ايتالىق اقتوبە وبلىستىق اكىمدىگى مەن ءماسليحاتىنىڭ 2007 جىلعى 11 شىلدەدەگى بىرلەسكەن شەشىمى بويىنشا, قارعالى اۋدانىنداعى الەكساندروۆكا اۋىلى ءشامشى قالداياقوۆتىڭ اتىنا بەرىلگەن. ءارى مۇندا سازگەرگە ەسكەرتكىش ءمۇسىن قويىلعان. بۇدان ەكى جىل وتكەن سوڭ 2009 جىلى اقتوبە قالاسىنداعى ورتالىق كوشەلەرىنىڭ ءبىرى ءشامشى قالداياقوۆ اتاۋىن يەلەنگەن.
قانداي ءىستىڭ بولسا دا دەم بەرۋشىسى, جاناشىرى مەن قامقورشىسى بولماسا, ونىڭ مارتەبەلى بولا قويۋى ەكىتالاي. وسى ورايدا ءشامشىنىڭ ەسىمىن ۇلىقتاۋ جانە ۇمىتپاۋ جونىندەگى شاپاعاتى مول ىستەردىڭ باسى-قاسىندا, ەسىمى اقتوبە ايماعىنا بەلگىلى ازامات, ءوڭىردىڭ وركەندەۋىنە سۇبەلى ۇلەس قوسا بىلگەن اعا-بۋىننىڭ قابىرعالى وكىلى – باقىت عيزاتوۆ بولعانىن بىلدىك.
ول 2006 جىلى ەڭ الدىمەن ء«شامشى قورىن» قۇرىپ, جوعارىدا ايتىلعانداي كورنەكتى كومپوزيتورعا كوشە, اۋىل اتاۋلارىن بەرۋ جونىندەگى ماسەلەلەرگە ەڭ العاش رەت باستاماشى, ۇيىتقى بولا ءبىلىپتى. وبلىستاعى اتقارۋشى جانە سايلانبالى ورگاندار قور جەتەكشىسى تاراپىنان بىلدىرىلگەن ۇسىنىس-تىلەكتەرگە تۇسىنىستىكپەن قاراي بىلگەنى دە پاراساتتىلىقتىڭ ءبىر بەلگىسى.
– بۇعان دەيىن ەشقانداي ءمانى دە, ماعىناسى دا جوق وزگە اتاۋ يەلەنگەن كوشەنىڭ سيقى قاشىڭقىراپ تۇر ەكەن. سوندىقتان ءسوزىمىزدى جەرگە قالدىرمايدى-اۋ دەگەن كاسىپكەر ازاماتتار مەن شاكەڭنىڭ ەسىمىن ماقتان تۇتاتىن وزگە دە جاناشىر جاندارعا قولقا سالا ءجۇرىپ, ءشامشى كوشەسىنىڭ ءاسفالتىن جاڭعىرتىپ, ونىڭ قوس قاپتالىنان سۋاعار ارىق جۇيەسىن جۇرگىزۋگە كۇش سالدىق. سونىمەن بىرگە ءشامشى قالداياقوۆ كوشەسىنىڭ باسىنا ونىڭ قىسقاشا عۇمىر-دەرەگى جازىلعان تاقتايشا ءىلىندى, دەپ ەسكە الادى سول ءبىر قاربالاس كۇندەر جونىندە ەل اعاسى.
ء«شامشىنىڭ ارعى اتالارى جانە ولاردىڭ تاعدىرى جونىندە دەرەكتەردى بىلگىڭ كەلسە, اقتوبەلىك تاريحشى-ولكەتانۋشى بايانعالي قۇلتاەۆ پەن ءشامشى رۋحىن اسقاقتاتۋعا بەل شەشە كىرىسىپ جۇرگەن ازامات ارىنعازى بەركىنباەۆقا جولىعۋىڭا بولادى», دەگەن-ءدى ءبىر جولى حابارلاسقانىمدا باقىت عيزاتوۆ اقساقال. ىزدەگەنگە سۇراعان دەگەن وسى ەمەس پە؟ كوپ كەشىكپەي, ول كىسىلەرمەن دە كەزدەسىپ, وي-پىكىر ءبولىسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى.
سودان كوڭىلگە تۇيگەنىمىز اقتوبەنىڭ ەجەلگى تاريحىن, ونىڭ كەشەگىسى مەن بۇگىنگىسىن شەجىرەدەي شەرتەتىن بايانعالي اعامىزدىڭ ايتۋىنشا, ءشامشىنىڭ ارعى اتالارى قازىرگى قارعالى اۋدانى اۋماعىنداعى جايىق وزەنىمەن شەكتەسەتىن تۇسىندا عۇمىر كەشىپتى. ولار داۋلەتتى, وزدەرىنىڭ اق-ادال ەڭبەكتەرىن قۇراي بىلگەن وتە ەڭبەكقور ادامداردىڭ بولعانى ولكە تاريحىندا تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلعان. جيىرماسىنشى جىلداردىڭ ورتا شەنىندە باي-كۋلاكتاردى تاپ رەتىندە جويۋ جونىندەگى شولاق ساياساتتىڭ سالدارى ءشامشى قالداياقوۆتىڭ ارعى اتالارىنا دا ءتيىپ, ولاردى قۋعىنعا ءتۇسىرۋ ارەكەتتەرى ويلاستىرىلا باستايدى.
سونى سەزگەن ەڭبەكقور جاندار قولدارىنداعى مالىن ساتىپ, ءبىر تۇندە تۇتاس اۋىل بولىپ, قازاق توپىراعىنىڭ وڭتۇستىك جاعىنا قاراي باعىت الادى. مۇنداعى باستى وي-ماقساتتارى قىتاي شەكاراسىنا قاراي ءوتىپ كەتۋ ەكەن دەپ جالعاستىردى بۇدان ءارى ءوز ءسوزىن ب.قۇلتاەۆ. ايتسە دە وڭتۇستىكتە جايىقتىڭ بويىن جايلاعان جاعالبايلىلاردى بايسىڭ با, كەدەيسىڭ بە دەپ ەشكىم بەتتەن الىپ, جاعاسىنا جارماسىپ جاتپاعاندىقتان, ولار سول جاقتا تۇراقتاپ قالىپ قويادى. سودان سوڭ, ەكى-ءۇش جىل وتكەننەن كەيىن كۇن ساۋلەلى وڭتۇستىك وڭىرىندە, ياعني بۇدان تۇپ-تۋرا 90 جىل بۇرىن سوناۋ 1930 جىلدىڭ 15 تامىزى كۇنى ءشامشى دۇنيەگە كەلەدى.
«مىنە, حالقىمىزدىڭ ماقتان تۇتار ۇلىنىڭ ارعى اتالارى تاعدىرىنىڭ قىسقاشا تاريحى وسىنداي» دەپ اياقتادى ءوز ويىن بايانعالي اعامىز. ش.قالداياقوۆتىڭ ارعى اتالارى مەن ءوز عۇمىرىنىڭ بەيمالىم بەتتەرى تۋرالى اڭگىمە قوزعالعان كەزدە ونىڭ مەكتەپ بىتىرگەننەن كەيىن قاپلانبەك مال دارىگەرلىك تەحنيكۋمىنا ءتۇسىپ وقىعانى ءارى ونى ويداعىداي اياقتاپ شىققاندىعى جونىندەگى عۇمىر-دەرەگىنىڭ ءبىر ۇزىگى وقىرماندار ءۇشىن تىڭ دەرەك بولادى دەگەن ويدامىز.
– تەحنيكۋمدى بىتىرگەن سوڭ شامشىگە اقتوبە وبلىسىنىڭ مۇعالجار اۋدانىنا قاراستى «تەمىر» سوۆحوزىنا جولداما بەرىلگەن. ول وسى جولداماعا سايكەس اتامەكەنىنە كەلىپ, كەڭەس ارمياسى قاتارىنا الىنعان كەزگە دەيىن ءبىر جىلدان استام ۋاقىت بويى زووتەحنيك بولىپ قىزمەت ەتكەن. سودان سوڭ وسى جەردەن اسكەر قاتارىنا شاقىرىلىپ, ازاماتتىق بورىشىن جەردىڭ ءتۇبى ساحاليندە وتەگەن. كەۋدەسى ساز بەن ىرعاققا تولى جاس مامان وزىنە جۇكتەلگەن جۇمىستى تياناقتى اتقارىپ, سونىمەن ءبىر مەزگىلدە شەكتى اسپابىن ارقالاپ ءجۇرىپ, شوپاندار اۋىلىنا اتپەن بارىپ ولاردىڭ كوڭىلىن كوتەرۋدى دە ۇمىتپاپتى. قازىرگى ۋاقىتتا قاتارى سيرەپ قالعان سول داۋىردە ءبىر سوۆحوزدا بىرگە قىزمەتتەس بولعان اقساقالداردىڭ ايتۋىنشا, ءشامشى الىستاۋ بولسا دا, ءوز ناعاشى-جيەندەرىن تاۋىپ, ولارمەن جاقسى سىيلاسىپ, ارالاس-قۇرالاس بولىپ, ءبىر جىلدان اسا ابىرويلى قىزمەت اتقارىپتى, دەپ تۇجىرىمدادى ءوز ەستەلىگىن ء«شامشى قورىنىڭ» جەتەكشىسى.
تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىك ماسەلە, اتالعان قور جاناشىرى بۇگىندە جاسىنىڭ ۇلعايىپ قالعانىنا قاراماستان, ءشامشى قالداياقوۆقا اقتوبە قالاسىندا ەسكەرتكىش ورناتۋ جونىندەگى ۇسىنىس-تىلەگىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان وكىلدەرىنە جەتكىزىپتى. ايتسە دە, ونىڭ ناقتى قاي جەرگە, قاشان تۇرعىزىلاتىنى ازىرگە بەلگىسىز كۇيىندە قالىپ وتىر.
– ەگەر بۇل ماسەلە شەشىمىن تاپسا, جاعىمدى جايت ونەر يەسىنىڭ, حالقىمىزدىڭ ماقتان تۇتار تالانتتى ۇلىنىڭ تۋعانىنا 90 جىل تولۋىنا وراي تاماشا تارتۋ بولار ەدى, دەيدى باقىت عيزاتوۆ.
ءبىز وسى ماقالانى جازۋ ۇستىندە ءوڭىر مادەنيەتى مەن ونەرىنىڭ تامىرشىسى, مادەنيەت سالاسىنىڭ ارداگەرى, كانىگى ونەر زەرتتەۋشىسى ەركىن قۇرمانبەك اعامىزعا جولىعىپ, كومپوزيتوردىڭ ونەردەگى جولىنا قاتىستى ەستە قالارلىقتاي جايتتاردى ايتىپ بەرۋىن وتىنگەن ەدىك. ول كىسى از-كەم ويلانىپ وتىردى دا, سوناۋ 1956 جىلى ءشامشى قالداياقوۆتىڭ «مەنىڭ قازاقستانىم» ءانى تۇڭعىش رەت كەۋدەسىن جارىپ شىققان كەزدە ونىڭ تاعدىرى تىم اۋىر بولعانى جونىندەگى اڭگىمەنى حالقىمىزدىڭ اۋزى دۋالى ازاماتتارىنان ەستىگەنىن ايتىپ بەردى. ەرەكەڭنىڭ بۇل انگە قاتىستى قىنجىلىسىنىڭ ءتۇپ توركىنى تومەندەگىدەي بولىپ شىقتى.
– كسرو-نى نيكيتا حرۋششەۆ باسقارعان جىلدارى ءبىرتۇتاس قازاق جەرى تۋ-تالاقايعا تۇسە جازداپ, سولتۇستىك وبلىستاردى رەسەيگە, ماڭعىستاۋدى تۇرىكمەنستانعا, وڭتۇستىك وڭىرلەردى وزبەكستانعا بەرۋ جونىندەگى يمپەريالىق استامشىلدىق بەلەڭ الا باستادى. ءسويتىپ قازاق جەرىن بولشەكتەۋ جونىندەگى زىميان ساياسات ەر مەن جەردىڭ, تۋعان توپىراق, كەڭ-بايتاق دالامىزدىڭ تۇتاستىعىنا قاۋىپ توندىرە ءتۇستى. «مەنىڭ قازاقستانىم» ءدال وسى تۇستا شىعارىلعان. تاعى قىنجىلارلىق جايت, ءشامشى ءوز تۋىندىسىن قايدا اپارسا دا ونى ەشكىم قابىلداماپتى. «مادەنيەت جانە تۇرمىس» جۋرنالىنا ۇسىنسا, باسپاي قويادى. ويتكەنى «كەڭ-بايتاق ەلىم بار, وعان قاراشى» دەۋ سول ءداۋىردىڭ يدەولوگيالىق ولشەمىنە سايكەس كەلمەيتىن. ياعني وسى ءانى ارقىلى شاكەڭ سول كەزدەگى ماسكەۋ بيلىگىنە قارسىلىق كورسەتتى دەپ ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. ءوز ەلىن شىنايى سۇيەتىن, وعان جانى اشيتىن ادال ۇلى عانا وسىنداي ءور مىنەز تانىتا الادى. سونى ءشامشى قالداياقوۆ جاسادى دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. مۇنداي باتىل قادامدى ءشامشىنىڭ ءوز ەلىن قورعاۋعا دەگەن ۇمتىلىسى مەن وتانشىلدىق رۋحىنىڭ بيىكتىگى, ساياسي ەرىك-جىگەرىنىڭ مولدىعى دەپ قاراستىرۋ دا قاجەتتى ءىس.
سول ءبىر جىلداردا شاكەڭ قازاق راديوسىنىڭ ءانشىسى جامال وماروۆامەن رۋحاني-شىعارماشىلىق تۇرعىدا تۇسىنىستىك پەن ۇندەستىك تاۋىپ ءجۇرىپتى. سونىمەن ءبىر كۇنى جامال اپايعا كومپوزيتور: ء«بىر ءان شىعارىپ ەدىم, تىڭداپ كورىڭىزشى» دەمەي مە؟ ءسويتىپ ءشامشى جامال اپايعا جاڭا ءانىن ورىنداپ بەرەدى. سول كەزدە جامال اپاي: ء«شامشى بۇل ءانىڭدى ماعان بۇعان دەيىن نەگە اكەلمەي ءجۇرسىڭ؟ نەدەن سەسكەندىڭ؟ تۇنىپ تۇرعان تۋعان جەردىڭ اۋەنى عوي مىناۋىڭ. دۇنيە اينالىپ كەتسە دە, مەن مىنا ءانىڭدى راديودان ورىندايمىن», دەپ اتاقتى ءانشى جامال وماروۆا جانىپ تۇسەدى. سولاي بولادى دا. ءان حالقىمىزدىڭ تاماشا ءانشىسى جامال وماروۆانىڭ ورىنداۋىندا قازاق راديوسىندا العاش شىرقالعاننان كەيىن ەلگە كەڭىنەن تارالىپ كەتەدى. «مىنە, ءشامشى قالداياقوۆ ءوزىنىڭ ەلى مەن جەرى الدىنداعى ازاماتتىق پارىزىن وسىلاي اتقارىپ ەدى. سول كەزدە شاكەڭ جيىرما التىدا, ال ءاننىڭ ءسوزىن جازعان اقىن جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ نە ءبارى جيىرما ءبىر جاستا ەكەن», دەپ اياقتادى ءوز اڭگىمەسىن ەركىن اعامىز.
مىنە, بيىل تۋعانىنا 90 جىل تولىپ وتىرعان قازاق مۋزىكا ونەرىنىڭ پاتريارحى ءشامشى قالداياقوۆ عۇمىرىنىڭ كەيبىر بەيمالىم بەتى مەن قازىر قازاق مەملەكەتىنىڭ ءانۇرانىنا اينالعان «مەنىڭ قازاقستانىم» تۋىندىسىنا قاتىستى كەيبىر دەرەك وسىنداي.
اقتوبە
