ايماقتار • 29 مامىر، 2020

قاراعاندى: تاريح تاعىلىمىنا تاعزىم

108 رەت كورسەتىلدى

كەشەگى كەڭەستىڭ قانقۇيلى زامانىنداعى تاريحتىڭ قاتپارىنا ۇڭىلسەك، مىناداي جانتۇرشىگەرلىك دەرەكتەر الدىمىزدان شىعادى:  1921-1954 جىلدار ارالىعىندا كسرو-دا «كونتررەۆوليۋتسيالىق» نەمەسە «انتيسوۆەتتىك» دەگەن جالامەن 3 ميلليون 777 مىڭ ادام سوتتالىپ، ولاردىڭ 642 مىڭى اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن ەكەن. ال قازاقستاندى جەكە الىپ قاراساق، قۋعىن-سۇرگىنگە 103 مىڭعا جۋىق ادام ۇشىراپ، ونىڭ 25 مىڭنان استامى اتۋ جازاسىنا كەسىلىپتى. ولاردىڭ باسىم بولىگى عالىمدار، مادەنيەت، ساياسات جانە قوعام قايراتكەرلەرى سىندى زيالى قاۋىم وكىلدەرى ەدى. ياعني، جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جىلدارى قازاق زيالىلارى مەن مەملەكەت قايراتكەرلەرىنىڭ «قايماعى» سىلىپ الىنىپ، جازىقسىز جازاعا ۇشىرادى. ولاردىڭ ىشىندە قاراعاندى وبلىسىنان شىققان ءاليحان بوكەيحانوۆ، ساكەن سەيفۋللين، نىعمەت نۇرماقوۆ، جانايدار سادۋاقاسوۆ، ابدوللا اسىلبەكوۆ سىندى قازاق حالقىنىڭ اياۋلى ۇلدارى دا بار ەدى...

تاياۋدا، كەنشىلەر استاناسىندا قاراعاندى وبلىسىنىڭ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى «تاريحتان تاعىلىم – وتكەنگە تاعزىم» – «پاميات ۆو يميا بۋدۋششەگو» اتتى حالىقارالىق مادەني جوبا اياسىندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىنە ارنالعان ونلاين رەجىمىندە دوڭگەلەك ۇستەل وتىرىسىن ۇيىمداستىردى.

تاعىلىمدى ءىس-شاراعا قوعام قايراتكەرلەرى، عالىمدار مەن جازۋشىلار ات سالىسىپ، وتكەن تاريح قاسىرەتىنىن ساباق الۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى قاشىقتان اڭگىمەلەدى.

ونلاين-وتىرىستا قاراعاندى وبلىستىق ىشكى ساياسات باسقارماسىنىڭ باسشىسى ەرلان قۇسايىن بۇل كۇننىڭ قازاقستان حالقى ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزعا يە ەكەندىگىنە توقتالدى.

– قاراعاندى وبلىسى دەپورتاتسيالانعانداردى قابىلدادى. مۇندا قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعاندار جازاسىن وتەگەن ارنايى لاگەرلەر بولعان. توتاليتاريزم قىلمىستارى كوپتەگەن وتباسىلاردى ويراندادى. بۇل قايعىلى وقيعانى جادىمىزدان شىعارماي، ول تۋرالى جاس ۇرپاق ءبىلىپ ءجۇرسىن دەسەك جانە مۇنداي وقيعالار تاريحتا قايتالانباۋى ءۇشىن قولىمىزدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساۋ – ءبىزدىڭ قاسيەتتى بورىشىمىز، – دەدى ول.

ونلاين-جيىن بارىسىندا قاراعاندى وبلىسىنىڭ قحا عىلىمي-ساراپتامالىق توبىنىڭ مۇشەسى، قاراعاندىداعى Bolashaq اكادەمياسىنىڭ ءبىرىنشى پرورەكتورى گۇلنار رىسماعامبەتوۆا قازاقستاندا 1997 جىل «جالپىۇلتتىق كەلىسىم جانە ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ جىلى» بولىپ جاريالانعانىن ەسكە سالدى.

«وسى جىلى ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «31 مامىر – ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى» دەپ بەلگىلەۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. 2011 جىلدان باستاپ ول «ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى» دەپ اتالدى»، دەپ اتاپ ءوتتى ول.

سونداي-اق، گۇلنار رىسماعامبەتوۆا بەلگىلى عالىم، ءماجىلىس دەپۋتاتى نۇرلان دۋلاتبەكوۆتىڭ باسشىلىعىمەن Bolashaq اكادەمياسىنىڭ ءبىراز جىلداردان بەرى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن فاكتىلەرىن زەرتتەۋمەن اينالىسىپ كەلە جاتقانىن، وسى باعىتتا اتقارىلعان ىستەر جايىن حاباردار ەتتى.

– «تاريحتان تاعىلىم – وتكەنگە تاعزىم» جوباسى اياسىندا عىلىمي-زەرتتەۋ سيپاتىنداعى ءۇش تىلدە 40-تان استام كىتاپ جارىق كوردى، – دەدى ول.

 ال قحا عىلىمي-ساراپتامالىق كەڭەسىنىڭ مۇشەسى، «ازاماتتىق الەم» حالىقارالىق كواليتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى قازبەك قازكەنوۆ اتالعان جوبانىڭ  قازاقستانداعى يدەولوگيالىق جۇمىس پەن جاڭا دۇنيەتانىمنىڭ ءبىر بولىگى ەكەندىگىنە باسا ءمان بەردى.

– راديكالدى يدەولوگيانىڭ زامانى ءوتتى، بىراق ءبىز تاريحتىڭ اششى ساباعىنان دۇرىس قورىتىندى جاساپ، ونىڭ زارداپتارىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. جالپى، قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى تاريحي جادىنى جاڭعىرتۋعا جانە دامىتۋعا زور ۇلەس قوسىپ كەلەدى، – دەپ اتاپ ءوتتى ول.

ونلاين رەجىمىندە وتكەن دوڭگەلەك ۇستەل وتىرىسىندا ە.بوكەتوۆ اتىنداعى قارمۋ جانىنداعى «تۇلعاتانۋ» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى نۇرساحان بەيسەنبەكوۆا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارى تۋرالى دەرەكتى فيلم مەن تەلەباعدارلامالار ءتۇسىرۋدى ۇسىندى. بۇدان بولەك، عالىم مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى نىعمەت نۇرماقوۆ تۋرالى مازمۇندى زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىنىڭ جوقتىعىن العا تارتىپ، الداعى ۋاقىتتا بۇل ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ كەرەكتىگىن ايتتى. نۇرساحان بەيسەنبەكوۆا بيىل تۋعانىنا 125 جىل تولعان مەملەكەت قايراتكەرىنىڭ ورتالىعىن قاراعاندىداعى «دوستىق ءۇيى» جانىنان اشسا دەگەن ۇسىنىس-تىلەك ايتتى.

سونداي-اق، قاشىقتان وتكەن جيىندا قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان قايراتكەر ءىلياس احمەتوۆتىڭ ۇرپاعى، «الاشوردا» پارتياسىنىڭ مۇشەسى، جازۋشى فارابي احمەتوۆ، قاراعاندى وبلىستىق مەملەكەتتىك مۇراعاتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى ولگا بەركۋن، «ليتۋانيكا» ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ جەتەكشىسى ۆيتالي تۆاريوناس، «ۆايناح» چەشەن-ينگۋش بىرلەستىگى اقساقالدار كەڭەسىنىڭ توراعاسى سۋليم يساكيەۆ جانە باسقالار ءسوز سويلەپ، كەشەگى قيلى زاماندا جەر اۋىپ كەلگەن تالاي ۇلت پەن ۇلىس بالاسىنىڭ قازاق حالقىنىڭ باۋىرمالدىعىنىڭ ارقاسىندا بۇگىنگى كۇنگە امان-ەسەن جەتىپ، ءوسىپ-وركەندەپ وتىرعانىنان اڭگىمە قوزعادى.

زۇلمات جىلدارى كسرو-نىڭ تۇپكىر-تۇپكىرىنەن قازاقستانعا ساياسي تۇتقىندار مەن حالىق جاۋىنىڭ تۋىستارى ءماجبۇرلى تۇردە قونىس اۋدارىلعان ەدى. ءپىل ساۋىرلى سارىارقا ۇلكەن تۇزەتۋ لاگەرىنە اينالدى. ماسەلەن، ءبىر عانا قاراعاندىداعى ەڭبەكپەن تۇزەتۋ لاگەرلەرىنىڭ اۋماعى 1931 جىلى 53 مىڭ گەكتار بولسا، 1941 جىلى 1 780 650 گەكتار ۇلان-عايىر دالانى قامتىپتى. ەگەر 1931 جىلى كارلاگ-تا 14 بولىمشە جانە 64 ۋچاسكە بولسا، ولاردىڭ سانى جىل سايىن كوبەيە ءتۇسىپ، 1941 جىلى 22 بولىمشە، 159 ۋچاسكە، ال، 1953 جىلى 26 بولىمشە جانە 192 لاگەر نىساندارىنا جەتكەن. بۇل قاسىرەتتى لاگەرلەردىڭ قۇرامىندا حالىق جاۋلارىنىڭ ايەلدەرىنە ارنالعان الجير، اسكەري تۇتقىندارعا ارنالعان سپاسسك، قارلاگ، ستەپلاگ اتتى ەڭبەكپەن تۇزەتۋ ورىندارى جۇمىس ىستەدى. جازىقسىز جاپا شەككەندەردىڭ كوز جاسى مەن تابانىنىڭ ءىزى، قولىنىڭ تابى قالعان قاسىرەتتى ورىندار بۇل كۇندە مۇراجايعا اينالعان.

 

 

 

قاراعاندى وبلىسى

سوڭعى جاڭالىقتار

جەزقازعاندا دارىگەر جەتىسپەيدى

ايماقتار • بۇگىن، 16:22

اقش COVID-19 ۆاكتسيناسىن سىناپ كوردى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 15:40

اككۋمۋلياتور ۇرلىعى اشىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 11:09

بار مەن جوقتىڭ اراسى...

ايماقتار • بۇگىن، 07:55

قامشى فيلوسوفياسى

رۋحانيات • بۇگىن، 07:49

«ءبىز ونلاين كانيكۋلدا...»

ايماقتار • بۇگىن، 07:43

ەۋروكۋبوككە قاتىسادى

فۋتبول • بۇگىن، 07:30

بيىلعى ماۋسىمنان شەت قالا ما؟

حوككەي • بۇگىن، 07:28

كەلەشەگى كەمەل باستاما

ءبىلىم • بۇگىن، 07:24

ۇقساس جاڭالىقتار