تاريح تارازىسىنداعى ءتورت جايت

1. قازان رەۆوليۋتسياسى قازاققا قاسىرەت بولدى ما؟

«ازياتتار ءبىلىم-عىلىمعا قابىلەتتى ەمەس, ولار قارا جۇمىسقا عانا جارايدى», دەپ بەتپاقتانعان ءى پەتردىڭ بۇتارلاۋ ساياساتى قۇرلىقتىڭ سولتۇستىگىن, قيىر شىعىسىن جۇتىپ الىپ, قازاقستانعا ويىسىپ, كوك تۇرىكتىڭ كونە اتامەكەنى – قازاق التايىنىڭ جارتىسىن جالماعان كەزدە وكتيابر رەۆوليۋتسياسى بولىپ, رەسەيدىڭ وتارلاۋشىعا اينالعان پاتشالىق جۇ­يە­سى جويىلدى دا, التايدىڭ ەكىنشى جار­­تىسىنداعى (بۇگىنگى كەندى التاي, شىعىس قازاقستان وبلىسى) قازاقتار شوقىندىرۋدان امان قالدى. بىراق رەسەي دالا بيلىگىمەن بۇرىنعى شارتتاسۋى بو­يىنشا قازاق جەرىن تىمىسكىلەپ, «عىلىمي ەكسپەديتسيالارىن» شىعارىپ, «ولاردى قورعايتىن اسكەري بەكىنىس» دەگەندەرىن سالا باستاپ, قاراشەكپەندىلەرىن قاپتاتىپ ۇلگەرگەن. سول سۇرقيالىقتىڭ زارداپتارىن زەرتتەگەن قارت جۋرنالشى-جازۋشى ساپابەك ءاسىپ ۇلى دەرەكتى ءۇش كىتاپ جازدى («قازاق قاسىرەتى», «قاتەرلى دەرت, قالجىراعان حالىق», «قاۋقارسىز قازاق ماسەلەسى»), وكىنىشكە قاراي, تاريحشىلار قاۋىمى «عىلىمي دارەجەسى جوق» اۆتوردىڭ ول ەڭبەكتەرىن زەردەلەمەدى.

ەندى التايدىڭ ورىستاندىرىلعان جارتىسىنداعى (گورنىي التاي) ءبىر قا­لامداسىمنىڭ ءحالىن باياندايىن.

بارناۋلدىق (قالا اتى تۇرىكتەكتى تولەۋىت حالقىنىڭ «پو-رونگى-ۋل» – «لايلى وزەن» سوزىنەن شىققان) اقىن سەرگەي سەرگەەۆيچ كاتاش 1973 جىلى الماتىعا كەلىپ, عىلىم اكادەمياسىندا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعادى. ول وزدەرىنىڭ پە­دا­­گو­گيكا ينستيتۋتىندا التاي فيلولوگياسى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, پروفەسسور, «التاي باتىرلارى» اتتى كوپتومدىقتى قۇراستىرعان تاريحشى-عالىمدار توبىنىڭ جەتەكشىسى ەكەن. جازۋشىلار وداعىندا تانىسىپ, ەركىن اڭگىمەلەسىپ جۇرگەن كۇندەرىمىزدىڭ بىرىندە ول: «اي, عابا! اتا-اكەلەرىڭ دە, وزدەرىڭ دە بىزشە: يۆانوۆ, سيدوروۆ, كوزلوۆ, گۋسەۆ, ۆوروبەۆ... بولىپ كەتە بارماي, بايىرعى قازاق قالىپتارىڭدا قالعان سەندەر وتە باقىتتىسىڭدار! ۆلاديمير يليچ لەنينگە كۇن سايىن دۇعا باعىشتاساڭدار دا كوپ ەمەس. ارىدا قازاق, بەرىدە ورىس بولىپ كەتكەن ءبىزدى كورسەڭشى! ءبىز – اتا-بابا­مىزدىڭ تىلىنەن, دىنىنەن ماقرۇم وسكەن بەيباقپىز!», دەپ كۇيىندى. جۇرەگىم ەزىلىپ كەتە جازدادى. ونىڭ سول مينۋتتاعى الەمتاپىرىق قازاقى الپەتى ءالى دە كوز الدىمدا, دىرىلدەي قۇمىققان داۋىسى ءالى دە قۇلاعىمدا!..

جاقۇت (ياكۋت) جازۋشىسى نيكولاي گابىشەۆتان دا سونداي نالىس ەستىگەنىم بار. ول ەكەۋىمىزدىڭ فاميليامىز ۇقساس ەكەنىنە تاڭدانا جىميىپ وتىرىپ: «وسى «كابىشەۆ» دەگەن فاميليانى ساعان دەيىن بەلورۋسسيادا, ۋكراينادا ەستىدىم. گەنەرال بولعان كاربىشەۆ تا ۇقساستاۋ, دەمەك, پراۆوسلاۆتىقتاردىڭ اراسىندا سوناۋ زاماندا كۇشتەپ شوقىندىرىلعان بابالارىمىزدا وسىنداي كىسى اتى بول­عانى. تۇرىك تۇقىمدى ماعان بۇل اتى-ءجوندى حالقىمىزدى قورقىتىپ-ۇركىتىپ شوقىندىرعان ورىستار بەرىپتى, ساعان كىم بەردى, سەندەر شوقىندىرىلعان جوقسىڭ­دار عوي؟» دەدى. مەن: «اكەمنىڭ اتى قاب­دىراحمان ەكەن, اجەسى «قابىش» دەپ ەركە­لە­تىپ, كەيىن سولاي جازىلىپ كەتىپتى», دەدىم...

1978 جىلى كسرو جازۋشىلارىنىڭ «دۋبۋلتى» شىعارماشىلىق ۇيىنە (بال­تىق تەڭىزى جاعاسىندا) دەم الۋعا باردىم. ىقشام دەنەلى, قاراتورى جىگىت اعاسىمەن ۇستە­لىمىز ءبىر ەكەن, تانىسا وتىرۋ ءۇشىن ءسوز باستاپ:

– تۋىسقان, قايدانسىز؟ قىرعىزسىز با, وزبەكسىز بە؟ – دەدىم.

– نە پونيمايۋ, – دەدى ول, قىسىق قارا كوزى ك ۇلىمدەي جىميىپ. سۇراعىمدى ورىسشالادىم.

– يا – كورياك. مويا فاميليا – كوسىگين, ا زوۆۋت – ۆلاديمير, – دەدى.

– سوۆەت وداعى مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى الەكسەي نيكولاەۆيچ كوسىگين تۋىسىڭىز ەمەس پە؟ – دەدىم, ءازىل اڭعارتا. – ول كىسى كەشە كەلىپتى, وسى جاعاداعى وكى­مەت­تىك ساناتوريدە.

– ونىمەن تۋىس بولسام, ءوستىپ جۇرەم بە؟ – دەدى. ۇنىنەن قىجىل اڭعارىلدى.

– ء«وستىپ جۇرەمبەڭىز» قالاي؟ – دەدىم, كومەس­كى قىجىلىن ارشىپ كورگىم كەلگەنىن جاسىرماي.

– پاتشالىق رەسەيدىڭ باسقىنشىلىق ساياساتىنان حابارىڭىز بار شىعار, لە­نين مەن ءستاليننىڭ ەڭبەكتەرىندە ايتىل­عان عوي. ءبىزدىڭ كورياك اتا-بابامىز سول سايا­ساتتىڭ قۇربانى بولىپتى. پوپتارىن بەتكە ۇستاعان پاتشالىق اسكەري جاساقتار قيىر شىعىستى باسىپ الىپ, ءبىزدى – كورياكتاردى دا حريستيان دىنىنە الداپ-ارباپ, ۇرىپ-سوعىپ كىرگىزگەن, اتا-بابامىزدىڭ اتى-ءجونىن جويىپ, ورىستىڭ اتى-ءجونىن بەرگەن. كونبەگەندەردى كورگە لاقتىرعان. مەنىڭ ۇلى اتام بولا كويانتو ەكەن, ول – «ەركىن تىرلىك» دەگەن ۇعىم, «كويانتونى» ولار «كوسىگينگە» اينالدىرىپتى, بالالارىنا كورياكتىڭ اتىن قويۋعا تىيىم سالىپتى. سودان بەرى ءبىزدىڭ ءۇرىم-بۇتاق – كوسى­گيندەر: ۆلاديمير, ۆاسيلي, يۆان, ەفرەم, كيريلل… بولىپ ءجۇرمىز.

– جازۋشىسىز عوي؟ – دەدىم.

– انا ءتىلى ورىس ءتىلى بولىپ كەتكەن اقىن­مىن, ماسكەۋدە ەكى جيناعىم شىقتى. كسرو جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسىمىن. بىراق مىنە, بەس جىل بولدى, كورياك اتى-ءجونىمدى قالپىنا كەلتىرە الماي ءجۇرمىن, ءوتىنىش بەرمەگەن جەرىم جوق, بىرىنە ءبىرى سىلتەپ شارشاتتى, – دەدى. ول اقىرىن سوي­­لەسە دە, اشىق اشىنىپ سويلەدى, ءسىرا, مەنىڭ دە باسقا ۇلتتان ەكەنىمدى اڭعا­رىپ, ءبىز­دىڭ ارامىزدا ءبىرىمىزدى ءبىرىمىز جاتىر­قا­ماس سەبەپ بار دەپ توپشىلاسا كەرەك. ماعان:

– ءسىز قايدانسىز؟ ۇلتىڭىز قايسىسى؟ – دەدى.

– مەن قازاقستاننانمىن, ۇلتىم – قا­زاق, – دەدىم, ءسوز باستاماس بۇرىن ءوزىمدى تانىس­تىرماعانىما ىشتەي وكىنىپ.

– كازاكستان؟!

– قازاقستان – سوۆەت وداعى قۇرامىن­داعى وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ ءبىرى.

– كوسموناۆتار ۇشىپ جۇرگەن جاق پا؟

– ءيا, كوسموناۆتار ءبىزدىڭ بايقوڭىر دەگەن كوسمودرومنان ۇشادى.

– «كازاكپىن» دەدىڭىز بە؟ ورىستارمەن تۋىسسىزدار عوي؟

– تۋىس ەمەسپىز. ءبىز «قازاق» دەگەن حا­لىق­پىز. كازاكتارعا قاتىسىمىز جوق, ولار – حريستياندار, ال ءبىز – مۇسىلمانبىز, «قا­زاقپىز», قازاقستان! – دەدىم, «ق» ءارپىن قاتاڭ ايتىپ.

– قىزىق ەكەن. اتى-ءجونىڭىز كىم؟

– عابباس قابىش ۇلى. بىزدە ورىسشا ات-ءجون جوق, – دەدىم, «قابىشەۆ» دەگەندەگى «ەۆ»-ءتى جاسىرىپ.

– پاتشانىڭ شوقىندىرۋشى ارناۋلى وتريادتارى سىزدەر جاقتا بولماعان با؟! – دەدى ول, شىن تاڭدانىپ.

– بولىپتى, مىسالى, ءبىزدىڭ شىعىس وڭىرىمىزگە ەرماك تيموفەەۆيچ دەگەن اتاماننىڭ وتريادى زەڭبىرەكتەرىن سۇيرەتىپ كە­لىپ, قىرعىن جاساپ, جەرىمىزدى تارتىپ الۋ­عا كىرىسىپتى, بىراق ءبىزدىڭ ساتبەك دە­گەن باتىرىمىز ول جاۋىزدىڭ وتريادىن تال­قانداپ, ءوزىن ەرتىسكە باتىرىپ ءولتى­رىپتى.

– سىزدەر باقىتتى ەكەنسىزدەر! – دەدى كوسىگين, قىسىق قارا كوزى وتكىرلەنە. ۇنى­نەن ريزاشىلىقتىڭ نىشانى بايقالدى. – ءبىز دە ازداپ باقىتتىمىز, – دەدى ول سالدەن سوڭ. – ەگەر پاتشالىق رەسەيدىڭ ەزگىسىندە ەن­دى ون جىلداي جۇرسەك, ساۋاتىمىز اشىلماستان قۇرىپ كەتكەن بولار ەدىك, ءسوز جوق, كورياك رەتىندە قۇرىپ بىتەتىن ەدىك, ەندى قازىرگى كۇنىمىزگە شۇكىرشىلىك ەتىپ ءجۇرمىز...

ەگەر 1917 جىلى رەۆوليۋتسيا بولما­سا, قازاقتار دا پاتشالىق رەسەيدىڭ «قۇشا­عىندا» كەتىپ, مولشەرى 1920-1925 جىلدا­رى جۇتىلىپ تىناتىن ەدى. كەڭەس وكىمە­تىن كوزدى جۇمىپ, قۇلاقتى بىتەپ الىپ كۇس­تا­نالاي بەرگەنشە, ءبىر ۋاق وسىنى نەگە وي­لاماسقا؟!

قازان رەۆوليۋتسياسى («توڭكەرىس» – بي­لىك توبىن وزگەرتۋ, «رەۆوليۋتسيا» – بيلىك جۇيەسىن وزگەرتۋ, ياعني «قازان رەۆوليۋتسياسى» دەۋ ءجون) الەمگە اكەلگەن كەڭەس داۋىرىنە توقتالسام, بۇگىندە ونى حالىقارالىق ءسيونيزمنىڭ تورىنداعى سايا­ساتشى, تاريحشى, جۋرنالشى-جازۋشى اتاۋلىلار (ولار تالاي ەلدە بار جانە از ەمەس) تىلدەرى جەتكەنىنشە جامانداۋدا, ونىسىن قوستاماعاندى: «سوتسياليستىك-كوممۋنيستىك جۇيەنى ىزدەپ ءجۇر», «كەڭەسىن اڭساپ ءجۇر» دەپ ماردىمسىپ مۇقاتادى. «مەن بىلەم!» دەگەن بۇل عادەت ساياسي الاش قوزعالىسىمىزدى ۇيىمداستىرعان, باس­قارعان ارىستارىمىزدىڭ دا ءار پۇش­پاقتى يلەگەندەرىن وقىپ بىلدىك. ورتاق ماقساتتا ورتاق ءتىلدى بولا بەرمەي, قا­زاق ولكەلىك پارتيا كوميتەتىن باسقارا الا­تىن «قازاق تابا الماي», كرەملگە «قۇدا ءتۇسىپتى». ءسويتىپ: پەستكوۆسكيدى, اكۋلوۆتى, گولوششەكيندى... كەلتىرتىپ «جارىلقانىپتى». سول جولمەن قانقۇمار مير­زويان (1933 ج.), كۇنى كەشە (1986 ج.) بەتپاق كولبين دە اكەلىندى ەمەس پە؟

...حالىقارالىق قاعيدا بويىنشا حالىقتىق مەملەكەت ءبىلىم بەرۋى مەن مەديتسيناسى تەگىن ەلدە عانا بولادى. كەڭەس مەم­لەكەتى سولاي بولدى: مەكتەپتىڭ 1-ءشى سىنىبىنان باستاپ, جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم بەرۋ تەگىن, ستۋدەنتتەر جاتاقحاناسى دا اقى­سىز بولدى عوي؟! قازىر شە؟ ءبارى كەرىسىنشە. جانە ءبىر سالىستىرۋ: كە­ڭەس وكىمەتى تۇسىندا «جۇمىسسىزدىق» دەگەن سۋىق ءسوز دە بولعان جوق. بۇگىندە شە؟ بۇگىندە جۇمىسسىزدىق قوعامنىڭ ءبىر دەرتى بولىپ تۇر, وعان ەم قونۋى ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعىن, ونەركاسىپتى, عىلىم-ءبىلىمدى, مادەنيەتتى, مەديتسينانى كەڭەستىك قالپىنا كەلتىرۋ قاجەت.

«حالىقتىق مەملەكەت» دەگەنگە وراي ءبىر جايتتى ايتا وتىرايىن: كە­­ڭەس­تىك قار­سى بارلاۋشىلار توبى 80-جىلداردىڭ باسىندا اقش-تىڭ «گارۆارد جوباسى» دەگەن قۇپيا ماتەريالدارىن قولعا تۇسىر­گەن. ونىڭ كسرو مەن رەسەيگە ار­نالعان العاشقى ءۇش تومى: «قايتا قۇ­رۋ»; «رەفورمالار»; «رەفورمالاردىڭ اياق­تالۋى» دەپ اتالعان دا, وندا: كسرو مەن كوكپ-نى, رەسەيدى, ۆارشاۆا شارتىن, بۇ­كىل سوتسياليستىك جۇيەنى ىدىراتۋ جانە بۇل جۇيەنىڭ نەگىزىن – تەگىن ءبىلىم بەرۋ مەن تەگىن دارىگەرلىك جاردەمدى جويۋ­ جوس­پار­لانعان. جاندى جەردەن ۇرۋ عوي؟! ول ماقساتتىڭ ورىندالۋىنا, اقش ورتالىق بارلاۋ باسقارماسىنىڭ مالىم­دەۋىنشە, جيىنى 13 تريلليون دوللار جۇمسالعان. سوڭعى جىلدارى كەيبىر «بارىنبىلگىشتەر» ءالاۋلايلاپ جۇرگەندەي, «كسرو ساياسي, ەكونوميكالىق قۇلدىراۋ شەگىنە جەتىپ, ءوزى دە قۇلاعالى تۇرعان» جوق-تى. ءويتىپ تۇرسا, «گارۆاردشىلار» ارنايى جوبا جاساپ جانتا­لاسپاس ەدى, قىرۋار قارجىنى ىسىراپ ەتپەس ەدى, «جار باسىنا تاقالعاندى» تابا­لاپ ك ۇلىپ كۇتە تۇرار ەدى.

ال «ەكونوميكالىق قۇلدىراۋ شەگىنە جەتىپ, ءوزى دە قۇلاعالى تۇرعان سوۆەت ودا­عى» فاشيزممەن سوعىستان كەيىن, 1947 جىل­دان باستاپ, حالىققا ءبىرىنشى كەزەكتە كەرەك تاۋارلاردى جىل سايىن ارزانداتىپ وتىردى. ول جەڭىلدىكتى حرۋششەۆ جويدى.

اقش سوۆەت وداعىن ىدىراتۋدى 1948 جىلى-اق كوزدەگەن. ونىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ سول جىلعى تامىز ايىنىڭ 18-ءشى كۇنى بەكىتىلگەن №20/1 قۇپيا جوباسىندا: ء«بىزدىڭ ماقساتىمىز – سوۆەت وكىمەتىن قۇلاتۋ» دەلىنگەن. بۇلاي بولارىن ي.ستالين 1939 جىلى بەلگىلى ديپلومات ا.كوللونتايمەن سۇحباتىندا بولجاپ ايتىپتى. سول سۇحباتىنان ءبىر ءۇزىندى:

«الەمدىك بيلىكتى كوكسەۋشى سيونيزم ءبىز­دىڭ تابىستارىمىز بەن جەتىستىك­تەرى­مىزدى جوققا شىعارۋعا, بىزدەن ەسە قاي­تارۋعا جانتالاسادى. حالىقارالىق سيو­نيزم ءبىزدىڭ وداقتى جويۋعا, رەسەيدى ەڭ­سەسىن ەشقاشان كوتەرە المايتىن ەتىپ جانىشتاۋعا بارلىق كۇشىن جۇمسايدى... ۇلتشىلدىق ەرەكشە ەكپىنمەن باس كوتەرىپ, ينتەرناتسيوناليزم مەن ءپاتريوتيزمدى ءبىراز ۋاقىت تۇنشىقتىرادى. ۇلتتار ىرىت­كىگە, قاقتىعىسقا ۇشىرايدى. ءوز ۇلتىنا سات­قىندىق جاسايتىن كولگىر كوسەمدەر پايدا بولادى. جالپى بولاشاقتىڭ جۇ­رەر جولى تىم الاساپىراندى, شۇعىل بۇرى­لىستى, تار دا تايعاق بولادى. اسىرەسە شىعىس شىم-شىتىرىققا اينالادى, باتىس­پەن قىرىقپىشاق بولادى...».

ايتقانى كەلدى ەمەس پە؟!.

ال سيونيستەر تۇپنۇسقاسى رەسەيدىڭ ور­تالىقتاندىرىلعان مۇراعاتىندا ساق­تاۋلى (كسرو ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ مۇرا­عاتىندا جاتقان) بۇل سۇحباتتى جوققا شىعارۋ ءۇشىن ءالى دە جانتالاسۋدا.

 2. اشارشىلىقتىڭ «استارى» مەن «تىسى»

دۇنيە جۇزىندەگى ءبىرىنشى سوتسياليستىك ەل – جاس كسرو تىرلىگىندە نەبىر قيامەتتەر بول­دى دەسەك, سونىڭ ءبىرى – 1921 جىلدان  باستالىپ, 1933 جىلمەن اياقتالعان  اشارشىلىق. جاڭا رە­سەي­دى 1921 جىلى سۇراپىل اشتىق جايلاپ, ۆ.لەنيننىڭ بارشا جۇرتشىلىقتان كو­مەك سۇراپ اشىق حات جازعانى ءمالىم. سول جانايقايعا قۇلاق قويعان ءبىزدىڭ ارال بالىقشىلارى ۆولگا بويىنداعى جۇ­تاعان جۇرتقا مىڭداعان توننا بالىق جونەلتتى. ول اشارشىلىق رەسەيدىڭ 34 پرو­ۆينتسياسىن قامتىپ, 5 ميلليونعا جۋىق ادام كوز جۇمعان. سول جىلعى جانە بەرگى جىلدارداعى اشتىق تۋرالى جاز­­عاندار ونىڭ سەبەبى: ۇجىمداستىرۋ وڭ جۇرگىزىلمەدى; استىق دايىنداۋ باقى­لانبادى; مال ەسەبى قاداعالانبادى; اۋىل-سەلو حالقى قۋعىندالدى, ول ءۇشىن سوۆەت وكىمەتى, كوممۋنيستىك پارتيا, ستالين كىنالى دەسەدى. ءيا, اۋىل شارۋاشىلىعىن ۇجىم­داستىرۋدىڭ  كوپ  جەردە  بەيباستاق  جۇرگىزىلگەنى راس. ول جاعدايات  تۋرالى ەڭ  العاشقى  دا  قۇندى  قۇجات  –  جازۋشى  ميحايل  شولوحوۆتىڭ  1933 جىلى كوكەك ايىنىڭ 4-ءى كۇنى ي.ستالينگە: «...ەسلي ۆسە وپيساننوە منويۋ زاسلۋجيۆاەت ۆنيمانيا تسك, پوشليتە ۆ ۆەشەنسكي رايون دوپودليننىح كوممۋنيستوۆ, ۋ كوتورىح حۆاتيلو بى سمەلوستي, نەۆزيرايا نا ليتسا, رازوبلاچيت ۆسەح, پو چەي ۆينە سمەرتەلنو پودورۆانو كولحوزنوە حوزيايستۆو رايونا, كوتورىە پو-ناستوياششەمۋ بى راسسلەدوۆالي ي وتكرىلي نە تولكو ۆسەح تەح, كتو پريمەنيال ك كولحوزنيكام ومەرزيتەلنىە «مەتودى» پىتوك, يزبيەني ي نا­درۋگاتەلستۆ, نو ي تەح, كتو ۆدوحنوۆليال نا ەتو. وبويتي مولچانيەم تو, چتو ۆ تەچەنيە ترەح  مەسياتسەۆ تۆوريلوس ۆ ۆەشەنسكوم ي ۆەر­حنە-دونسكوم رايوناح, نەلزيا. تول­كو نا ۆاس نادەجدا», دەپ تۇجىرعان باتىل حاتى.

اتالعان اۋدانداردى جۇرتشىلىقتىڭ دابىل-تىلەگى بويىنشا ءۇش اي ارالاعان م.شولوحوۆتىڭ  ول حاتىن وقىساڭ, توبە شا­شىڭ تىك تۇرادى. كولحوزعا قارسى جەر­گىلىكتى قاسكۇنەم بەلسەندىلەر جاساعان ايۋان­دىقتا شەك بولماعان.

جازۋشىعا بەرگەن جاۋابىندا ستا­لين سونشاما سوراقىلىقتىڭ بولىپ جاتقانىن  دالەلدەپ  جازعانى ءۇشىن وعان العىس اي­تىپ, حات ىزىمەن شكيرياتوۆ باستا­عان كو­ميس­سيا بارىپ تەكسەرۋ جۇرگىزەتىنىن ەس­كەرتكەن.

حاتىنان كەيىن ومىرىنە قاۋىپ تونگەن شولوحوۆ جاسىرىنىپ, ماسكەۋگە قاشىپ بارىپ, ءستاليننىڭ قابىلداۋىندا بولدى. ءسويتىپ اشتىق بۋعان دون بويىنىڭ جاعدايىن كوزبە-كوز بايانداپ, اۋىر جاع­­داي­دى وڭداۋعا ءتيىس ۇكىمەتتىك شارا­لاردىڭ بەلگىلەنۋىنە ۇلكەن ۇلەس قوستى.

«دوننىڭ سولتۇستىگىندەگى اۋداندار­دا «كولحوزشىلار تالان-تاراج جاساپ جاتىر» دەگەن جالامەن كولحوزشى­لاردى استىقسىز قالدىرعان الاياق باسشى-قوسشىلاردىڭ ايلا-شارعىلارىن تۇبە­گەيلى تەكسەرگەن كوميسسيانىڭ دەرەكتەرى بويىنشا كرەمل قاتاڭ شارا قولداندى. حالىقتى اش­تىققا دۋشار ەتكەندەر اتىلدى» (م.شولوحوۆتىڭ «وب يستيننوم سلوۆە» ماقا­لاسىنان).

سول جولعى اڭگىمە سوڭىندا ستالين: – ميحايل الەكساندروۆيچ, ۇيىڭىزگە قايتىپ بارۋعا قورىقپايسىز با؟ – دەپ ازىلدەگەندە شولوحوۆ: – يوسيف ۆيسساريونوۆيچ, ءسىز قور­عامايسىز با؟ – دەپتى.

...كسرو-دا 1919-1922 جانە 1931-1933 جىلدارعى اشتىقتان قىرىلعان  حالىق سانى ءالى دە انىقتالعان جوق. زەرتتەۋشىلەر اش­تىققا كىنالىلەردىڭ ءبىرى – بۇكىلوداقتىق سوۆەت اتقارۋ كوميتەتىنىڭ (بواك) تو­راعاسى يا.سۆەردلوۆ دەپ كورسەتەدى, (تاريحشى ي.پلوتنيكوۆ جازعانداي, شىن  اتى-ءجونى – ەشۋا-سولومون موۆشوۆيچ. ودان يانكەل ميرايموۆيچ; ياكوۆ ميحايلوۆيچ سۆەردلوۆ بولعان. اكەسى – ميحايل يزرايلوۆيچ سۆەردلوۆ, شەشەسى – ەليزاۆەتا سولومونوۆنا).

رەسەيدىڭ بەلگىلى تاريحشى-جازۋشىلا­رى­نىڭ بىرەگەيى ۆ.شامباروۆتىڭ «يا.سۆەردلوۆ. وككۋلتنىە كورني وكتيا­برسكوي رەۆوليۋتسي» كىتابىنان ءۇزىندى:

«...1918 جىلى مامىر ايىنىڭ 20-كۇنى بۇكىلوداقتىق ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ جوس­پارلى ءماجىلىسى كۇن تارتىبىنە «سوۆەت­تەردىڭ دەرەۆنياداعى مىندەتتەرى» ماسەلەسى قويىلىپ, كوميتەتتىڭ توراعاسى سۆەردلوۆ بايانداما جاساپ, شارۋالارعا قاتىستى جاڭا باعىتتى جاريا ەتتى. ول بىلاي دەدى: ء«بىز­دىڭ دەرەۆنياداعى مىندەتتەرىمىز تۋرالى ماسەلەنى قاراۋىمىزدىڭ ماڭىزى زور, ءبىز وندا نە ىستەۋ كەرەكتىڭ نەگىزگى ماقساتىن كور­­سەتۋگە ءتيىسپىز... ءبىز قالالارداعى ءىرى بۋرجۋازيانى «ولتىرە» الساق تا, دە­رەۆ­نيا­لاردا ءالى دە ويتە الماي ءجۇرمىز... سوندىقتان دەرەۆنيادا ءبىر-بىرىنە قارسى وشپەندى ەكى توپ جاساۋ جايىنداعى اسا ماڭىزدى مىندەتتى شەشىپ, كەدەي كوپ­شىلىكتى كۋلاكتار اۋلەتىنە قارسى قويۋى­مىز كەرەك.  ەگەر ءبىز دەرەۆنيانى بىتىس­پەس جاۋلىق پيعىلداعى ەكى لاگەرگە بو­لە  الساق, ەگەر ارالارىنا وت سالىپ, جا­قىن­دا عانا قالالاردا بولعانداي ازامات سوعىسىن اشا الساق, ەگەر دەرەۆنيا كەدەي­لەرىن دەرەۆنيا كۋلاكتارىنا قارسى كو­تەرە الساق, قالالاردا ىستەگەنىمىزدى دەرەۆ­نيالاردا سوندا عانا جۇزەگە اسىرامىز... مەن دەرەۆنياداعى جۇمىسىمىزدى جو­عارى دەڭگەيدە اتقارا الاتىنىمىزعا كۇمان­دانبايمىن!».

سۆەردلوۆتىڭ «جەر تۋرالى دەكرەت» قابىل­دانعان سول ماجىلىستەگى ءسوزى دەرەۆ­نياعا, شارۋالارعا قارسى قۇتىرىق جورىق­تىڭ باستالعانىن ايعاقتادى.

ل.تروتسكيمەن (ل.برونشتەيمەن) ى­مى-جىمى ءبىر سۆەردلوۆ جەر ماسەلەسى جونىن­دەگى حالىق كوميسسارى سەرەدا ەكەۋى بواك نۇسقاۋىمەن قۇرىلعان «سەلو­شارۋاشىلىق كوممۋنالارى» مەن «كەدەيلەر كوميتەتتەرىنىڭ» 1918 جىلى جەلتوقساننىڭ 11-كۇنى وتكەن قۇرىل­تايىندا دەرەۆنياعا ەسەلەپ سوققى بەردى. كوممۋنانىڭ باعدارلاماسى تولىق­تى­رىلىپ: «كوممۋنا مۇشەلەرىنىڭ بار­لىق مۇلكى ورتاعا سالىنىپ, وزدەرى كازارمالار­دا تۇرۋعا ءتيىس. جالاقى بول­­مايدى. تاماق­تى كوممۋنانىڭ اسحا­ناسىندا ىشەدى. بالا­لارى ۇجىمدىق تار­بيە ورىندارىنا بە­رىلىپ, سوندا ءوز كۇندەرىن وزدەرى كورەتىن بولادى», دەلىندى («قازاقستاندا كىشى وكتيابر رەۆوليۋتسياسىن جاساماي بولمايدى!» دەپ اتتانداعان فيليپپ يساەۆيچ (شايا يتسيكوۆيچ) گولوششيوكين سۆەر­د­لوۆتىڭ دوسى, قولشوقپارى بولىپتى).

 ال ستاليندىك ۇجىمداستىرۋدىڭ تالابىندا («بولشايا ەنتسيكلوپەديا»): «...كولحوزشىلاردىڭ ءۇي-جايلارى, قورا-قوپ­سىلارى, قۇرال-سايماندارى, ۇساق مالدارى, ءۇي ىرگەسىندەگى كاسىبي جەر تەلىمى وز­دەرىندە قالدىرىلسىن» دەلىنگەن. ياعني: ەشبىر وتباسى «سۆەردلوۆتىق سۇرىپتاۋعا» ۇشىراتىلماعان جانە ۇساق مالدارى: قوي-ەشكى, شوشقا يەلەرىندە قالعان.

عابباس قابىش ۇلى

   ( جالعاسى بار)