عىلىم • 29 مامىر، 2020

ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى: پرەزيدەنت پىكىرىن قولدايمىز

206 رەت كورسەتىلدى

قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ تورالقاسى ەۆرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ سوڭعى وتىرىسىنىڭ مازمۇنىمەن مۇقيات تانىسا كەلە، قر پرەزيدەنتى ق.ك. توقاەۆتىڭ كونسترۋكتيۆتى پىكىرلەرىن ەسەپكە الا وتىرا كەلەسىدەي مالىمدەمە جاسادى. 

قۇرمەتتى قازاقستاندىقتار!

1994 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ءا. نازارباەۆ م.ۆ. لومونوسوۆ اتىنداعى ممۋ-دە تاريحي مازمۇنعا يە ءدارىس وقىدى. وندا پوستكەڭەستىك رەسپۋبليكالارداعى كۇردەلى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق احۋالدان بىرلەسىپ شىعۋدىڭ جولىن ۇسىندى. بولاشاقتا ەكونوميكالىق باعىتتاعى وداق بولاتىن بىرلەستىكتىڭ نەگىزگى قىزمەتى، ەڭ الدىمەن، ەكونوميكالىق مىندەتتەردى شەشۋگە باسىمدىق بەرۋ; تاعدىرشەشتى ماسەلەلەردى ۇلتتىق رەفەرەندۋمدار نەگىزىندە شەشۋ; جاڭا ەكونوميكالىق وداققا كىرۋدى جوسپارلاعان مەملەكەتتەر قارىم-قاتىناسىنداعى تەڭدىك، ءبىر-ءبىرىنىڭ ىشكى ىستەرىنە ارالاسپاۋ، تەرريتوريالىق تۇتاستىقتى ساقتاۋ جانە مەملەكەتتىك شەكارالاردى بۇزباۋ پرينتسيپتەرىنە نەگىزدەلىپ قۇرىلدى.

2015 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا ەۆرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتى قۇرۋ، شىن مانىندە، تاريحي جانە مادەني-وركەنيەتتىك ماڭىزعا يە بولدى. بۇل – تاۋەلسىز ەلدەردىڭ ەرىكتى ەكونوميكالىق قاۋىمداستىعى. وداققا ەنگەن بەس ەل اراسىندا تاۋار، قىزمەت، كاپيتالدىڭ جانە ادام رەسۋرستارىنىڭ ەركىن قوزعالىسى باستالدى. كوپتەگەن كەدەندىك توسقاۋىلدار مەن بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەر الىنىپ تاستالدى. 170 ميلليون حالقى بار ءىرى نارىققا يە بولدىق. ۇلتتىق كاسىپورىندار ساپالى، ارزان، سۇرانىسقا يە تاۋارلار ءوندىرىپ، باسەكەگە قابىلەتتىلىك جولىنا شىقتى. شەكارا بەكەتتەرىندەگى ۇزاق كەپتەلىس ازايدى. كورشىلەس ايماقتىڭ ساۋداسى ءوستى. ەكونوميكالىق وداققا كىرەتىن ءار مەملەكەت ءوزارا ءتيىمدى ساۋدانى، اسىرەسە شەكارا ايماعىندا جۇزەگە اسىرادى.

بىراق سوڭعى جىلدارى قازىرگى ساياساتكەرلەر اراسىندا وسىنداي ەكونوميكالىق بىرلەستىكتىڭ نەگىزگى پرينتسيپتەرىن بۇزۋ ارەكەتتەرى جيىلەي باستادى. الەمنىڭ كەيبىر جوعارعى شەندى مەملەكەت قايراتكەرلەرى وداقتى ساياسي بىرلەستىككە اينالدىرۋ ارەكەتتەرىن ىسكە اسىرۋدا. ونىڭ دالەلى –ۇلتتىقتان جوعارى پارلامەنت قۇرۋ، وداققا ورتاق اقشا ەنگىزۋ، ورتاق شەكارالىق اسكەر ۇستاۋ، ورتاق بيۋدجەت ەنگىزۋ تۋرالى ۇسىنىستار. بۇل، ءسوز جوق، ەل ەگەمەندىگىن جوعالتۋعا اپارادى. بۇعان ەشقاشان جول بەرىلمەۋى ءتيىس.

بيىل قازاق مەملەكەتتىلىگىنە 555 جىل تولادى. 1465 جىلى كەرەي مەن جانىبەك التىن وردادان (بۇنىڭ 750 جىلدىعى) ءبولىنىپ شىعىپ، تاۋەلسىز قازاق حاندىعىن قۇردى. بۇل مەرەيتويلىق داتانى سالتاناتتى تۇردە اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك.

ەكونوميكالىق وداقتىڭ كوپتەگەن جوبالارى قاعاز جۇزىندە قالدى جانە وتە بايسالدى ساراپتامالىق جۇمىستار مەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسياسىنداعى ەلدەر وكىلدەرىنىڭ تاراپىنان ۇيىمداستىرۋشىلىق ۇيلەستىرۋدى تالاپ ەتەدى.

سونىمەن قاتار، رەسەيدىڭ كەيبىر قوعام قايراتكەرلەرى 1991 جىلعا دەيىن قازاقتاردا مەملەكەتتىلىك بولماعان دەگەن ارانداتۋشىلىق پىكىرلەردى دە ءجيى قايتالاۋدا. ولارعا ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى كوپتەگەن حالىقتى باسقارعان ەجەلگى تۇرىك قاعاناتىن-مەملەكەتتەرىن ايتپاعاندا، العاشقى قازاق مەملەكەتى 1465 جىلى پايدا بولعانىن ەسكە سالعىم كەلەدى. ورتالىعى الماتى بولاتىن «ورتاازيالىق فەدەرالدى ايماق» قۇرۋ قاجەت دەگەن قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنە قارسى ۇندەۋ جاسالدى. ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك جانە سولتۇستىك-شىعىس وبلىستارى باسقا ەلدىڭ تاريحي جەرلەرى بولعان دەگەن جالعان پىكىرلەر ءجيى ايتىلادى. وسى اتالعان جانە باسقا دا ارانداتۋشىلىق ارەكەتتەر ەگەمەندى قازاقستان ازاماتتارىن، ءبىزدى – عالىمداردى الاڭداتادى. قازاقستان حالقى ءوزىنىڭ زاڭداستىرىلعان تەرريتورياسىندا بەيبىت ءومىر سۇرۋدە، ءبىزدىڭ شەكارامىز بارلىق كورشىلەس مەملەكەتتەرمەن دەليميتاتسيالىق كەلىسىم-شارتتارمەن بەكىتىلگەن جانە ولارمەن دوستىق قارىم-قاتىناس ورناتىلعان. ءبىز تاۋەلسىز قازاقستان شاڭىراعى بولاشاق ۇرپاقتارعا بەرىلەتىنىنە كامىل سەنەمىز. «ماڭگىلىك ەل» ۇلتتىق يدەياسى وسىعان شاقىرادى.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جوعارعى ەۆرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ بەينەكونفەرەنتسيا فورماتىندا وتكەن كەزەكتى وتىرىسىندا سويلەگەن ءسوزىن وسى ماعىنادا قاراستىرامىز جانە قابىلدايمىز. بۇل جيىندا مەملەكەت باسشىسى ءسوزىنىنىڭ وزەكتى ءمانى «2025 جىلعا دەيىنگى ەۆرازيالىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسيانىڭ دامۋ ستراتەگياسىن» قازاقستاننىڭ قابىلداماۋىنا قاتىستى بولدى.

ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا جەتىستىگى ۇلتتىق ەگەمەندىگىمىزدىڭ يدەياسى مەن تەڭ ىنتىماقتاستىق مۇمكىندىگىنە كۇمان كەلتىرەتىن جەكەلەگەن ساياساتكەرلەردىڭ سەنىمىمەن ەمەس، ناقتى ينتەگراتسيالىق پراگماتيكالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ناتيجەسىندە مەملەكەت حالقىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن جاقسارتۋ ارقىلى ولشەنەدى.

وسىعان وراي، قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ تورالقاسى، ەۆرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ سوڭعى وتىرىسىنىڭ مازمۇنىمەن مۇقيات تانىسا كەلە، قر پرەزيدەنتى ق.ك. توقاەۆتىڭ كونسترۋكتيۆتى پىكىرلەرىن ەسەپكە الا وتىرا، تاۋەلسىزدىكتى ەڭ قىمبات قۇندىلىق رەتىندە باعالاي كەلە، باتىل تۇردە جاريا ەتەمىز:

بىرىنشىدەن، ەۆرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيانىڭ قۇزىرەتىنە دەنساۋلىق ساقتاۋ، ءبىلىم بەرۋ جانە عىلىم سالالارىن كىرگىزۋ وداقتىڭ  ەكونوميكالىق باعىتىن وزگەرتەدى ءارى وداق شارتىنىڭ مانىنە قايشى كەلەدى دەگەن پرەزيدەنت پىكىرىن تولىق قۋاتتايمىز.

ەكىنشىدەن، ەۆرازيالىق وداق ەلدەرىنىڭ اراسىنداعى ەكىجاقتى ىنتاماقتاستىق ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك، گۋمانيتارلىق قاتىناستار سپەكتورىن قامتيدى. ولاردى بەسجاقتى فورماتتا قاراستىرۋدىڭ ەشقانداي قيسىنى جوق دەگەن پرەزيدەنتتىڭ الاڭداۋشىلىعى تولىق ورىندى.

ۇشىنشىدەن، ق.ك. توقاەۆتىڭ، ينتەگراتسيالىق جۇمىس ۇلتتىق قۇقىق جۇيەسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرۋى مىندەتتى، ەۆرازيالىق وداق شەڭبەرىندە زاڭداردى «ۇيلەستىرۋ جانە ۋنيفيكاتسيالاۋ» ارەكەتتەرىن ۇلتتىق قوعامدىق پىكىر قابىلدامايدى دەۋى تولىق شىندىق.

تورتىنشىدەن، ەۆرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيانى كادرمەن جاساقتاۋ ورگاندى قارجىلاندىرۋ كولەمىنە تاۋەلدى بولماۋى كەرەك. مۇندا ءار ەلدىڭ وكىلدەرى تەڭ دارەجەدە قىزمەت ەتۋگە ءتيىس دەگەن پرەزيدەنتتىڭ پىكىرى وتە ورىندى.

بەسىنشىدەن، ءبىز مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەۆرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيانىڭ وكىلەتتىلىگىن بۇدان ارىقاراي ارتتىرا بەرۋدى توقتاتۋ تۋرالى ۇسىنىسىن قۋاتتايمىز. پرەزيدەنت ق.ك. توقاەۆتىڭ جاڭا قۇجاتتى مۇقيات وڭدەگەنشە، ونى قابىلداۋدى كەيىنگە قالدىرۋ تۋرالى پىكىرىنىڭ دۇرىس ەكەندىگىنە سەنىمدىمىز.

عىلىمي قوعامداستىق وكىلدەرى رەتىندە ءبىز مەملەكەت باسشىسىنىڭ بەلگىلى ءبىر ينتەگراتسيالانعان ەكونوميكالىق جوبالارعا قاتىستى ۇلتتىق قۇقىقتىق نورمالاردى ۇيلەستىرۋ مەن قيىستىرۋداعى «اقىلعا قونىمدىلىق» قاعيداتىن ساقتاۋ ۇستانىمىن قولدايمىز.

قازاقستاندىقتاردىڭ، سونىڭ ىشىندە عالىمداردىڭ قوعامدىق پىكىرى ەۆرازيالىق وداقتىڭ وكىلەتتىك سفەراسىن كەڭەيتۋدىڭ قانداي دا بولماسىن ارەكەتتەرىنە قارسى. ەكونوميكالىق بىرلەستىكتى ساياسي باعىتقا بۇرۋ ارەكەتتەرىنىڭ اشىق جۇزەگە اسۋى قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنە قاۋىپتى، كەڭەستەر وداعىن جاڭعىرتۋدى كوزدەۋ بولىپ سانالادى. ەۋرازەق كەز-كەلگەن مەملەكەتتىڭ باياندى جانە باستى قۇندىلىعى بولىپ سانالاتىن تاۋەلسىزدىگىن شەكتەمەي، قازاقستان حالقىنىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا ۇلەس قوسۋى قاجەت. كەرىسىنشە جاعداي ورىن السا، قازاقستان كەز كەلگەن وداقتان شىعۋى ءتيىس.

ءبىز قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆتىڭ ۇسىنىلىپ وتىرعان قۇجاتتىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىگى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتىڭ ابستراكتىلى كورىنىسى مەن جەكەلەگەن ماسەلەلەردى ساياساتتاندىرۋعا ەمەس، قاتىسۋشى ەلدەردىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق پەن مەملەكەتتەر دامۋىنىڭ ناقتى باعدارلامالارىن ازىرلەۋگە جانە ىسكە اسىرۋعا باعىتتاۋ كەرەك دەگەن پىكىرىن قولدايمىز.

سوڭعى جاڭالىقتار

جەزقازعاندا دارىگەر جەتىسپەيدى

ايماقتار • بۇگىن، 16:22

اقش COVID-19 ۆاكتسيناسىن سىناپ كوردى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 15:40

اككۋمۋلياتور ۇرلىعى اشىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 11:09

بار مەن جوقتىڭ اراسى...

ايماقتار • بۇگىن، 07:55

قامشى فيلوسوفياسى

رۋحانيات • بۇگىن، 07:49

«ءبىز ونلاين كانيكۋلدا...»

ايماقتار • بۇگىن، 07:43

ەۋروكۋبوككە قاتىسادى

فۋتبول • بۇگىن، 07:30

بيىلعى ماۋسىمنان شەت قالا ما؟

حوككەي • بۇگىن، 07:28

كەلەشەگى كەمەل باستاما

ءبىلىم • بۇگىن، 07:24

تالىمگەرلىككە ءازىر

رۋحانيات • بۇگىن، 07:21

كاسىپكەرلەر كومەككە كەلدى

قوعام • بۇگىن، 07:18

تاريحي مۇرانى زەرتتەۋگە كىرىستى

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 07:16

ەرىكتىلەردىڭ ەلگە كومەگى

ايماقتار • بۇگىن، 07:13

ۇقساس جاڭالىقتار