كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «EQ»
تاعدىردىڭ باسىنا سالعان قاسىرەتى انامنىڭ بويىنان قايسارلىق پەن توزىمدىلىك قاسيەتتەردىڭ بوي كوتەرۋىنە سەبەپ بولعان سياقتى. بالا كەزىمدە انامنىڭ وتكەن ءومىرىن ەسىنە العان ساتتەردە, كادىمگى ءبىر جاس بالاداي يەگى دىرىلدەپ, كەمسەڭدەپ جىلاپ, ويلى دا تەرەڭ كوزدەرىنەن اششى تامشىلاردى سەلدەي اعىزىپ, كۇيىنگەنىن كورگەندە, مەن دە قوسىلىپ بىرگە جىلاۋشى ەدىم...
وتباسىمىزدا بالالاردىڭ كەنجەسىمىن, مەن ومىرگە كەلگەندە انام 39 جاستا بولعان, انام اكەمە قاراعاندا اجەپتاۋىر ەگدە كورىنەتىن بولعاندىقتان مەنى ەگدە جاسىندا تۋعان ەكەن دەپ ويلاۋشى ەدىم, بىراق ونى كەيىن ءتۇسىندىم, انامنىڭ ءومىر جولى قاسىرەت پەن قيىنشىلىققا تولى اۋىر بولعاندىقتان ەكەن عوي...
انامنىڭ مىنەزى قاتال, ادالدىقتى جاقسى كورەتىن, وزىنەن دە, وزگەدەن دە جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەتىن. قيمىلى شيراق, ويى جۇيرىك, ءبىر كەز تىنىش وتىرا المايتىن, قاشان كورسەڭ دە ەڭبەكتەنۋدەن جالىقپايتىن ەدى. مەن انامنىڭ جايباراقات وتىرعان كەزىن كورمەپپىن, جۇمىستان شارشاپ كەلسە دە, ءبىزدى تاماقتاندىرعاننان كەيىن قولىنا قالام الىپ, جازۋ جازىپ وتىراتىن, بولماسا گازەت-جۋرنال, ادەبي كىتاپ وقيتىن – ول تابيعي تەكتىلىگىنىڭ بەلگىسى دەپ تۇسىنەمىن.
«اتتەڭ جوعارى ءبىلىم الا المادىم!», – دەپ قاتتى كۇيىنگەن ساتتەرى دە ەسىمدە. جوعارى ءبىلىمى بولماسا دا ورىس تىلىنە وتە جەتىك, ايتقان ءسوزى مەن جازعان حاتتارى ءار كەز دۇرىس شەشىمىن تاۋىپ جاتاتىن.
جازدىڭ جايماشۋاق كۇندەرىنىڭ بىرىندە انام ۇيدە جالعىز ءوزى وڭاشا قالعان كەز ەدى, ءبىر توپ قاعازدى الدىنا قويىپ, كوپ ءۇڭىلىپ وتىردى. ءتىپتى مەنىڭ قاسىندا وتىرعانىمدى دا سەزبەگەندەي. مەن دە تىنىشتىقتى بۇزبادىم, انامنىڭ جانىندا ءۇن-ءتۇنسىز وتىرا بەردىم. ءبىر مەزەتتە اكەسىنىڭ سۋرەتىن كەۋدەسىنە باسىپ انام ۇلكەن ءبىر تولعانىستىڭ ۇستىندە تاپجىلماي وتىرعان بويى ءۇنسىز قالىپ, جانسىز مۇسىنگە اينالىپ كەتكەندەي بولدى. شارشاڭقى جۇزىندە كوز جاستارى سورعالاپ, سەلدەي اقتى. ونى تۇسىنبەگەن مەن سول مەزەتتە انامدى قۇشاقتاپ «ماما, نەگە جىلايسىڭ, جىلاماشى, سەنىڭ كوز جاسىڭدى كورگىم كەلمەيدى», – دەگەن جىلامسىراعان داۋسىمدى ەستىگەن انام اڭگىمە تيەگىن اعىتتى.
«مەن اكەمدى ساعىنامىن, مەن دە سەن سياقتى اكەمنىڭ بالاسىمىن عوي, بىراق تاعدىر بىزگە بىرگە بولۋدى جازبادى, كۇندەلىكتى كۇيكى تىرلىكپەن ءومىر وتۋدە, بىراق بۇگىن سۋرەتى قولىما تۇسكەن كەزدە مەن ونى كەشە عانا كورگەندەي سەزىمدە بولدىم, سول جانىمدا جاتتالىپ قالعان بەينەسى وسى سۋرەتتەگىدەي ءالى كوز الدىمدا. وسىنداي وڭاشا قالعان ساتتەردە اكەممەن ىشتەي سويلەسەمىن. ءدال قازىر بالالار ۇيىندە كورگەن قيىنشىلىقتارىمدى ايتىپ وتىرعانمىن, ەگەر اكەمىز جانىمىزدا بولسا, ءبىز سونداي جاعدايعا ۇشىرار ما ەدىك؟ اتتەڭ, ونىڭ جوقتىعى جانىمىزعا باتتى عوي دەي كەلە اڭگىمەسىن جالعاستىردى.
1937 جىلدىڭ 10 قازان كۇنى اكەم تۇتقىنعا الىندى. انام جىلاۋدان كوز اشپادى. مەن سول ۋاقىتتا 12 جاستا بولاتىنمىن. مەرەكە مەن ەدىل دالادا ويناپ جۇرگەن, عاليا 2 جاستاعى كىشكەنتاي نارەستە بولاتىن, اپاق-ساپاقتا ۋ-شۋ بولىپ قالدىق. بالالاردىڭ ۇلكەنى بولعاندىقتان اناما باسۋ ايتىپ, بالالاردى ۇيگە شاقىردىم. ءوزىم دە جىلاپ ءجۇرمىن. اكەم سول كۇنى قاتتى شارشاپ كەلىپ ەدى, ەندى نە بولادى؟
ارادا ءبىراز كۇن وتكەن سوڭ اكەممەن كەزدەسۋ بولادى دەگەن حابار الدىق. قاتتى قۋاندىق, بىراق قۋانىشىمىز كوپكە سوزىلمادى, ول كەزدەسۋ دە بىزگە بۇيىرمادى. ول ول ما, انامىزدان دا ايىرىلاتىن كۇن باسىمىزعا ءتۇستى. مەنى, مەرەكە مەن ەدىل ۇشەۋمىزدى سەمەي قالاسىنداعى جەتىمدەر ۇيىنە, ال عاليانى الماتى قالاسىنداعى كىشكەنتاي نارەستەلەر ۇيىنە ءبولدى. امال جوق, باسىمىزعا تۇسكەن قاسىرەتكە كوندىك. بالالار ۇيىندە شاشىمىزدى تاقىرلاپ الىپ تاستادى. سونداعى جىلاعانىم-اي, «قىز بالامىن عوي, شاشىما تيىسپەڭدەرشى دەپ جالىنىپ ەدىم», ايامادى. سونداعى ءبىر ورىس ايەلدىڭ: «سەنىڭ جاسىڭ ۇلكەندەۋ ەكەن, ىنىلەرىڭە يە بول, ايتپەسە ۇشەۋىڭدى ءۇش جاققا جىبەرۋى مۇمكىن», – دەگەنىن ەستىگەندە شوشىپ كەتتىم. ەڭ بولماسا ىنىلەرىمە يە بولايىن دەپ ىشتەي ءوزىمدى قايرادىم. ورىس ءتىلىن جاقسى يگەرگەن بولاتىنمىن, بارىنە جالىنىپ, جىلاپ-سىقتاپ باۋىرلارىمنان ايىرماۋلارىن سۇرادىم. ءبىر كۇنى جاڭاعى ورىس ايەل, مەنى شاقىرىپ الىپ: «سەندەردىڭ فاميليالارىڭدى اۋىستىرماقشى, جىلا, جالىن, فاميليالارىڭدى ساقتاپ قالىڭدار» دەپ اقىل ايتتى. ەكى ءىنىم كىشكەنتاي, ولار تۇك تۇسىنبەيتىن, «قاشان ۇيگە بارامىز» دەپ مەنى مازالاي بەرۋشى ەدى. ولاردى الداپ, ۋاتۋدان باسقا امالىم بار ما ەدى؟ «شىدايىق, ءبىزدى اكە-شەشەمىز مىندەتتى تۇردە الىپ كەتەدى», – دەپ بالالىق زور ۇمىتپەن ايتۋشى ەدىم, ءوزىمدى دە, ولاردى دا سولاي جۇباتاتىنمىن. بالالار ءۇيىنىڭ ديرەكتورىنا قايتا-قايتا بارىپ, فاميليامىزدى وزگەرتپەگەنىن سۇراۋدان جالىقپادىم. ىنىلەرىمدى دە ۇيرەتىپ قويدىم. «اكەمىزدەن ايىرىلدىق, ەندى بىزگە قالعانى ونىڭ فاميلياسى عانا, ەندى وعان تيىسپەڭىزدەرشى» دەپ جالىندىم عوي, ەڭىرەپ. اقىرى ءبىزدى ايادى ما, بىلمەيمىن, ودان كەيىن بۇل اڭگىمە دوعارىلدى. بۇگىن سول ەسىمە ءتۇسىپ اكەمە سونى ايتىپ وتىرعانىم عوي» – دەدى انام.
وي, قانداي سۇمدىق, قانداي قاتىگەز زامان, قانداي ايانىشتى تاعدىر دەپ ويلادىم. بۇل انامنىڭ كوپ اڭگىمەسىنىڭ ءبىرى عانا. جان تۇرشىگەرلىك جاعداي. ءوز الدىنا وتباسى بار, بالالى-شاعالى بولسا دا اكەسى مەن اناسى جانە باۋىرلارىنىڭ ورنى تولماي تۇر عوي, قايران انام, قالاي بارىنە شىدادىڭ ەكەن...
باعانادان بەرى اڭگىمە قوزعاپ وتىرعان ءرازيا انامنىڭ اكەسى – قازاق سوۆەت ادەبيەتىنىڭ كىرپىشىن قالاۋشى, 1937-جىلدىڭ قۇربانى بولعان جازۋشى بەيىمبەت مايلين. بالالارى تارىداي شاشىلىپ, شاڭىراعى ءبىر كۇندە ويران بولعان وتباسىنىڭ تاعدىرى وسى كۇنگە دەيىن ۇمىتىلار ەمەس. انام اكەسى تۋرالى كوپ ەستەلىكتەر جازىپ, جارىققا شىعارىپ ءجۇردى, بىراق ايتىلماي قالعان كەيبىر سىرلارىن كوپشىلىككە جەتكىزۋ ەندى ءبىزدىڭ موينىمىزدا دەپ تۇسىنەمىن. انام اكەسى تۋرالى جازىلعان ماقالا, ءتىپتى گازەت قيىندىلارىن ءبىر اسىل دۇنيەسىندەي ساقتاپ, ءار كەز قايتالاپ وقىپ, جىلاپ وتىرۋشى ەدى. ەندى سول قاسيەت بىزگە دە دارىدى. اتامىزدىڭ جارقىن ەسىمى قازاق حالقى ءۇشىن ۇمىتىلماس ءىز قالدىردى. ونىڭ جازۋ ءستيلى جانە كوتەرگەن تاقىرىپتارى ايەل تەڭدىگى مەن قاراپايىم حالىقتىڭ تۇرمىسى تۋرالى بولاتىن. قازىرگى كەزدە, اتا, ءسىزدىڭ ارمانىڭىز ورىندالدى, ءبىز قازىر باقىتتىمىز دەپ ايتقىم كەلەدى. سونىمەن قاتار ۇرپاق جالعاسىن تابۋدا, اتا, ءسىز ءبىز ءۇشىن, انام ءۇشىن ءتىرىسىز!
ءلاززات سەيىتجانوۆا
