نۇراحمەت قوساەۆ 1898 جىلى قازىرگى مەڭدىقارا اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. 2 سىنىپتىق ورىس-قازاق مەكتەبىن بىتىرگەن سوڭ, 1935 جىلى الماتىداعى 6 ايلىق پارتيا مەكتەبىن ءتامامدايدى. قوستانايعا قايتىپ ورالعان سوڭ, 1936 جىلى مەڭدىقارادا العاش قازاق بالالارى اراسىنان مەحانيزاتور, تەمىر ۇستاسى مەن ەسەپشىلەر دايىندايتىن اۋدانارالىق ۇجىمشار مەكتەبىن ۇيىمداستىرىپ, ءوزى اشقان وقۋ ورنىنا باسشىلىق ەتەدى. قايراتكەر تۇلعا ءبىر جىلدان سوڭ «جاپون تىڭشىسى» دەگەن جالامەن تۇتقىنعا الىنادى. تەرگەۋ ۇزاققا سوزىلمايدى. نۇراحمەت قوساەۆ كوپ كەشىكپەي «حالىق جاۋى» رەتىندە اتۋ جازاسىنا كەسىلەدى. قازاق بالاسىن وقىتىپ, تەحنيكا ءتىلىن ۇيرەتەمىن, تەمىردى قامىرداي يلەيتىن ۇستا ەتىپ شىعارامىن, زامانعا بەيىمدەيمىن دەگەن ارمانىنا تولىق جەتە الماعان كۇيى اسىل ازامات ءازيز باسىن اجالعا بايلاپ, زاماننىڭ قاساپ ديىرمەنىنە جۇتىلىپ كەتە بارادى. ارتىندا اڭىراپ اياۋلى جارى – التىنى جەسىر, شيەتتەي التى بالا جەتىم قالادى.
التىن العاشقىدا نۇراحمەتتى نە ءۇشىن الىپ كەتكەنىن تۇسىنە الماي دال بولادى. بالكىم, بىرەۋمەن شاتاستىرىپ العان بولار. كەيىن كەشىرىم سۇراپ, ۇيگە قايتارار دەگەن ءۇمىتى دە جوق ەمەس-ءتىن. ويتكەنى نۇراحمەت بۇكىل سانالى عۇمىرىن وسى كەڭەس وكىمەتىنىڭ وركەندەپ, گۇلدەنۋىنە ارناعان جوق پا؟! اۋىل-اۋىلدى ارالاپ, بالا جيناپ, وقىتتى. كەيبىر جاستاردى ءوز ۇيىنە جاتقىزىپ, تاربيەلەدى. ول بالالارعا ارناپ ءوزى دە تالاي رەت كيىم تىگىپ بەردى ەمەس پە؟ قازاقتىڭ بالاسى دالادا قالماسىن, وقىسىن, توقىسىن, وزگەدەن كەم بولماسىن, تەحنيكا ءتىلىن يگەرسىن دەپ مەڭدىقارادا مەحانيزاتورلار دايارلايتىن مەكتەپ اشتى. ەل ءۇشىن ەتىگىمەن سۋ كەشكەن اتپال ازاماتتىڭ بۇل ءىسىن قىلمىس دەۋگە بولا ما؟
– اتام كەتكەن سوڭ اجەم دە كوپ تۇرماپتى. وزدەرىنىڭ 4 بالاسى, اتامنىڭ اعاسىنان قالعان 2 بالا بار, سولاردى اسىرايمىن دەپ ءجۇرىپ, قالتاسىنا ءبىر ۋىس بيداي سالعان ەكەن. سودان «حالىق جاۋىنىڭ ايەلى, قازىناعا قول سالدى» دەگەن ايىپقا ىلىگىپ, تەرگەۋ ۇستىندە جۇرەگى شىداماي, نەبارى 35-اق جاسىندا قايتىس بولادى. التىن اجەمنىڭ زيراتى مەڭدىقارا اۋدانىنداعى شيەلى دەگەن جەردە. ال اتام نۇراحمەت 1957 جىلى اقتالعانى بولماسا, قايدا جەرلەنگەنى بەيمالىم. قوستانايعا اكەلىپ اتقانىن عانا بىلەمىز. وزگە حابار جوق. زامان تۇزەلگەن شاقتا ءىنىسى ەرەجەپ تالاي مۇراعاتتى اقتارىپ, اعاسى تۋرالى مالىمەت ىزدەدى. بىراق ناتيجەسى شامالى. انام اكەسىن ءومىر بويى جوقتاپ ءوتتى. ءسىرا, ول قاسىرەتتى ۇمىتۋ مۇمكىن ەمەس شىعار, – دەيدى نۇراحمەت قوساەۆتىڭ جيەن نەمەرەسى ءساليما ابدۋللينا.
وسىلايشا 1937 جىلى اكەدەن, 1938 جىلى شەشەدەن ايىرىلعان شيەتتەي التى بالا تۇل جەتىم قالادى. التى بالانىڭ ۇلكەنى, ءساليما اپايدىڭ اناسى – زىليحا ابدۋللينا اجەي سول كەزدە ت ۇلىمى جەلبىرەگەن 12 جاسار قىز ەكەن. اجەي وسىدان ءۇش جىل بۇرىن دۇنيە سالىپتى.
– انام نۇراحمەت اتام مەن التىن اجەمنىڭ جازىقسىز كەتكەنىن ءومىر بويى ايتىپ ءوتتى. بۇل جونىندە ايتقاندا جىلاپ وتىراتىن. اتا-انادان ايىرىلعان سوڭ وزدەرى دە كورمەگەندى كورىپتى. «1937 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا وقۋدان كەلگەن بەتىم. ەسىك الدىندا ەكى ميليتسيا تۇر. مەنى ىشكە جىبەرمەدى. ۇيدەن شەشەم شىعىپ, «ول ءبىزدىڭ بالا» دەگەن سوڭ عانا كىرگىزدى. بولمەنىڭ قاق ورتاسىندا اكەم وتىر ەكەن. ءۇيدىڭ ءىشى استان-كەستەن شاشىلىپ جاتىر. شاماسى ميليتسيالار ءبىر نارسە ىزدەسە كەرەك. ءبىزدىڭ جۇتاڭ ۇيدەن نە تاپسىن. جاعدايىمىز جۇپىنى, تىرشىلىگىمىز تومەن. «قورىقپا, قالقام, قورىقپا! جاي انشەيىن بىلمەستىك قوي. مەن اقپىن. قارا حالىقتى وقىتقاننان باسقا كىنام جوق. كوپ بولسا بەس كۇن جاتامىن. ەشقايسىڭ جىلاماڭدار, دەپ بەتىمىزدەن ءبىر-ءبىر ءسۇيىپ قوشتاسىپ, ميليتسيانىڭ جەتەگىنە ەرىپ كەتە باردى», دەپ وتىراتىن انام, – دەيدى س.ابدۋللينا.
ارىستاي ازامات سول كەتكەننەن قايتىپ ورالمايدى. سول جولى ونىمەن سەرىكتەس بولعان التى بىردەي مەڭدىقارالىق كوممۋنيسكە دە «جاپون تىڭشىسى» دەگەن جازىقسىز جالا جابىلادى. ولاردىڭ ىشىندە مەڭدىقارا اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى مەن اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى دا بار ەدى. اكەسى قاماۋدا جاتقاندا كىشكەنتاي زىليحا شەشەسى التىنعا ەرىپ اباقتىعا تالاي رەت بارعان. الايدا كامەلەت جاسقا تولماعان بالاعا تۇرمەگە كىرۋگە رۇقسات بەرمەيدى. اناسى اكەسىنە بوتەلكەمەن ءسۇت الىپ كىرەتىن. سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە اكەسى «زىقان, وقى, وقى جانە وقى!» دەپ قاعازعا جازىپ, ونى شيىرشىقتاپ بوس بوتەلكەنىڭ تىعىنىنا جاسىرىپ جىبەرىپتى. ءسىرا, تۇڭعىشى, زىليحاسى وقىسا, جۇرتتان كەم بولماس دەپ ويلاسا كەرەك. سول كەزدەرى اۋدان ورتالىعىنداعى اشىق الاڭقايداعى گرامموفوننان كۇن سايىن «حالىق جاۋى» اتانعان ازاماتتاردىڭ اتى-ءجونى ايتىلاتىن. ءبىر كۇنى قارا گرامموفوننان قوساەۆتىڭ دا فاميلياسى ەستىلەدى. ارتىنشا بالالارى وقۋدان شەتتەتىلىپ, كەيىن «اكەسى ءۇشىن بالاسى كۇيمەيدى» دەگەن ۇرانمەن وقۋعا قايتا الىنادى. زىليحا بەسىنشى, ءىنىسى ەرەجەپ ەكىنشى سىنىپتا وقيتىن. جۇرت قاتارلى مەكتەپكە بارىپ ءجۇردى. بىردە وقۋشىلار كۇندەلىكتى شىعاتىن گازەتكە ۇيمەلەسىپ, داۋىستاپ وقي باستايدى. وندا مەڭدىقارادان ايدالىپ كەتكەن التاۋدىڭ اتۋ جازاسىنا كەسىلگەنى جازىلعان ەكەن. اسقار تاۋى – اكەسى تۋرالى قارالى حاباردى ەستىگەندە قارشاداي زىليحانىڭ ەكى اياعىنان جان كەتىپ, يكەمگە كەلمەي, جۇرە الماي قالادى. سىنىپتاستارى ۇيىنە سۇيەپ اپارىپتى.
– وسى وقيعادان سوڭ مەكتەپتە پيونەر جينالىسى بولادى. شەشەم بارماي قالعان. سويتسە ءىنىسى ەرەجەپ ۇيگە جىلاپ كەلىپتى. ءبىزدى حالىق جاۋىنىڭ بالالارى دەپ اتاپ مەنى پيونەردەن, ەرەجەپتى وكتيابرياتتان شىعارعان ەكەن. ەرتەسى كۇنى مەكتەپكە بارعانىمدا كلاسىمدا وقيتىن بالالاردىڭ «حالىق جاۋىنىڭ قىزى!» دەپ جابىلىپ جاعامدى جىرتىپ, موينىمداعى قىزىل گالستۋگىمدى ج ۇلىپ العانى ءالى كۇنگە دەيىن كوز الدىمدا دەپ كەمسەڭدەپ وتىراتىن شەشەم مارقۇم, – دەپ ساۋلە اپاي اۋىر كۇرسىندى.
– ول كەزدە شەشەمنىڭ وزىنەن كەيىنگى ءىنىسى ەرەجەپ 10 جاستا ەكەن. كىشكەنە ەرەسەكتەۋ بولعان سوڭ, ونى وزىمەن بىرگە قارا جۇمىس ىستەۋگە الىپ قالىپ, قالعان ەكى تۋعان ءىنىسى مەن ەكى اعايىنىن ايتەۋىر اش بولمايدى عوي, ونىڭ ۇستىنە وقيدى دەپ بوروۆويدىڭ بالالار ۇيىنە تاپسىرادى. وندا دا قوساەۆ ەمەس, اتى-ءجونىن وزگەرتىپ, باسقا فاميليامەن وتكىزەدى. قادىر دەگەن ءىنىسىن نيكولاي دەپ وزگەرتىپتى. ءسويتىپ قارابالىقتا قازاقشا بالالار ءۇيى اشىلىپ, ول كىسىلەر سوعان اۋىستىرىلعان. شەشەم كەيىن مەنەن كەيىنگى باۋىرىمدى كوتەرىپ, مەنى جەتەكتەپ الىپ, ىنىلەرىن ىزدەپ قارابالىققا باردى. سوندا اناما ەرىپ بارعانىم ەمىس-ەمىس ەسىمدە قالىپتى. شەشەمنىڭ ەكى ءىنىسى دە وتە جاقسى وقىعان. مەكتەپتى مەدالمەن ءبىتىرىپتى. ەكەۋىن دە لەنينگرادقا جىبەردى. بىرەۋى ينستيتۋتتا, ەكىنشىسى تەحنيكۋمدا وقىدى. ول كىسىلەر رەسەيگە بارعان سوڭ, ەركىندەۋ ءجۇردى عوي ەندى. سودان اتاما سۇراۋ سالىپ, ىزدەنە باستايدى. 1954 جىلى اقتالدى. اكەمە قاتىستى دەرەكتەردى ىزدەپ جۇرگەندە قادىر اعام كوپتەگەن كەدەرگىگە كەزدەسكەنىن ايتىپ وتىراتىن. ءتىپتى قوستانايعا كەلىپ, ءارحيۆتى قاراماق بولعاندا, كەڭەس سوتىنىڭ ۇكىمىنە كۇمان كەلتىردىڭ دەپ ءبىر-ەكى كۇنگە قاماپ تاستاپتى.
زوبالاڭ جىلدارى اتا-اناسىنان ايىرىلعان سابيلەر كورگەن قۇقايدى سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. الايدا «ورنىندا بار وڭالار» دەگەن, جازىقسىز اتىلىپ كەتكەن قايراتكەردىڭ ارتىندا قالعان بالالارىنىڭ ارقايسىسى بۇگىندە ۇلكەن ءبىر اۋلەتتىڭ باتاگويى بولىپ وتىر. نۇراحمەت قوساەۆتىڭ ۇلدارىنىڭ ءبىرى – كەزىندە بالالار ۇيىنە نيكولاي بولىپ كىرگەن قادىر قوساي بۇگىندە بۇكىل ەلگە بەلگىلى قازاق كينو ونەرىنىڭ ارداگەرى. سۇلتان قوجىقوۆتىڭ «قىز جىبەك» ءفيلمىنىڭ دىبىس رەجيسسەرى.
قازىر مەڭدىقارا اۋدانىندا ءبىر كوشە نۇراحمەت قوساەۆ اتىمەن اتالادى. كەزىندە قايراتكەر تۇلعا ىرگەسىن تۇرعىزعان مەڭدىقاراداعى اۋدانارالىق تەحنيكالىق مەكتەپ بۇگىندە كاسىپتىك-تەحنيكالىق كوللەدجى دەپ اتالادى. نۇراحمەت قوساەۆقا ءبىلىم وشاعىنىڭ قابىرعاسىنا ءمارماردان ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىلعان. جاقسىنىڭ اتى ولمەيدى, بۇگىندە وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىنىڭ قورىندا قىسقا عۇمىرىن ەل يگىلىگى مەن جوق-جىتىكتىڭ مۇڭىن مۇڭداپ, كەدەي-كەپشىكتى كوگەرتۋ جولىنا سارپ ەتكەن اياۋلى ازاماتتىڭ فوتوسۋرەتى, تاپانشاسى, قۇجاتتارى ساقتاۋلى تۇر.
قوستاناي وبلىسى
