ساحارا ءۇنىنىڭ ساڭلاعى

باريتون سيپاتى

قازاقتا جاقسى ءانشى كوپ. ونىڭ ىشىندە حالىقتىق ءان داستۇرىندەگى بايگەنىڭ ءباسى قا­شاندا جوعارى. ءبىر ءانشى داۋسىنىڭ كەڭ­دىگىمەن (دياپازون), ەندى ءبىرى ءۇنىنىڭ كۇش­تىلىگىمەن تاڭ قالدىرادى. قايبىر ءانشى تەك قانا ۇنامدى سازىمەن (تەمبرىمەن) ەستە قالۋى مۇمكىن. ارينە كەز كەلگەن ان­­­شى­لىك داۋىس – سيرەك قۇبىلىس جانە ەش­­­قاشان قايتالانبايدى. الايدا ونەر باس­تاۋىنداعى اۋەسقوي ورەلەسۋ مەن وقۋ-تاجى­ريبە تاعىلىمدارى تابيعي قالىپتاعى ءۇندى تاربيەلەپ, «ورىنداۋشىلىق ۇلگى» دەيتىن بىرىڭعاي ءتالىم تەزىنە سالىپ جىبە­رەتىنى بەلگىلى. ۋاقىت وتە كەلە وسىنداي ءتا­لى­مي تەزدەن وتكەندەر كوبىنەسە ءبىر-بى­رى­نەن اۋمايتىن, ورتانقول ساحنالىق ورىن­­­داۋشىلارعا اينالىپ جاتادى. ونەر جولى قاشاندا بىتپەيتىن باسەكە, مارەسىز جا­رىس, وسىناۋ الاماندا كىمنىڭ باعى جانا­رى حالىقتىڭ ىنساپ-تالعامىنا تىكەلەي باي­لاۋلى. تەك جۇرەگىنە ءتاڭىردىڭ ساۋلەسى تۇس­كەن­دەردىڭ عانا ونەرى وزادى, ولار وز­گەنىڭ ەمەس, ءوز رۋحىنىڭ ىرعاعىمەن دارا­لانادى, ەشكىمدى قايتالاۋعا اۋرەلى دە اۋە­زە دە بولمايدى. ءداۋىر ءۇنىن وزگەرتە الا­تىن وسىنداي تاۋ تۇلعالاردىڭ ونەردەگى ءىزى ەندىگى جەردە وزگەلەرگە ۇلگى بولماق, وسى ءبىر ۇلگى-ونەگە جولدى «ونەرپازدىڭ تۇل­­عالىق مەكتەبى» دەسە جاراسار. قايرات باي­­بوسىنوۆتىڭ دارا جولىن وسىلاي قىسقا تۇيىن­دەۋگە بولادى, ول وزىنە دەيىنگى ءان ساڭلاقتارىنىڭ سۇرلەۋىمەن جۇرە وتىرىپ, ءان ونەرىندەگى «ابىلاي اسپاس ارقانىڭ سارى بەلىنەن» ءوز سوقپاعىن تاپقان اسقان دارىن يەسى.

ءانشى قايراتتىڭ اتى ەرتە شىقتى. تۋعان جەرىندە, مەكتەپتەگى بۇلا كەزىندە-اق «بالا ءبىرجان» اتاندى. جاڭاارقانىڭ جازيرالى توسىندە تاۋ جاڭعىرتىپ ەلدى اۋزىنا قا­راتقان تالاپتى جاس سول كەزدە زاۋىمەن سارىارقادا شىعارماشىلىق ساپارمەن جۇرگەن نۇراعاڭنىڭ, زامانىمىزدىڭ ۇلى كومپوزيتورى نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ نازارىنا ىلىگەدى. نۇرعيسا اتاباي ۇلى تالاپتى جاستىڭ ونەرىنە ەلجىرەپ, رازى بولىپ باتاسىن بەرەدى, بولاشاقتاعى كاسىبي ءبىلىم الۋىنا دا سەبەپكەر ءارى قامقورشى بولادى.

اتاسۋدان الماتىعا كەلىپ, ايگىلى ءان جامپوزى, كاسىبي ءان مەكتەبىنىڭ اتاسى جۇ­­سىپ­بەك ەلەبەكوۆتىڭ كۋرسىندا وقىپ جۇر­گەن بوزبالانىڭ ەشكىمگە ۇقسامايتىن بوزسالقىن داۋىسى «قىز جىبەك» ءفيلمى (س.قوجىقوۆ) ارقىلى قالىڭ قاۋىمدى ءدۇر سىلكىندىرەدى. «قاليىم مەن قوسىمجانىم ءتىرىلدى!» دەپ ۇستازى شاتتانادى. وسىدان كەيىن-اق زيالى ورتادا «بايبوسىنوۆ فەنومەنى» دەگەن ۇعىم قالىپتاسا باس­تايدى, سەبەبى جاس ءانشىنىڭ ءۇنى ۇستازى جۇ­سىپ­بەك ەلەبەكوۆ ايتقانداي زور داۋىس­تارىمەن اتى شىققان دارابوزدار قالي باي­جانوۆ, قو­سىمجان باباقوۆتاردىڭ دياپازونىن ەسكە تۇسىرەتىنى راس ەدى, دەگەنمەن قاي­راتتىڭ ۆوكالدىق مادەنيەتى, تەمبرلىك بوياۋى حا­لىقتىق ۆوكالدا بۇرىن-سوڭدى كەز­دەس­پەگەن تاڭعاجايىپ قۇبىلىسقا بالاندى...

حالىق انشىلىگىن تاقىرىپ ەتە وتىرىپ «ۆوكال» دەگەن ۇعىمدى قولدانعانىمىزعا سى­ناي قارايتىندار بولادى, ەندى ونىڭ وقاسى دا جوق. دالالىق ءان ايتۋ ماشىعى مەن كادۋىلگى ءبىز بىلەتىن ۆوكال – قۋىپ كەل­­­گەندە ءتۇبى ءبىر ونەر, تەك تەرميننىڭ ەۋرو­­پالىق اتاۋى عانا انتەك اجىراڭقى. الەم­­­دىك ۆوكال مادەنيەتىن بۇل كۇندە تەك قانا وپە­راعا ءتان ەۋروپالىق دۇنيە دەپ جادا­عاي قاراي سالۋعا بولمايدى, سەبە­بى ول ءان ايتۋ سالاسىنداعى حور ونەرى, كا­مە­رالىق, ەسترادالىق (دجاز, بليۋز, روك, ت.ب.) سياق­تى بارشا جانردى تۇگەلدەي قام­تىپ وتىر. كاسىبي ۆوكال مەكتەبىنىڭ ءبىز­دىڭ حا­لىق­تىق ورىنداۋشىلىق تاجىري­بەمىزگە ارالاسقانىنا دا عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ءوتتى. قازاقى ءان مەكتەبىنىڭ مايتال­ماندارى ماناربەك, جۇسىپبەك, عاري­فوللالار ۇلت­­­تىق وپەرامىزدىڭ العاشقى قار­لى­عاش­تارى بولدى, ياعني كاسىبي مۋزىكالىق تا­ريحىمىزداعى تۇڭعىش ۆوكال شەبەرلەرى دە اعا بۋىن ەدى. وسى ىڭعايمەن كەلسەك, حا­لىقتىق ءان ءداستۇرى مەن كاسىبي ۆوكالدى ءبىر-بىرىنە قارسى قويۋدىڭ قيسىنى جوق, سەبە­بى ەكەۋىنىڭ دە مۇراتى – ساپالى داۋىس شىعارۋ, تەحنيكالىق ماشىعىنداعى ورتاق امالدارى دا كوپ. اسىرەسە يتا­ليا مادەنيەتىندەگى «بەلكانتو» مەن قازاقتاعى «تىك شىرقاۋدىڭ» ورتاق ۆيبروتالىق تاسىلدەرىن ايتپاعاننىڭ وزىندە, ورىندالۋ سيپا­تتارى ءوزارا ۇق­ساسىپ تۇرادى. ەگەر قاي­رات بايبوسىنوۆ وپەرا سالاسىنداعى ءانشى بولعان كۇننىڭ وزىندە وسى تابيعاتى ارقاسىندا الەمدىك ساحناداعى ءىرى جۇلدىز­داردىڭ ءبىرى بولارى ءسوزسىز ەدى.

جالپى, مۋزىكالىق تانىمدا ۆوكال­دىق-ورىنداۋشىلىق تابيعاتتىڭ قىر-سىرى «انشىلىكتىڭ رەزونانستىق تەوريا­سى» دەگەن جۇيەمەن تالدانادى ەكەن. تۇسىندىرە كەتەلىك.

انشىلىكتىڭ رەزونانستىق تەورياسى – داۋىستىڭ اكۋستيكالىق, فيزيولوگيالىق ءھام پسيحولوگيالىق زاڭدىلىقتارىنىڭ جيىنى, ۆوكالدىڭ تابيعي قاسيەتتەرىن (تەمبر-بوياۋ, دياپازون-كەڭدىك) ايقىن­دايتىن ورتاق جۇيە. وسى تەوريا تۇر­عىسىنان قاراعاندا, قايرات باي­بو­سى­نوۆ­تىڭ داۋىسى «باريتون» دەپ جىكتەلەدى. باريتون – ەر ادامعا بىتەتىن كۇمبىرلى, القوڭىر, كەڭ تىنىستى, كەۋدەلى داۋىس. ونىڭ ورىنداۋشىلىق سيپاتى دىبىس بويا­ۋىنا قاراي «ليريكالىق», «درامالىق», «ليريكو-درامالىق»; دياپازونىنا قاراي «باس-باريتون», «تەنور-باريتون» دەپ نەگىزگى بەس تيپكە (تاعى دا باسقا تۇرلەرى بار, بىراق ولار نەگىزگى سيپات بولىپ سانالمايدى) بولىنەدى. ءاسىلى, باريتون داۋىستى ادامعا سونىڭ ءبىر عانا سيپاتى بۇيىرسا تولىق جەتكىلىكتى بولادى. كەيدە تەحنيكالىق مۇمكىندىگى كەمەلدەنگەن ءانشى باريتوننىڭ ەكى سيپاتىن الىپ ءجۇرۋى مۇمكىن, ال ەندى ءۇش سيپاتىن يگەرگەندەر كاسىبي وپەرانىڭ وزىندە نەكەن-ساياق. ءبىزدى ەرەكشە تاڭداندىراتىنى سول, قايرات باي­بوسىنوۆتىڭ داۋىس تابيعاتىندا جالپى باريتون اتاۋلىعا بىتكەن نەگىزگى بەس قاسيەتتىڭ ءبارى بار جانە بۇل جاعداي اسىرەسە ءانشىنىڭ رەپەرتۋارلىق ساياساتى بارىسىندا كۇمانسىز بايقالادى. ارينە وسى جەردە وپەراداعى پارتيتۋرالىق شەكتەۋدەن حالىقتىق ءداستۇردىڭ بوستان­دىعى باسىمداۋ كەلەتىنىن ايتۋ پارىز. سەبەبى سالىستىرا كەلگەندە, حالىق ان­شى­لىگىندەگى حاراكتەردىڭ كەمەلدىگى ورا­سان, سول كەمەلدىك دالالىق ونەر­پاز­دارعا وسىنداي تاڭعاجايىپ ەر­كىن­دىك پەن مۇمكىندىك سىيلاي الادى. شىن­ ما­نىندە, قايرات بايبوسىنوۆ ءوزى­نىڭ كوپ­­جىل­دىق انشىلىك تاجىريبەسىندە با­ري­­تونعا ءتان كۇردەلى تەحنيكالىق تاسىل­دەر­دى­ قولدانۋدىڭ حاس شەبەرى بولدى. ءدال بۇگىندە ول رەپەرتۋارىنداعى 500-دەن استام ءان قورىمەن ءداستۇرلى مۋزىكا تا­ري­­حىنداعى باريتوننىڭ تيپتىك تابي­عا­­تىن­ اشا العان بىرەگەي ءانشى بولىپ وتىر­­عا­نىن ەرىكسىز مويىندايمىز. ەن­دى قايرات باي­بوسىنوۆتىڭ ورىنداۋ تەحني­كا­سىنداعى با­ريتوندىق سيپاتتاردى تار­قاتىپ كورەلىك:

1. ليريكالىق باريتون – بۇل ەڭ جوعا­رى تەسسيتۋرالى (tessitura – ءانشى داۋى­­سى­نىڭ كەڭدىگىن ايقىندايتىن دىبىس­تار بو­لىگى), قوڭىرجاي تەمبرلى كۇشتى داۋىس, باستى ەرەكشەلىگى – شىرقاۋ نوتالاردى الۋ بارىسىندا ەشقاشان باريتونالدى رەڭكتى جوعالتپايدى. ادەتتە كوككە ور­لە­گەن داۋىستىڭ قوڭىر تەمبرى سۇيىلا باستايدى, ال قايرات بايبوسىنوۆتىڭ ورىنداۋىندا كەرىسىنشە, باريتوننىڭ بار­قىت بوياۋى شىرقاۋعا ۇمتىلعان سا­يىن مەيلىنشە قويۋلانا تۇسەدى. وسىناۋ سۇلۋ كولوريت ارقىلى ءاننىڭ تۇتاس مەلودياسى ەرىكتەن تىس ليريكالىق سەزىممەن ورىلە باستايدى. مىسال رەتىندە, جاڭا زا­مان كومپوزيتورلارى – نۇرعيسا تىلەن­ديەۆ, كەنجەبەك كۇمىسبەكوۆ, ءشامشى قال­­­داياقوۆ, ءابىلاحات ەسپاەۆتاردىڭ سۇيىس­­­­­پەنشىلىك تاقىرىبىنداعى اندە­رىن كەل­­­­تىرۋگە بولادى. جاڭا زامان سازگەر­لەرىنىڭ قولتاڭباسىنداعى پروگرەسسيزم مەن مودەرنيستىك فورماتتى ءانشى جاتىر­قامايدى, كەرىسىنشە ليريكالىق باريتون ارقىلى اۆتوردىڭ كومپوزيتسيالىق ويىن جارقىراتا تۇسەدى. قايرات بايبوسىنوۆ ءداستۇرلى ورىنداۋ مەن زاماناۋي ەسترا­دا­لىق ىرعاقتى جاراستىرا كەلە ورىن­داۋشىلىق ونەردىڭ جاڭا باعىتىن جاساعان دەسەك قاتەلەسپەيمىز. كوپشىلىككە بەلگىلى «سەن سۇلۋ» (ش.قالداياقوۆ), «جايلاۋكول كەش­­تەرى» ء(ى.جاقانوۆ) اندەرىنەن وسى ايت­قان ەرەكشەلىكتەردى انىق اڭعارا الامىز.

2. درامالىق باريتون – اندەگى سيۋجەت­تى ورنەكتەي الاتىن اسا قۋاتتى دا­ۋىس, اۋىر ينتوناتسيالار تىزبەگى شتريحتىق امال­دىڭ نەگىزى بولادى, دياپازوننىڭ ورتالىق جانە جوعارعى بولىكتەرىندە لەگاتو (legato – بىرنەشە دىبىستى ءبىر دەممەن ايتۋ) لەگى ءبىر ۇزىلمەيدى. درامالىق باريتون تەس­سيتۋرا بويىنشا تومەندەۋ بولادى, بىراق كۋلميناتسيادا (شىرقاۋ شىڭى) جو­عا­رعى نوتالارعا دەيىن ەركىن كوتەرىلە بەرەدى. بۇل ورايدا ءبىرجان سالدىڭ, اقان سەرىنىڭ, ءماديدىڭ درامالىق تاقىرىپتاعى كوپتەگەن شىعارماسىن مىسال ەتۋگە بولادى. ايتالىق, ءبىرجاننىڭ «جانبوتاسى» تراگيزمدى, اقان سەرىنىڭ «قۇلاگەرىندەگى» قاسى­رەتكە تۇنعان درامالىق پولوتنونى بەينەلەۋ بارىسىندا نەگىزگى اكتسەنت ور­تاڭعى رەگيسترگە (دىبىس قاتارى) ءتۇسىپ وتىرادى. ال ءوزارا كونتراستقا تۇسكەن تومەنگى جانە جوعارى نوتالار تەمبرلىك احۋالدى مەي­لىنشە قويۋلاتۋدى سۇرايدى. ارينە تەحنيكالىق تۇرعىدا بۇل وتە كۇردەلى ۆو­كالدىق شەشىم. ءماديدىڭ «ۇش­قاراسى» دا وسى ايتىلعان تەحنيكالىق تاسىل­­دەردى سارقا پايدالانۋدى قاجەت ەتەدى, ءاننىڭ ىشىندەگى درامالىق تارتىستى شى­نايى بايانداۋ ءۇشىن ءبىز ايتىپ وتىرعان درامالىق باريتون داۋىستىڭ بوياۋى وتە-موتە قاجەت. ونسىز ءاننىڭ مازمۇنى مەن سىرى اشىلمايدى.

3. ليريكو-درامالىق باريتون – ليري­كالىق جانە درامالىق مازمۇنداعى اندەردىڭ سۇرانىسىن بىرىكتىرە الاتىن الۋانسازدى تەمبر. اۋەن جوعارى نوتالارعا بار­عىشتاعانىمەن نەگىزگى تەسسيتۋرا ور­تاشا دەڭگەيدە. ليريكو-درامالىق با­ري­توندار ءاننىڭ ىشىندەگى ماتىنمەن ورىل­گەن احۋال مەن سازداعى تۇيسىكتى قاتار تۇ­­سىندىرۋگە قۇمبىل كەلەدى, مۇندايدا مە­­لوديا كوبىنەسە رەچيتاتيۆكە (سوزگە) با­عىنىشتى بولارى ايان. ەستايدىڭ «قور­لانى» ليريكالىق سەزىممەن ايتىلا وتىرىپ, درامالىق ۋاقيعانى دا قوسا قامتيدى. وسى ءاندى قايرات بايبوسىنوۆ ورىنداعاندا كۇللى درامالىق سيۋجەت قاي­­تا تىرىلەدى, تىڭدارمان مۋزىكالىق حي­كايا­­نىڭ بايانىنا تولىق قانىعا الادى. رە­جيسسەر سۇلتان قوجىقوۆتىڭ «قىز جى­بەك» فيلمىندە ايتىلاتىن تولەگەننىڭ اندەرى (اريالارى) وسى ليريكو-درامالىق باريتونمەن ورىنداۋدىڭ جارقىن مىسالى. حالىقتىق كلاسسيكاداعى ماحاببات تاقىرىبىنداعى باسقا اندەردەن دە باريتوننىڭ ءبىز كەلتىرىپ وتىرعان لي­ريكو-درامالىق سيپاتى ءجيى كەزدەسەدى. لي­ريكالىق تولعانىس مەن درامالىق شيەلەنىس قابىسقان كەزدە ۆوكالدىق ارەكەت اسا كۇردەلى تەحنيكالىق تاسىلدەردىڭ قى­سىمىنا تۇسەدى, سوندىقتان ليريكو-درامالىق راۋىشتەگى شىعارمالاردىڭ انشىگە ارتار تاۋەكەلى دە كوپ. سولاي بولا تۇرسا دا قايرات بايبوسىنوۆتىڭ ليريكو-باريتون داۋىسى تالاي كۇردەلى فور­ماداعى كلاسسيكالىق دۇنيەلەردىڭ تابي­عاتىن جارقىراتا اشا الدى. حالىق ءانى «قاراكوز», اقان سەرىنىڭ «اقتوقتىسى» دا ليريكو-درامالىق داۋىسپەن ورىندالعان تۋىندىلار.

4. باس-باريتون – ءانشىنىڭ مەجەلىك ديا­پازونىن سىنايتىن داۋىس سيپاتى, باريتوننىڭ قويۋلانا كەلىپ, تومەندەگى نوتالاردى ەركىن الا الاتىن سيرەك قا­بىلەت. ادەتتە, باريتون ءوز شەڭبەرىندە عانا سا­پالى دىبىستاردى مەڭگەرە الادى دەسەك تە, باس-باريتون سيپاتىن يگەرۋ ءۇشىن تومەنگى دىبىس شەگىنەن ءبىرسىپىرا «ارتىق» ينتەرۆالدار الۋعا تۋرا كەلەدى. باس-باريتون نوتالارى ورتاشا تومەنگى رەگيستردە, كەرنەۋلى ءھام قۋاتتى كەلەدى. مىسال رەتىندە, ابايدىڭ «قاراڭعى تۇندە تاۋ قالعىپ» ءانىن, زىلعارانىڭ «جيىرما بەسىن», ساكەننىڭ «تاۋ ىشىن­دەسىن» كەلتىرۋگە بولادى. مۇندا ادەت­تەگى جارقىن باريتون اياق استىنان قويۋ­لانىپ, تەمبر قۇمىعا باس­تايدى, سوسىن دىبىستاردىڭ ۇزاقتىعى دا كەۋدە رەزوناتورىنا الاپات كۇش تۇسىرەدى. جاياۋ مۇسانىڭ ازالى «گاۋھار قىزى», قاي­عىلى «ساپارى» باريتوننىڭ وسى سيپاتىمەن ورىندالاتىن سۇيەكتى تۋىندىلار. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتالىق, قاتارداعى باريتون داۋىستى انشىگە وسى كەلتىرگەن تۋىندىلاردى ترانسپوزيتسيا (ىڭعايىنا كەلتىرىپ) جاساعاننىڭ وزىندە يگەرۋ وڭايعا تۇسپەيدى. قايرات بايبوسىنوۆ مانەرىن وزگە باريتونداردان ەرەكشەلەندىرەتىن قاسيەتتەردىڭ سيرەك تۇسى وسى.

5. تەنور-باريتون – شىرقاۋ بيىككە كوتەرىلە الاتىن بارقىتقوڭىر داۋىس.­ جالپى تاجىريبەدەگى اتاۋى «جەڭىل باريتون» (bariton martin), انشىلەر اراسىندا «باريتونالدى تەنور» دەپ تە اتالادى. بۇل تەنور دياپازونىنا بارا الاتىن باريتوننىڭ ءبىر سيپاتى, حالىقتىق داس­تۇردە سيرەك بولسا دا كەزدەسەدى. ادەتتە باري­توندار بيىك داۋىستا ءان شىرقاۋ ۇزاق­قا سوزىلعان ماشىق ناتيجەسىندە عانا قول جەتكىزە الادى, سونىڭ وزىندە جوعارعى دىبىستار ساپاسى ساقتالماۋى مۇمكىن, سەبەبى تەنور مەن باريتوننىڭ تابيعاتى ەكى باسقا. تەنور-باريتوندىق قاسيەت ءان­شىنىڭ تۋما تابيعاتىندا بولعاندا عانا دياپازوندىق مۇمكىندىگى مەيلىنشە تازا بولادى. قايرات بايبوسىنوۆ اقان سەرىنىڭ «كوكشەتاۋدىڭ بيىگى», ساتماعامبەتتىڭ «شامسيقامارى» سياقتى اندەردەگى جەكەلەي ەپيزودتىق ۇزىكتەردى وتە جوعارى جانە مەيلىنشە تازا «تەنورمەن» الادى, بۇل جەردە ءانشى تەربەلىستىڭ (vibrato) وزىنە عانا ءتان امالدارىن قولدانادى. سول ارقىلى جوعارى نوتالاردى ەركەلەتە تەربەلتىپ, ادامنىڭ ينتوناتسيالىق قابىلداۋ سەزىمىن شاتتىققا بولەيدى. قايرات بايبوسىنوۆ رومانس جانرىنداعى شىعارمالاردى دومبىرالى داستۇرگە باتىل تۇردە ەنگىز­گەن ءانشى. ەركەعالي راحماديەۆتىڭ وزىنە ارنايى ۇسىنعان ءان-رومانستارىن ورىنداۋ بارىسىندا وسى «تەنور-باريتون» سيپاتىن قولدانادى جانە سول ارقىلى رومانستىڭ ىشكى مازمۇنىن ءدوپ باسادى. ەركەعالي راحماديەۆتىڭ «ساكەن تۋ­عان جاڭاارقا», «اقان سەرى» تۋىندى­لارى – شىن مانىندە وتە ءساتتى شىققان شە­دەۆرلەر. كاسىبي با­ريتون رەپەر­تۋارىن­داعى ەڭ جاۋھار شىعار­مالار – سىدىق مۇحامەدجانوۆتىڭ اباي­دىڭ سوزىنە جازعان «قاقتاعان اق كۇمىستەي كەڭ ماڭ­داي­لى», «وزگەگە كوڭىلىم تويارسىڭ» رومانستارى, قايرات بايبوسىنوۆ وسى شىعار­مالاردىڭ بارشا پارتيتۋرالىق تا­لاپ­تارىن بۇزباي وتىرىپ, ءداستۇرلى دالا ۆو­كالىمەن شىرقاعاندا حاس شەبەردىڭ كور­كەمدىك شەشىمىنە تاڭدانباسقا امال قالمايدى.

قايرات بايبوسىنوۆتىڭ ورىنداۋشى­لىق شەبەرلىگى جونىندە ونەرتانۋشى, ءان تەورەتيگى بەكبولات تىلەۋحان بىلاي دەپ جازادى:

«قايرات بايبوسىنوۆ – سەگىز سەرى, اقان سەرى, ءبىرجان سال, جاياۋ مۇسا, ۇكىلى ىبىراي, اسەت, ەستايلار نەگىزىن سالعان ارقاداعى انشىلىك ءداستۇردىڭ وكىلى. وكىلى بول­عاندا دا وزگەشە ورەگە كوتەرگەن, وزىن­دىك ايشىق, ەرەكشە سيپات پەن ءان ونەرىن ار­لەي تۇسكەن, ءان كۇمبەزىنەن كەتىك تا­ۋىپ قا­لان­عان التىن كىرپىش, اسقاق ءانشى, ادۋىن ونەر­پاز.

وسى پىكىردىڭ عىلىمي تۇيىندەمەسى اۋەلى انشىگە بىتكەن ەرەكشە داۋىس باي­لى­عىنا قاتىستى بولسا كەرەك.

ارينە وپەرا ونەرىندە باريتون داۋىس­قا قاتىستى تاپسىرلەر باسقاشا بولۋى مۇم­كىن, سەبەبى وپەرادا ءانشى تەك ءبىر عانا مانەرلىك مادەنيەتكە بەيىمدەلەدى. ال ۇلتتىق ونەردە داۋىستىڭ تابيعي بەيىمى دە, مۇمكىندىگى دە سان قىرلى. سولاي دەسەك تە ەكەۋىنىڭ جۇگىنەتىن جەرى – مارتەبەلى ۆوكال ونەرى ەكەنى داۋسىز.

قازاقتىڭ انشىلىك ونەرى تۋرالى جاز­عان قايسىبىر زەرتتەۋشىلەر اراسىندا­ قايرات بايبوسىنوۆتىڭ ورىنداۋىن ء«داس­تۇرلى مەكتەپكە جاتپايتىن مانەر» دەپ كەسىپ-پىشكەندەر بولعان. بۇل ەندى نازار اۋدارۋعا تۇرمايتىن ساۋاتسىز پىكىر. قايرات باي­بوسىنوۆتىڭ ەسكى انشىلەردىڭ مۇراسىن تىرىلت­كەن, كونە ناقىشتى جاڭ­عىرتقان, بايىر­عى دالا سالتىن دامىتقان ەڭبەكتەرىن ساناپ تاۋىسا المايسىز.

ينتەرپرەتاتسيا

كەز كەلگەن ءاندى ورىنداۋدىڭ وزىن­دىك مانەرى بولادى, ونى جالپىلاما تاجىري­بەدە «ينتەرپرەتاتسيا» دەيدى. قايرات باي­بوسىنوۆ حالىقتىق بولسىن, اۆتورلىق بول­سىن, ءوزى ورىنداعان تۋىندىلارعا جانىنان سۋىرىپ كومپوزيتسيالىق ورنەكتەر قوسىپ وتىرادى. سولاي بولعانمەن دە تۇپ­نۇسقالىق, اۆتورلىق تالاپتاردى قاتاڭ ساق­تايتىن قاسيەتىن اتاپ ايتۋىمىز كەرەك. بۇل اسىرەسە ءبىرجان سال, اقان سەرى, ۇكىلى ىبىراي, اسەت, ەستاي, ءمادي اندەرىن ورىنداۋ بارىسىندا انىق كورىنەدى, ءبىر قاراعاندا ءاننىڭ تۇپنۇسقاسىندا ينەنىڭ جاسۋىنداي وزگەرىس جوق سەكىلدى, ەندى ءبىر اينالىپ كەلىپ تىڭداعاندا تۇتاس مۋزىكالىق فورمات باسقاشا تۇرگە ەنگەندەي اسەر قالدىرادى. سەبەبى ءانشى ۇستازى جۇسىپبەكتەن قالعان سارا جولدى سارى التىنداي ساقتايدى جانە ونى جاڭا زامان ۇنىنە لايىقتاپ ۇشتاستىرادى, سونىمەن بىرگە جالپى حالىققا ورتاق انشىلىك ءداستۇر اياسىندا وزىندىك ورىنداۋشىلىق مەكتەبىن قالىپتاستىرۋعا ۇمتىلادى, ياعني وسى قارەكەتتەر ارقىلى ءان مەكتەبى دەگەننىڭ رۋحتى قۇبىلىس ەكەندىگىن, رۋح تابيعاتىن ءتىرىل­تۋدىڭ جولى كوشىرمە مەن زاعيپ ەلىك­تەۋدەن اۋلاق بولاتىنىن ۇققانداي بولامىز.

كاسىبي ورىنداۋشىعا داۋىسپەن بىرگە تابيعي كومپوزيتورلىق قابىلەت قوسا دارىماسا, ىسىندە استە بەرەكە بولمايتىن شىعار. قايرات بايبوسىنوۆ كوپتەگەن ءان­نىڭ مەلودياسىن «قايتا تۋعانداي», ءوز جانىنىڭ سازىمەن جاڭعىرتتى. كاكىمبەك سالىقوۆ, جاقسىكەلدى سەيىلوۆ, مۇراتحان ەگىنباەۆ, قاسىمحان اسانوۆ, جاعىپار ءالىم­حانوۆ سىندى حالىق اراسىنان شىق­قان سازگەرلەردىڭ اندەرى قايرات باي­بوسىنوۆتىڭ كومپوزيتسيالىق وڭدەۋىندە بۇقاراعا ورتاق كاسىبي تۋىندىلارعا اي­نا­لىپ كەتكەنى وسىنىڭ دالەلى. كوم­پوزيتور ءىليا جاقانوۆ ۆوكالدىق-تسيكلدى شىعارمالاردىڭ شەبەرى, ونىڭ قايرات بايبوسىنوۆقا ۇسىنعان اندەرىندە دە ورىنداۋشىنىڭ ءوز تراكتوۆكاسى مەن ينتەرپرەتاتسياسى العا شىعىپ وتىرادى. «ەدىل مەن جايىق», «قايىقتا», «بالقان تاۋ­دىڭ باۋرايىندا» سياقتى زامانىندا حيت بولعان اندەر اۋەلدە كامەرالىق ۇلگىدە جازىلعان ەدى, قايرات بايبوسىنوۆ دومبىرامەن ورىنداعاننان كەيىن وسى تۋىندىلاردىڭ مازمۇنى مۇلدە وزگەرىپ شىعا كەلدى. ول ءان اۆتورىنىڭ ويىنداعى كور­كەمدىك يدەيانى جانىنا ءسىڭىرىپ, ارانجيروۆكا (كوركەمدەۋ) جاساۋ ارقىلى وزىنشە بولەك كارتينا جاسايدى, ناتيجەسىندە كومپوزيتور مەن ورىنداۋشىنىڭ شىعار­ما­شىلىق تاندەمى حالىق جۇرەگىن تەبىرەن­تە­تىن شىعارماشىلىق مۇراتتارعا قول جەت­كىزەدى.

اككومپانەمەنت

اككومپانەمەنت – داۋىستى اسپاپپەن قوس­تاۋ ونەرى. قايرات بايبوسىنوۆ قازىرگى تاجىريبەدە دومبىرادا ءان سۇيەمەلدەۋدىڭ ەكى ءتۇرلى ۇلگىسىن جاساعان جاڭاشىل مۋزىكانت. ءبىرىنشى ۇلگى مىناۋ, ول حالىق اندەرىن سۇيەمەلدەۋدەگى قۇلاققا ءسىڭىستى بولىپ قالعان قاعىستاردىڭ شتريحتىق پورىمىن وزگەرتىپ, اككومپانەمەنتتىڭ ادەپكى ۇلگىسىن ۆيرتۋوزدىق دەڭگەيگە كوتەردى, سوسىن ءاننىڭ باستاۋىندا ورىندالاتىن كۇيگە بەرگىسىز كىرىسپە ويلاپ تاپتى. البەتتە كۇي شەرتپەلى ياكي توكپەلى بولاتىنى بەلگىلى. بۇل ورايدا ساي­دالى سارى توقانىڭ تاراۋ­لى تول­عاۋلارى, ىقىلاستىڭ قايراۋىق قوبىز قايى­رىمدارى, دايرابايدىڭ جىبەكتەي جەلدىرمەلەرى دومبىرادا سوي­لەگەندە وپەرالىق قويىلىمداعى ۋۆەر­تيۋراعا (مۋزىكالىق كىرىسپە) بارا-بار اسەر تۋدىردى. وسى كۇنگى جاس انشىلەر ءجيى قولداناتىن, حالىق اندەرىنىڭ قا­يىر­ماسىندا دومبىرانى قۇيىن قاعىس­پەن بەبەۋلەتۋ ءتاسىلى – قاي­رات باي­بوسى­نوۆتىڭ مەتوديكاسى.

قايرات بايبوسىنوۆتىڭ اككومپونەمەنت سالاسىنا ەنگىزگەن ەكىنشى ۇلگىسى دە بۇل كۇندە تاجىريبەگە ەنىپ حالىق يگىلىگىنە اينالىپ كەتتى. ول دومبىرا اككوم­پانەمەنتىنە گارمونيالىق اك­كورد­­­تاردى تۇڭعىش رەت پايدالاندى جانە بۇل وتە ءساتتى شىققان تاجىريبە بول­­دى, كەيىنگى انشىلەرگە دە جۇعىستى, بولا­شاعى بار ونەگە بولدى. اسىرەسە «تۇنگى سىر» ء(ى.جاقانوۆ) ءانىن تونيكالىق, دومي­نانتالىق, سۋبدومينانتالىق اككوردتارمەن ورنەكتەۋى العاشقىدا شىعارماعا اسپاپتىق-ەسترادالىق كورىنىس بەردى. مۇ­نىڭ سەبەبى اتالعان ءاننىڭ ءستيلى جاڭا زامان ىرعاعىندا شىققان سەرەنادا بولاتىن. قايرات بايبوسىنوۆتىڭ قازاق انىنە گارمونيالىق اككوردتارمەن ەنگىزۋى دومبىرا اككومپانەمەنتى سالاسىنداعى وزىق عىلى­مي-ادىستەمەلىك جاڭالىق بولىپ سانالادى.

ارينە قايرات بايبوسىنوۆتىڭ تەك قانا مينور ەمەس, ماجور لادىندا دا وسى ءادىستى قولدانعانىن زاماناۋي كومپو­زيتورلار شىعارمالارىنان اڭداۋعا بولادى. ءىليا جاقانوۆتىڭ «تولاعايى», «جاڭاارقاسى» ماجورلىق اككوردتارمەن ورىندالادى. كەيدە دومبىراداعى قوس ىشەككە ءوزىنىڭ داۋىسىن قوسىپ, «ۇشداۋىستىلىق» ۇندەستىگىن تۋىنداتادى, قوس دىبىستى تەرتسيالىققا تەڭەس­تىرە وتىرىپ, داۋىستى ءبىر نوتادا سوزىپ تۇرۋ ارقىلى پوليفونيالىق اسەرگە ۇلاس­تىراتىنى, ەندى ايتۋعا ءتىل جەتپەيتىن اسەرگە بولەيدى. قايرات بايبوسىنوۆ «ۆا­رياتسيا» ءادىسىن ءاننىڭ باسىندا دا, شۋ­ماقارالىق كەزەڭدەردە دە, ورتاڭعى قايى­رىمدارىندا دا باتىل كىرگىزدى, تاجى­ريبە بارىسىندا بۇل دا ءساتتى شەشىم بولدى.

ال ەندى دومبىرانىڭ بۇراۋلارىنا, پەرنەدەگى قالىپتاسقان دىبىس تۇراقتارىن (نەگىزىنەن تونيكا) اۋىستىرا پايدالانۋعا, قاعىس شتريحتارىن كۇردەلەندىرۋگە ەن­گىزگەن تاجىريبەلەرىن ايتىپ تۇگەندەۋ مۇمكىن ەمەس. سەبەبى بۇلاردىڭ ءبارى كوپ جىل­دىق كونتسەرتتىك, پەداگوگيكالىق, عىلى­مي-ادىستەمەلىك ىزدەنىستەردىڭ جەمىسى.

بۇگىندە قازاقتىڭ ۇلى ءانشىسى, ساحارا ءۇنىنىڭ ساڭلاعى قايرات بايبوسىنوۆقا, ازات وتانىمىزدىڭ رۋحاني مۇراسىنىڭ شىراقشىسى بولىپ جۇرگەن ءان ابىزىنا زور دەنساۋلىق, شىعارماشىلىق باقىت, ۇزاق عۇمىر تىلەدىك.