رۋحانيات • 27 مامىر، 2020

ءشامشى عۇمىرىنىڭ بەيمالىم بەتتەرى

3120 رەت كورسەتىلدى

2017 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا قىزمەت بابى بويىنشا ورالدان اقتوبەگە اۋىسىپ كەلگەنىمدە بۇل وڭىردە ەسىمى ەل ەسىندە جاتتالىپ قالعان قايتالانباس كومپوزيتور ءشامشى قالداياقوۆقا دەگەن قۇرمەتىنىڭ ەرەكشە ەكەنىن بايقادىم. اسىرەسە اقتوبەلىكتەردىڭ ۇلى ونەر يەسىنە دەگەن قوشەمەتىن سوزبەن ەمەس، تياناقتى تىندىرىلعان ىسپەن شەگەلەپ تاستاعانى ءتانتى ەتپەي قويمادى.

ايتالىق اقتوبە وبلىستىق اكىمدىگى مەن ءماسليحاتىنىڭ 2007 جىلعى 11 شىلدەدەگى بىرلەسكەن شەشىمى بويىنشا، قارعالى اۋدانىنداعى الەكساندروۆكا اۋىلى ءشامشى قالداياقوۆتىڭ اتىنا بەرىلگەن. ءارى مۇندا سازگەرگە ەسكەرتكىش ءمۇسىن قويىلعان. بۇدان ەكى جىل وتكەن سوڭ 2009 جىلى اقتوبە قالا­سىنداعى ور­تالىق كوشەلەرىنىڭ ءبىرى ءشام­شى قالداياقوۆ اتاۋىن يەلەنگەن.

قانداي ءىستىڭ بولسا دا دەم بەرۋشىسى، جانا­شىرى مەن قام­قورشىسى بولماسا، ونىڭ مار­تەبەلى بولا قويۋى ەكىتالاي. وسى ورايدا ءشامشىنىڭ ەسىمىن ۇلىق­تاۋ جانە ۇمىتپاۋ جونىندەگى شا­پاعاتى مول ىستەردىڭ باسى-قا­سىندا، ەسىمى اقتوبە ايما­عىنا بەلگىلى ازامات، ءوڭىردىڭ ور­كەندەۋىنە سۇبەلى ۇلەس قوسا بىل­گەن اعا-بۋىننىڭ قابىرعالى وكى­لى – باقىت عيزاتوۆ بولعانىن بىلدىك.

ول 2006 جىلى ەڭ الدىمەن ء«شامشى قورىن» قۇ­رىپ، جوعارىدا ايتىلعانداي كور­نەكتى كومپوزيتورعا كوشە، اۋىل اتاۋلارىن بەرۋ جونىندەگى ماسەلەلەرگە ەڭ العاش رەت باس­تاماشى، ۇيىتقى بولا ءبىلىپتى. وبلىستاعى اتقارۋشى جانە سايلانبالى ورگاندار قور جەتەكشىسى تاراپىنان بىلدىرىلگەن ۇسىنىس-تىلەكتەرگە تۇسىنىستىكپەن قاراي بىلگەنى دە پاراساتتىلىقتىڭ ءبىر بەلگىسى.

– بۇعان دەيىن ەشقانداي ءمانى دە، ماعىناسى دا جوق وزگە اتاۋ يەلەنگەن كوشەنىڭ سيقى قا­شىڭ­قىراپ تۇر ەكەن. سوندىقتان ءسوزىمىزدى جەرگە قالدىرمايدى-اۋ دەگەن كاسىپكەر ازاماتتار مەن شاكەڭنىڭ ەسىمىن ماقتان تۇتاتىن وزگە دە جاناشىر جاندارعا قولقا سالا ءجۇرىپ، ءشامشى كوشەسىنىڭ ءاسفالتىن جاڭعىرتىپ، ونىڭ قوس قاپتالىنان سۋاعار ارىق جۇيەسىن جۇرگىزۋگە كۇش سالدىق. سونىمەن بىرگە ءشام­شى قال­دايا­قوۆ كوشەسىنىڭ باسىنا ونىڭ قىسقاشا عۇمىر-دەرەگى جازىلعان تاقتايشا ءىلىندى، دەپ ەسكە الادى سول ءبىر قاربالاس كۇندەر جونىندە ەل اعاسى.

ء«شامشىنىڭ ارعى اتالارى جانە ولاردىڭ تاعدىرى جونىن­دە دەرەكتەردى بىلگىڭ كەلسە، اقتو­بەلىك تاريحشى-ولكەتانۋشى بايان­عالي قۇلتاەۆ پەن ءشامشى رۋحىن اسقاقتاتۋعا بەل شەشە كىرىسىپ جۇرگەن ازامات ارىنعازى بەركىنباەۆقا جولىعۋىڭا بولادى»، دەگەن-ءدى ءبىر جولى حابار­لاس­قانىمدا باقىت عيزاتوۆ اقسا­قال. ىزدەگەنگە سۇراعان دەگەن وسى ەمەس پە؟ كوپ كەشىكپەي، ول كىسىلەرمەن دە كەزدەسىپ، وي-پىكىر ءبولىسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى.

سودان كوڭىلگە تۇيگەنىمىز اقتوبەنىڭ ەجەلگى تاريحىن، ونىڭ كەشەگىسى مەن بۇگىنگىسىن شەجىرەدەي شەرتەتىن بايانعالي اعامىزدىڭ ايتۋىنشا، ءشامشىنىڭ ارعى اتالارى قازىرگى قارعالى اۋدا­نى اۋماعىنداعى جايىق وزە­نىمەن شەك­تەسەتىن تۇسىندا عۇ­مىر كەشىپتى. ولار داۋ­لەتتى، وزدە­رىنىڭ اق-ادال ەڭبەكتەرىن قۇ­راي بىلگەن وتە ەڭبەكقور ادام­داردىڭ بول­عانى ولكە تاريحىندا تايعا تاڭبا باس­قانداي جا­زىل­­عان. جيىرماسىنشى جىل­داردىڭ ورتا شەنىن­دە باي-كۋ­لاك­تاردى تاپ رەتىندە جويۋ جو­­نىندەگى شولاق ساياساتتىڭ سال­دارى ءشامشى قالداياقوۆتىڭ ارعى اتالارىنا دا ءتيىپ، ولاردى قۋ­عىنعا ءتۇسىرۋ ارەكەتتەرى ويلاستىرىلا باستايدى.

سونى سەزگەن ەڭبەكقور جاندار قولدا­رىنداعى مالىن ساتىپ، ءبىر تۇندە تۇتاس اۋىل بولىپ، قازاق توپىراعىنىڭ وڭتۇستىك جاعىنا قاراي باعىت الادى. مۇنداعى باستى وي-ماقساتتارى قىتاي شەكاراسىنا قاراي ءوتىپ كەتۋ ەكەن دەپ جالعاستىردى بۇدان ءارى ءوز ءسوزىن ب.قۇلتاەۆ. ايتسە دە وڭتۇستىكتە جايىقتىڭ بويىن جايلاعان جاعالبايلىلاردى بايسىڭ با، كەدەيسىڭ بە دەپ ەشكىم بەتتەن الىپ، جاعاسىنا جارماسىپ جات­پاعاندىقتان، ولار سول جاقتا تۇ­راقتاپ قالىپ قويادى. سودان سوڭ، ەكى-ءۇش جىل وتكەننەن كەيىن كۇن ساۋلەلى وڭتۇستىك وڭىرىندە، ياعني بۇدان تۇپ-تۋرا 90 جىل بۇرىن سوناۋ 1930 جىلدىڭ 15 تامىزى كۇنى ءشامشى دۇنيەگە كەلەدى.

«مىنە، حالقىمىزدىڭ ماقتان تۇتار ۇلى­نىڭ ارعى اتالارى تاع­دىرىنىڭ قىسقاشا تاريحى وسىنداي» دەپ اياقتادى ءوز ويىن بايان­عالي اعامىز. ش.قال­داياقوۆتىڭ ارعى اتالارى مەن ءوز عۇمىرىنىڭ بەيمالىم بەتتەرى تۋرالى اڭگىمە قوزعالعان كەزدە ونىڭ مەكتەپ بىتىرگەننەن كەيىن قاپلانبەك مال دارىگەرلىك تەحنيكۋمىنا ءتۇسىپ وقىعانى ءارى ونى ويداعىداي اياقتاپ شىققاندىعى جو­نىندەگى عۇمىر-دەرەگىنىڭ ءبىر ۇزىگى وقىر­مان­دار ءۇشىن تىڭ دەرەك بولادى دەگەن ويدامىز.

– تەحنيكۋمدى بىتىرگەن سوڭ شامشىگە اقتوبە وبلىسىنىڭ مۇعالجار اۋدانىنا قاراستى «تەمىر» سوۆحوزىنا جولداما بە­رىلگەن. ول وسى جولداماعا ساي­كەس اتا­مەكەنىنە كەلىپ، كەڭەس ار­ميا­سى قاتارىنا الىنعان كەزگە دەيىن ءبىر جىلدان استام ۋاقىت بويى زووتەحنيك بولىپ قىزمەت ەتكەن. سودان سوڭ وسى جەردەن اسكەر قاتارىنا شاقىرىلىپ، ازاماتتىق بورىشىن جەردىڭ ءتۇبى سا­حاليندە وتەگەن. كەۋدەسى ساز بەن ىرعاققا تولى جاس مامان وزىنە جۇكتەلگەن جۇمىستى تياناقتى اتقارىپ، سونىمەن ءبىر مەزگىلدە شەكتى اسپابىن ارقالاپ ءجۇرىپ، شوپاندار اۋىلىنا اتپەن بارىپ ولاردىڭ كوڭىلىن كوتەرۋدى دە ۇمىتپاپتى. قازىرگى ۋاقىتتا قاتارى سيرەپ قالعان سول داۋىردە ءبىر سوۆحوزدا بىرگە قىزمەتتەس بول­عان اقساقالداردىڭ ايتۋىن­شا، ءشامشى الىستاۋ بولسا دا، ءوز ناعاشى-جيەندەرىن تاۋىپ، ولار­مەن جاقسى سىيلاسىپ، ارالاس-قۇرالاس بولىپ، ءبىر جىل­دان اسا ابىرويلى قىزمەت اتقا­رىپتى، دەپ تۇجىرىمدادى ءوز ەس­تە­لىگىن ء«شامشى قورىنىڭ» جەتەكشىسى.

تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىك ما­سەلە، اتالعان قور جاناشىرى بۇگىندە جاسىنىڭ ۇلعايىپ قال­عانىنا قاراماستان، ءشام­شى قالداياقوۆقا اقتوبە قالا­سىندا ەسكەرتكىش ورناتۋ جو­نىندەگى ۇسىنىس-تى­لەگىن جەر­گىلىكتى اتقارۋشى ورگان وكىل­دەرىنە جەتكىزىپتى. ايتسە دە، ونىڭ ناقتى قاي جەرگە، قاشان تۇرعىزىلاتىنى ازىرگە بەلگىسىز كۇيىندە قالىپ وتىر.

– ەگەر بۇل ماسەلە شەشىمىن تاپسا، جا­عىمدى جايت ونەر يەسىنىڭ، حال­قىمىزدىڭ ماقتان تۇتار تا­لانتتى ۇلىنىڭ تۋعانىنا 90 جىل تولۋىنا وراي تا­ماشا تارتۋ بو­لار ەدى، دەيدى باقىت عيزاتوۆ.

ءبىز وسى ماقالانى جازۋ ۇس­تىندە ءوڭىر مادەنيەتى مەن ون­ەرىنىڭ تامىرشىسى، مادە­نيەت سالاسىنىڭ ارداگەرى، كانىگى ونەر زەرت­تەۋشىسى ەركىن قۇرمان­بەك اعامىزعا جولىعىپ، كومپوزي­توردىڭ ونەردەگى جولىنا قاتىس­تى ەستە قالارلىقتاي جايتتار­دى ايتىپ بەرۋىن وتىنگەن ەدىك. ول كىسى از-كەم ويلا­نىپ وتىر­دى دا، سوناۋ 1956 جىلى ءشام­شى قال­داياقوۆتىڭ «مەنىڭ قازاق­ستانىم» ءانى تۇڭعىش رەت كەۋ­دەسىن جارىپ شىققان كەزدە ونىڭ تاعدىرى تىم اۋىر بول­عانى جونىندەگى اڭگىمەنى حال­قىمىزدىڭ اۋزى دۋالى ازاماتتارىنان ەستىگەنىن ايتىپ بەردى. ەرەكەڭنىڭ بۇل انگە قاتىستى قىنجىلىسىنىڭ ءتۇپ توركىنى تومەندەگىدەي بولىپ شىقتى.

– كسرو-نى نيكيتا حرۋششەۆ باسقارعان جىلدارى ءبىرتۇتاس قازاق جەرى تۋ-تالاقايعا تۇسە جازداپ، سولتۇستىك وبلىستاردى رە­سەيگە، ماڭعىستاۋدى تۇرىك­مەنستانعا، وڭتۇستىك وڭىرلەردى وزبەكستانعا بەرۋ جونىندەگى يمپەريالىق استامشىلدىق بەلەڭ الا باستادى. ءسويتىپ قازاق جەرىن بولشەكتەۋ جونىندەگى زىميان ساياسات ەر مەن جەردىڭ، تۋعان توپىراق، كەڭ-بايتاق دالامىزدىڭ تۇتاستىعىنا قاۋىپ توندىرە ءتۇستى. «مەنىڭ قازاقستانىم» ءدال وسى تۇستا شىعارىلعان. تاعى قىن­جىلارلىق جايت، ءشامشى ءوز تۋىندىسىن قايدا اپارسا دا ونى ەشكىم قابىلداماپتى. «مادەنيەت جانە تۇرمىس» جۋرنالىنا ۇسىنسا، باسپاي قويادى. ويتكەنى «كەڭ-بايتاق ەلىم بار، وعان قاراشى» دەۋ سول ءداۋىردىڭ يدەولوگيالىق ولشەمىنە سايكەس كەلمەيتىن. ياعني وسى ءانى ارقىلى شاكەڭ سول كەزدەگى ماسكەۋ بيلىگىنە قارسىلىق كورسەتتى دەپ ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. ءوز ەلىن شى­نايى سۇيەتىن، وعان جانى اشيتىن ادال ۇلى عانا وسىنداي ءور مىنەز تانىتا الادى. سونى ءشامشى قالداياقوۆ جاسادى دەسەك، قاتەلەسپەيمىز. مۇنداي باتىل قادامدى ءشامشىنىڭ ءوز ەلىن قورعاۋعا دەگەن ۇمتىلىسى مەن وتانشىلدىق رۋحىنىڭ بيىكتىگى، ساياسي ەرىك-جىگەرىنىڭ مولدىعى دەپ قاراستىرۋ دا قاجەتتى ءىس.

سول ءبىر جىلداردا شاكەڭ قازاق راديو­سىنىڭ ءانشىسى جا­مال وماروۆامەن رۋحاني-شىعار­ماشىلىق تۇرعىدا تۇسىنىس­تىك پەن ۇن­دەستىك تاۋىپ ءجۇرىپتى. سونىمەن ءبىر كۇنى جا­مال اپايعا كومپوزيتور: ء«بىر ءان شىعارىپ ەدىم، تىڭداپ كورىڭىزشى» دەمەي مە؟ ءسويتىپ ءشامشى جامال اپايعا جاڭا ءانىن ورىنداپ بەرەدى. سول كەزدە جامال اپاي: ء«شامشى بۇل ءانىڭدى ماعان بۇعان دەيىن نەگە اكەلمەي ءجۇرسىڭ؟ نەدەن سەسكەندىڭ؟ تۇ­نىپ تۇرعان تۋعان جەردىڭ اۋەنى عوي مىناۋىڭ. دۇنيە اينالىپ كەتسە دە، مەن مىنا ءانىڭدى راديودان ورىندايمىن»، دەپ اتاقتى ءانشى جامال وماروۆا جانىپ تۇسەدى. سولاي بولادى دا. ءان حالقىمىزدىڭ تاماشا ءانشىسى جامال وماروۆانىڭ ورىنداۋىندا قازاق راديوسىندا ال­عاش شىرقالعاننان كەيىن ەلگە كەڭىنەن تارالىپ كەتەدى. «مىنە، ءشامشى قالداياقوۆ ءوزىنىڭ ەلى مەن جەرى الدىنداعى ازاماتتىق پارىزىن وسىلاي اتقارىپ ەدى. سول كەزدە شاكەڭ جيىرما التىدا، ال ءاننىڭ ءسوزىن جازعان اقىن جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ نە ءبا­رى جيىرما ءبىر جاستا ەكەن»، دەپ اياق­تادى ءوز اڭگىمەسىن ەركىن اعامىز.

مىنە، بيىل تۋعانىنا 90 جىل تولىپ وتىرعان قازاق مۋزىكا ونەرىنىڭ پاتريارحى ءشامشى قال­داياقوۆ عۇمىرىنىڭ كەيبىر بەيمالىم بەتى مەن قازىر قا­زاق مەملەكەتىنىڭ ءانۇرانىنا اينال­عان «مەنىڭ قازاقستانىم» تۋىندىسىنا قاتىستى كەيبىر دەرەك وسىنداي.

 

اقتوبە

 

سوڭعى جاڭالىقتار

دجەرۆونتا دەۆيس جەڭىل سالماقتى تاڭدادى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 17:45

ددسۇ QazVac-تى قاشان مويىندايدى؟

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 12:35

ۇقساس جاڭالىقتار