كەرەك. تاڭىرلىكتە ونداي سيپات جوق جانە بۇل بۇرىنعى وتكەن تۇرمىستىق سالتتارعا نەگىزدەي وتىرىپ، بەر­­تىندە وتارلاۋشىلار ويلاپ تاپقان دۇ­نيە»، دەيدى.

وتارلاۋشىلار ءارتۇرلى عيبادات جاساپ قينالمايتىن، كۇنالى ىستەردەن ادام بالاسىن تىيمايتىن، وقىپ-جاتتايتىن جالبارىنۋ سوزدەرى جوق، جەپ-جەڭىل جالعان دۇنيەنى ءدىن دەپ تىقپالاۋداعى ماقساتى: حالىقتى شاريعاتى اۋىر يسلامنان تايدىرۋ ەدى.

مىسالى، اعارتۋشى-ميسسيونەر ني­كو­لاي يلمينسكي: «قازاقتارعا «سەندەر مۇسىل­مان ەمەسسىڭدەر، سەندەردىڭ دىندەرىڭ باسقا، اتا-باباڭ ءتاڭىر ءدىنىن ۇستاعان» دەپ ءتۇسىندىرۋ قاجەت، بۇل ۇعىم تولىق ورنىققان جاعدايدا ولاردى حريستيان دىنىنە كىرگىزۋ وڭاي بولادى»، دەگەن قۇپيا ۇستانىمىن 1860 جىلى پاتشا ۇكىمەتىنە جازعان بايانحاتىندا ايتادى.

وسىلاي وتارلاۋشى يدەولوگيا الدىمەن قازاق سياقتى كوشپەندى حالىقتاردىڭ دۇنيەتانىمىن يسلامنان بۇرىنعى جانە يسلامنان كەيىنگى دەپ ەكىگە بولشەكتەپ الا­دى دا، جالاڭاش قالعان «سانانى» حريستيان با، كوممۋنيستىك يدەيا ما، ءبىر زاتپەن كيىندىرەدى. ءسويتىپ، باسقانىڭ شەك­پەنىن كيگەن حالىقتىڭ دۇنيەتانىمى «قۇت­قا­رۋشىسىنا» ۇدايى قۇلدىق ۇرۋمەن وتە­دى. قازىرگى تاڭدا قازاق زيالىلارىنىڭ كوبى تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن قوعامدا پايدا بولعان مۇسىلمانشىلىقتى سىڭىرە الماۋىنا سەبەپ وسى.

قىزىق بولعاندا سوڭعى كەزدەرى تاڭىر­شىلدىك يدەياسىن جاقتاۋشىلار الەۋمەتتىك جەلىدە قاپتاپ كەتتى. بۇل دا سول جوعارىدا ايتقانىمىزداي قازاقتىڭ ءدىنىن السىرەتۋ ءۇشىن كۇش سالىپ جاتقان دۇشپانداردىڭ ارەكەتى. مۇنداي ب ۇلىككە باستار دۇنيەدەن اباي بولعانىمىز دۇرىس.  

سوڭعى جاڭالىقتار

QazaqGaz ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ قۇرامى وزگەردى

قازاقستان • 02 جەلتوقسان، 2022

ماۋلەن اشىمباەۆ قىتاي حالقىنا كوڭىل ايتتى

پارلامەنت • 02 جەلتوقسان، 2022

شەكارانى بۇكىل ەل قورعايدى

قوعام • 02 جەلتوقسان، 2022

ۇقساس جاڭالىقتار