الەم • 03 ماۋسىم، 2020

شىرعالاڭ شىندىعى

121 رەت كورسەتىلدى

تاريحشى، مەريلەند ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى سارا كامەروننىڭ «اشتىق جايلاعان دالا: اشارشىلىق، زورلىق جانە كەڭەستىك قازاقستاندى ورناتۋ» ات­تى كىتابى جارىق كورگەندە ەل گازەتى العاش­قىلاردىڭ ءبىرى بولىپ اۆتورمەن سۇح­باتتاسىپ، اقجولتاي جاڭالىقتى عىلىمي ورتاعا، وقىرمان قاۋىمعا قۋانا جەتكىزگەن بولاتىن. مىنەكەي، اراعا كوپ ۋاقىت سالماي اتالعان قۇندى ەڭبەك قازاق تىلىنە اۋدارىلىپ، قالىڭ وقىرمانعا جول تارتىپ وتىر.

اكادەميالىق ەڭبەك سارا كامەروننىڭ 11 جىلدىق زەرتتەۋ جۇمىسىنىڭ ناتيجەسى. ونىڭ دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسى كىتاپتان بىرنەشە جىل بۇرىن قورعالىپ، مونوگرافيا رەتىندە تەك 2018 جىلى كورنەلل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسپاسىنان جاريالاندى. تاريحي ەڭبەك بەلگىلى قوعام قايراتكەرى جانە ساياساتكەر دوسىم ساتباەۆتىڭ ء«Cوز» مادەني-اعارتۋشىلىق قورىنىڭ ادەبي جوباسى اياسىندا جارىق كورسە، قازاق تىلىنە Cاۋلە جانە زاۋرە باتاەۆالار اۋداردى.

جوبا جەتەكشىسى دوسىم ساتباەۆ اۆتوردىڭ تراگەديانىڭ ۇلتتىق بولمىسىمىزعا قالاي اسەر ەتكەنىنە نازار اۋدارۋى ەڭبەكتى باسقا زەرتتەۋلەردەن ەرەكشەلەيتىنىن ايتادى.

– بۇل كىتاپتىڭ جاريالانۋى – اشارشىلىققا ارنالعان ەكىنشى ءىرى تاريحي جوبا. ءبىرىنشى جوبا دەرەكتى فيلم تۇسىرىلىمىمەن بايلانىستى: «وتكوچەۆنيكي مەرتۆوي ستەپي» ءفيلمىن جاستار ءۇشىن YouTube-كە جاريالادىق. شىنىندا دا، قازىر كوپتەگەن ادام اشارشىلىق تۋرالى جانە ستاليندىك رەپرەسسيالار تۋرالى از بىلەدى. ولار گۋلاگ، كارلاگ، الجير تۋرالى بىلمەيدى. دەگەنمەن، ءبىز ءالى دە جاراقاتى جازىلماعان قوعامبىز. ءبىز ءالى كۇنگە دەيىن تاريحي جادىمىزدى، تامىرلارىمىز بەن داستۇرلەرىمىزدى قالپىنا كەلتىرىپ جاتىرمىز. سارا كىتابىندا «جۇرتتى بارىنان ايىرعان، بۇرىن قالىپتاسقان الەۋمەتتىك قۇرىلىمداردى بۇزعان ۇجىمداستىرۋ قازاقتاردىڭ كەڭەس مەملەكەتىنە دەگەن تاۋەلدىلىگىن ودان ءارى ارتتىردى. حالىق اشتىقتان قالعان «جاراقاتتان» كەيىنگى كەڭەس جىلدارىندا دا ارىلا المادى» دەپ جازادى، – دەيدى ول.

ال اۋدارما جۇمىستارى باقانداي 8 ايعا جالعاسقان. ايتا كەتەتىن جايت – بۇل ەڭبەكتى ورىس تىلىنە اۋدارۋ جۇمىسىن رەسەيدىڭ نلو باسپاسى جۇزەگە اسىرعان ەدى، ياعني ەكى تىلگە اۋدارۋ بارىسى قاتار ءجۇردى. قانداي دا كىتاپتى باسقا تىلگە اۋدارۋ بارىسىندا اۆتور تاراپىنان تۇزەتۋلەر، وزگەرتۋلەر مىندەتتى تۇردە بولاتىنى  بەلگىلى جايت. سوندىقتان ءار تاراۋدى اۋدارعان سوڭ، اۆتوردىڭ ءوزى 2 تىلگە اۋدارىلعان نۇسقالارىن قاراپ شىعىپ، ۇسىنىستارىنا قوسا ورىس تىلىندەگى نۇسقاسىنا ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەردى دە جىبەرىپ وتىرعان.

– رەداكتسيالاۋ بارىسىندا وسى اتالعان وزگەرىستەردى ەسكەردىك. بۇل ورايدا «اشتىق جاي­لاعان دالا» جوباسىنا تاپسىرىس بەرگەن باسپاگەر – دوسىم اسىلبەك ۇلى ساتباەۆتىڭ ءوزى دە بۇل تالاپتاردىڭ ورىندالۋىنا اسا مۇددەلى بولعانىن جانە ۋاقىت جاعىنان ەشبىر قىسىم جاساماي، شىعارماشىلىققا قاجەتتى جاعداي جاساعانىن ايتا كەتكىمىز كەلەدى. اۋدارما سالاسىنىڭ، سو­نىڭ ىشىندە اكادەميالىق ەڭبەكتەردى اۋدارۋ ەرەك­شەلىكتەرىنىڭ ءبىرى – اۋدارماشىنىڭ ەكى ءتىلدى جەتىك ءبىلۋى مۇلدەم جەتكىلىكسىز. وعان قوسا اۋدار­ماشىنىڭ اۋدارىلاتىن تاقىرىپ بويىنشا جالپى حابارى مەن كاسىبي تاجىريبەسى بولۋى – كاسىبي تۇرعىدان دا، ەتيكالىق تۇرعىدان دا اسا ماڭىزدى تالاپ. سوندىقتان اۋدارۋدى ەكەۋلەپ ىسكە اسىردىق. ەكىنشى اۋدارماشى – ساۋلە باتاەۆا مەنىڭ اپكەم، ونىڭ نەگىزگى ماماندىعى ءپالساپاشى ءارى الەۋمەتتانۋشى بولعاندىقتان،  الەۋمەتتىك عىلىمدار سالاسىنداعى بىلىكتىلىگى اۋدارما ساپاسىنا ءوز اسەرىن تيگىزدى، – دەيدى اۋدارماشى، جازۋشى زاۋرە باتاەۆا. اۋدارماشىنىڭ ايتۋىنشا، كوبىنە ساياسي-الەۋمەتتىك تەرمينولوگيانىڭ تاپشىلىعىنان نەمەسە كەرىسىنشە بىرنەشە با­لاماسىنىڭ بولۋىنا بايلانىستى از-كەم قيىن­دىقتار كەزدەسكەن. سوندىقتان قالىپتاسقان تاۆتولوگيادان باس تارتىپ، تەرميننىڭ نەگىزگى فۋنكتسياسىنا جۇگىنۋدى ءجون كورىپتى.

– قازاق مادەنيەتىندە اشارشىلىققا ادام شىعىنى رەتىندە عانا، ياعني ستاتيستيكا مەن دەموگرافيا تۇرعىسىنان عانا قاراۋ، اشىققان ادامداردىڭ ءتان ازابى مەن قاسىرەتىن ۇسىنۋ ءۇردىسى قالىپتاسقان. الايدا اشارشىلىقتى كەشەندى تۇردە زەرتتەۋ، ياعني اپاتقا سەبەپ بولعان تابيعي، ەكونوميكالىق جانە ساياسي فاكتورلاردى ساراپتاۋ ناتيجەسىندە اپاتتىڭ سالدارى بۇدان بىرنەشە ەسە ارتىق ەكەنى ايقىندالا تۇسەدى. سارا كامەرون ساياسي فاكتوردىڭ  باسىم بولعانىن جانە ونىڭ سالدارىنىڭ قانشالىقتى زالالدى بولعانىن اشىپ كورسەتەدى، – دەيدى زاۋرە باتاەۆا. اۆتوردىڭ پايىمداۋىنشا، اشارشىلىق زوبالاڭى كەڭەس تاريحشىلارى جازعانداي تەك ءبىر تۇلعاعا عانا ارتا سالاتىن قاراپايىم قىلمىس ەمەس.

سوڭعى جاڭالىقتار

مۇحتار شاحانوۆ اۋىرىپ جاتىر

قازاقستان • بۇگىن، 11:56

قحل اڭىزدارىنىڭ قاتارىندا

حوككەي • بۇگىن، 07:56

«اباي اندەرى» اسقاقتايدى

اباي • بۇگىن، 07:46

وڭىرلەردەگى جاعداي باقىلاۋدا

ۇكىمەت • بۇگىن، 07:37

قوعامدا سەنىم پايدا بولدى

قوعام • بۇگىن، 07:16

قاجەت سوزدەر ۋاقىتىندا ايتىلدى

رۋحانيات • بۇگىن، 07:10

ءموبيلدى توپ باقىلايدى

ايماقتار • بۇگىن، 07:03

ۇپايدان شاشاۋ شىقپايدى

تەننيس • بۇگىن، 07:01

كوڭىلگە مەدەۋ بولعان ۇندەۋ

قوعام • بۇگىن، 06:59

انتيبيوتيك كەرى اسەر ەتۋى مۇمكىن

مەديتسينا • بۇگىن، 06:57

COVID-19: كۇرەس شارالارىنا قارجى ءبولىندى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 06:45

بەيقامدىقتان ارىلار ەمەس

قوعام • بۇگىن، 06:39

ءوندىرىس كولەمىن 5 ەسەگە ارتتىردى

تەحنولوگيا • بۇگىن، 06:36

ەرەكشە دارىن يەسى ەدى

رۋحانيات • بۇگىن، 06:35

ساقتىقتا قورلىق جوق

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 06:30

ۇقساس جاڭالىقتار