بۇل تاريحي-قاھارماندىق جىرلاردىڭ باستى لەيتموتيۆى – ءوز ەلىن سىرتقى جانە ىشكى جاۋلاردان, باسقىنشىلاردان قورعاۋ, ادىلەتتىك ىزدەۋ, ەلدىڭ بىرلىگى, بۇتىندىگى جولىنداعى حالقىمىزدىڭ ءومىرى, تۇرمىس-تىرشىلىگى ايقىن سۋرەتتەلگەن.
حالىق اراسىندا كوپ تاراعان «قوبىلاندى», «الپامىس», «ەر تارعىن», «قامبار باتىر» سەكىلدى ەپوستىق جىرلارمەن بىرگە «ايمان-شولپان», «قىز جىبەك», «مۇڭلىق-زارلىق», «سەيپىل-مالىك» ماحاببات داستاندارى دا ورىن العان.
بۇل – تاريحي-قاھارماندىق جىرلارى ماعىناسى مەن كوركەمدىك-رۋحاني قاسيەتتەرى جاعىنان الەمدىك دەڭگەيدەگى بەلگىلى كوپتەگەن باتىرلىق ەپوس-جىر, داستانداردىڭ قاتارىنان ورىن العان شىعارمالار ەكەندىگى داۋسىز.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.نازارباەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا: «قانىمىزعا سىڭگەن كوپتەگەن داعدىلار مەن تاپتاۋرىن بولعان قاساڭ قاعيدالاردى وزگەرتپەيىنشە, تولىققاندى جاڭعىرۋىمىز مۇمكىن ەمەس. ءتول تاريحىمىزعا, بابالارىمىزدىڭ ءومىر سالتىنا ءبىر ءسات ءۇڭىلىپ كورسەك, شىنايى پراگماتيزمنىڭ تالاي جارقىن ۇلگىلەرىن تابۋعا بولادى» دەپ اتاپ وتكەن بولاتىن.
قازىرگى تاڭدا ۇلتىمىزدىڭ باعا جەتپەس قۇندىلىعىنا بالانعان ءتول ونەرىمىز – جىردى كوزىمىزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكىزۋ ماقساتىندا رەسپۋبليكا كولەمىندە ءىس-شارالار كوپتەپ وتكىزىلىپ كەلەدى. سەبەبى مۋزىكالىق مۇرامىزدىڭ ءبىرى – جىر, التىنداي ساف ونەر. اتا-بابالارىمىزدىڭ ميلليونداعان جولداردان تۇراتىن جىر جاۋھارلارىنىڭ ۇرپاقتان-ۇرپاققا ميراس بولىپ جەتۋىنىڭ ءوزى قازاق حالقىنىڭ تەكتىلىگى مەن بەكزاتتىعىنىڭ كورىنىسى.
وسى ورايدا اقتوبە وبلىسىندا تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىنداعى «دالا مۋزىكاسى مەن فولكلورىنىڭ مىڭجىلدىعى» جوباسى نەگىزىندە قازاق حالقىنىڭ تاريحى مەن ادەبيەتىنىڭ مادەني مۇرالارىن زەرتتەپ, زەردەلەپ, جيناقتاۋ ماقساتىندا كەشەندى باعدارلامالار قولعا الىنىپ, جۇزەگە اسىرىلۋدا.
2019 جىلدان بەرى وبلىس اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن, وبلىستىق مادەنيەت, ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنىڭ باسشىلىعىمەن وبلىستىق حالىق شىعارماشىلىعى ورتالىعى «ەدىگە» تاريحي-قاھارماندىق ەپوسىنىڭ باستى كەيىپكەرى «ەر ەدىگە – نوعايلى ءداۋىرىنىڭ جىرلارى» اتتى مۋزىكالىق داستانىن ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىنەن شىققان جىرشى-جىراۋلاردىڭ ورىنداۋىندا دىبىستىق جازباعا (سD-ديسك) ءتۇسىرىپ, كۇيتاباقشاسىن شىعارۋ جۇمىستارىن قولعا الىپ, جۇزەگە اسىرۋدا.
اقپاراتتىق-تەحنولوگيالاردىڭ شارىقتاعان كەزىندە قازاقتىڭ ءداستۇرلى مۋزىكالىق شىعارمالارىن جيناقتاپ, كەلەر ۇرپاققا امانات ەتىپ جەتكىزۋ ءۇشىن ساندىق جۇيەگە وتكىزۋ اسا ماڭىزدى.
ءوز كەزەگىندە مۋزىكالىق داستاننىڭ باسى-قاسىندا قازاقستاننىڭ جەتەكشى عالىمدارى, سىر سۇلەيلەرىنىڭ سارقىتى, جىرشى-تەرمەشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى الماس الماتوۆ جەتەكشىلىك ەتكەن بەلگىلى ولكەتانۋشىلار, ەتنوگرافتار, مۋزىكا زەرتتەۋشىلەرى قاتىستىرىلعان بۇل باستاما بۇگىندە وزىندىك مازمۇنى جاعىنان ەلىمىزدىڭ ءار ءوڭىرىنىڭ جىرشى-جىراۋلارىنىڭ ورىنداۋىنداعى اتاقتى مۇرىن جىراۋ سەڭگىرباي ۇلى جىرلاعان «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى», حالىق اقىنى نۇرپەيىس بايعانين جىرلاعان «قاراساي-قازي», نۇرتۋعان كەنجەعۇل ۇلى جىرلاعان ء«ماۋلىمنياز», «ەدىگە», «وراق-ماماي», «قاراساي-قازي» سەكىلدى ەل اراسىندا كەڭىنەن جىرلانىپ جۇرگەن كولەمدى داستاندارمەن دە ەرەكشە بايىتىلىپ وتىر.
داستان بيىل 500 دانامەن جارىققا شىعادى. مۋزىكالىق داستان ەكى بولىكتەن تۇرادى. ۇلتتىق ناقىشتارمەن بەزەندىرىلگەن ءبىرىنشى كىتاپتا «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» جانە «ەدىگە باتىر» تۋرالى تاريحي مالىمەت, جىردى بىزگە جەتكىزگەن جىراۋلار, ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىنەن سول مۇرالاردى جىرلاعان جىرشى-جىراۋلاردىڭ ءومىرباياندارى, قازاق, ورىس جانە اعىلشىن تىلىندە بەرىلسە, كەلەسى كىتاپشانىڭ ىشىندە جىر جازىلعان 10 ديسك ورنالاسقان.
تۇركىتەكتەس بايىرعى كوشپەندىلەر جاساعان قازاقستاننىڭ مادەني مۇرالارىنىڭ ءبىرى, قازاق حالقىنىڭ جىرشىلىق ونەرىنە ارنالعان بۇل قۇندى دۇنيە اتا-بابامىزدىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىن قايتا جاڭعىرتىپ, جاس ۇرپاقتى حالىقتىڭ تاريحي-قاھارماندىق جىرلارىمەن سۋسىنداتىپ, قادىر-قاسيەتىن ارتتىرىپ, كوپ جانرلى ءداستۇرلى مول مۇرامىزبەن تاربيەلەۋگە باعىتتالعان.
تاريحقا ۇڭىلسەك, ەدىگە باتىردىڭ ءومىرى مەن ەرلىك جولدارى قازاققا عانا ەمەس, تاتار, نوعاي, باشقۇرت, قىرىم تاتارلارى, تۇرىكمەن تاعى باسقا ءيسى تۇركى حالىقتارىنا ورتاق مۇرا بولىپ ەسەپتەلەدى.
ياعني ەدىگە – تاريحتا بولعان بەلگىلى تۇلعا. بيىل التىن وردانىڭ 750 جىلدىعى بولسا, ال ءوز كەزىندە التىن وردانى 17 جىل بويى بيلەگەن داڭقتى قولباسشى ەر ەدىگەنى سول داۋىردەن ءبولىپ-قاراۋ مۇمكىن ەمەس.
«ەدىگە دەگەن ەر ەكەن, ەلدىڭ قامىن جەر ەكەن.
ەل شەتىنە جاۋ كەلسە, مەن بارايىن دەر ەكەن», دەگەن جىر جولدارى بارشامىزعا تانىس. دەگەنمەن, جالپى ەپوستىڭ 60-تان استام نۇسقاسى بار ەكەن. بۇل نەگىزىنەن تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ باستى كەيىپكەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىنىڭ ايعاعى بولىپ تابىلادى.
جىردىڭ ءداستۇرلى نۇسقالارىن كەزىندە ش.ءۋاليحانوۆ, پ.مەليورانسكي, گ.پوتانين, ۆ.رادلوۆ, س.سەيفۋللين, م.اۋەزوۆ, س.مۇقانوۆ سياقتى عالىمدار مەن جازۋشىلار زەرتتەپ, جوعارى باعالاسا, ال بۇگىندە باتىر ەسىمىن ۇلىقتاۋدا فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور جۇمانازار اسان «ەدىگە» جىرى – تاريحي-قاھارماندىق ەپوس» تاقىرىبىندا دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاپ, مونوگرافيا جازىپ, كىتاپتارىن شىعارىپ, ۇزبەي ناسيحاتتاپ كەلەدى. وسى جۇمانازار اسان باستاعان توپ وڭىردە اۋقىمدى جۇمىستاردى اتقارىپ كەلەدى.
ء«ولى ريزا بولماي, ءتىرى بايىمايدى» دەگەن قازاقتا قاناتتى ءسوز بار. وسى ورايدا ەدىگە باتىردىڭ رۋحىن قايتا جاڭعىرتۋ ماقساتىندا وڭىردە كوپتەگەن ىستەر جۇزەگە اسىرىلۋدا. سونىڭ ءبىرى مارتوك اۋدانىندا كورنەكتى ەتىپ بەلگىتاس ورناتىلسا, اقتوبەدە ەر ەدىگەگە ەسكەرتكىش قويىلىپ, كوشە اتاۋى بەرىلدى.
سونىمەن بىرگە وبلىستىق حالىق شىعارماشىلىعى ورتالىعى «aqtobe_madeniet» جانە «aktobe_ocnt» ينستاگرام پاراقشالارى ارقىلى جاڭا فورماتتاعى «ەر ەدىگە – نوعايلى ءداۋىرىنىڭ جىرلارى» ايدارىمەن ونلاين شاراسى قولعا الىندى. تىكەلەي ەفيردە بەلگىلى ولكەتانۋشى بەكارىستان مىرزاباي, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, پەداگوگيكالىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى, «ۇزدىك ولكەتانۋشى» توسبەلگىسىنىڭ يەگەرى جۇمانازار اسانوۆ, جىرشى-تەرمەشىلەر دەمەۋباي جولىمبەتوۆ, ءومىرحان جەتەسوۆ جانە ماڭعىستاۋلىق ماناس ادىلباەۆ, ورالدىق فارحات ورازوۆ, قىزىلوردالىق نۇرايىم ەرتالاپقىزى قاتىسىپ, حالقىمىزدىڭ تاريحي-قاھارماندىق ەپوستارىنا توقتالىپ, قارا دومبىرانى قولعا الىپ, ارعى-بەرگى تاريحتان سىر شەرتىپ, جىرلارىمەن ءسوزدىڭ قۇنىن تۇسىنەتىن تىكەلەي ەفير كورەرمەندەرىنىڭ جانىن جادىراتىپ, كوڭىلدەرىن كوتەرىپ, جىر-تەرمەلەرىن توكتى.
جىر كەشتەرىنىڭ تولىق نۇسقاسى YouTube جەلىسىندەگى «Aktobe_OCNT» كانالىندا ساقتالعان.
جۋىردا جارىققا شىعاتىن مۋزىكالىق داستان جىر قادىرىن بىلەتىن قالىڭ كورەرمەن ءۇشىن تەڭدەسى جوق دۇنيە بولماق. حالىقتىڭ سۇيىسپەنشىلىگىنە اينالعان ۇلتتىق ونەرىمىز جاساي بەرسىن. قازاق بار جەردە جىرشىلىق ونەر ولمەيدى, ماڭگى جاساي بەرەدى.
گۇلنارا سەيتالينا,
اقتوبە وبلىستىق حالىق شىعارماشىلىعى ورتالىعىنىڭ رەداكتورى
