كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, EQ
ساياسي باسەكەلەستىك ەندى قىزا تۇسەدى
مۇنىڭ ءبارى پارلامەنت ءماجىلىسى مەن ءماسليحاتتار سايلاۋى الدىندا پارتيالار باسەكەسىنىڭ كورىگىن قىزدىرماق. وسى رەتتە كوپتىڭ كوكەيىندە بۇل جولى دا التى پارتيانىڭ دوداسىنا كۋا بولامىز با, الدە جاڭا پارتيالاردىڭ دەبيۋتىن كورىپ قالامىز با دەگەن سۇراقتىڭ تۇرعانى انىق.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەل تىزگىنىن ۇستاعالى ازاماتتىق قوعامدى كۇشەيتۋگە باسىمدىق بەرىپ, بۇقارا مەن بيلىك اراسىنداعى ديالوگتى دامىتۋعا بارىنشا دەن قويىپ كەلەدى. بۇل قوعامداعى سىرەسكەن ماسەلەلەردىڭ سەڭىن قوزعاپ, شەتى شىققان شەتىن جاعدايدى شەشۋدىڭ ناقتى ءىس-شارالارى قولعا الىنۋدا. وسى رەتتە ساياسي جۇيەنى رەفورمالاۋدىڭ ماڭىزى ارتتى.
پرەزيدەنت جاڭا كەزەڭگە باعىت-باعدار بولاتىن جولداۋىندا ءوزى ۋادە ەتكەن ساياسي جاڭعىرۋ ۇدەرىسى ازاماتتار مەن مەملەكەتتىڭ مۇددەسىنە سايكەس بىرتىندەپ ۇزدىكسىز جۇزەگە اسىرىلاتىنىن العا تارتتى. ونىڭ ساياسي رەفورمالاۋعا قاتىستى يدەيالارى ءوزى قۇرعان ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ اياسىندا جاندانا ءتۇستى.
وسى كەڭەستىڭ وتىرىسىندا تەگەۋرىندى قادامنىڭ العاشقىسى رەتىندە ميتينگ تۋرالى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ نازارعا الىندى. ويتكەنى كەيىنگى كەزدەرى نارازىلىعىن ءبىلدىرىپ كوشەگە شىققان جۇرتتىڭ قاراسى كوبەيگەنى قوعامدىق ساناعا ميتينگ وتكىزۋ مادەنيەتىن سىڭىرەتىن ۋاقىت كەلگەنىن اڭعارتتى. سول سەبەپتى قازىرگى زاڭناماعا جاي عانا وزگەرىس ەنگىزۋ ەمەس, بەيبىت جيىننىڭ بارلىق ءتۇرىن وتكىزۋ, ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرىن رەتتەيتىن كونتسەپتۋالدى جاڭا زاڭ قاجەت بولدى. قازىر وسى ماقساتتا پارلامەنتتە ارنايى زاڭ جوباسى قارالىپ جاتىر.
البەتتە, مەملەكەت باسشىسى قوعامدى تولعاندىرىپ وتىرعان نەگىزگى ماسەلەلەردىڭ كوشەدە ەمەس, پارلامەنتتە جانە ازاماتتىق ديالوگ اياسىندا تالقىلانىپ, شەشىمىن تابۋىنا باسا ءمان بەرىپ وتىرعانى ءسوزسىز. سول ءۇشىن حالىق ءۇنىنىڭ ەلەۋسىز قالماۋى, ونى بيلىككە جەتكىزەتىن دەپۋتاتتاردىڭ بەلسەندىلىگى, پارتيالاردىڭ الەۋەتى الدىڭعى قاتارعا شىقتى. پرەزيدەنتتىڭ ء«ار الۋان پىكىر – ءبىرتۇتاس ۇلت» ۇستانىمى كوپپارتيالىق جۇيەنى دامىتۋعا دا ۇستىن بولىپ تۇر. سەبەبى پارتيالاردىڭ باسەكەسى ەڭ الدىمەن حالىقتىڭ پروبلەمالارىن شەشۋگە, ەلدىك مۇددەگە نەگىزدەلەدى.
جاڭا پارتيالاردىڭ پايدا بولۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن تالاپتاردى جەڭىلدەتۋ تەتىگى دە قاراستىرىلىپ جاتىر. اتاپ ايتقاندا, پرەزيدەنت ساياسي پارتيا قۇرۋدى جەڭىلدەتۋدىڭ ءبىر العىشارتى رەتىندە پارتيانى تىركەۋ ءۇشىن ونىڭ مۇشەلەرى سانىن ەكى ەسەگە ازايتۋدى ۇسىندى. ياعني ساياسي پارتيانىڭ كەم دەگەندە 40 مىڭ مۇشەسى بولۋى كەرەك دەگەن بۇرىنعى تالاپ كەلمەسكە كەتىپ, ەندى جاڭا پارتيا قۇرۋ ءۇشىن 20 مىڭ قول جيناۋ جەتكىلىكتى بولماق.
سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى پارتيا قاتارىنا سايلاناتىن ازاماتتار تىزىمىندە ايەلدەر مەن جاستار ءۇشىن مىندەتتى 30 پايىزدىق كۆوتانى ەنگىزۋ تۋرالى باستاما كوتەردى. بۇل نورمالار اتالعان ساناتتاعى تۇلعالاردى ەلدىڭ قوعامدىق-ساياسي ۇدەرىستەرىنە بەلسەندى ارالاسۋعا مۇمكىندىك بەرمەك. جالپى پارتيالىق گەندەرلىك كۆوتالار ەۋروپا ەلدەرىندە كەڭىنەن قولدانىلادى. مىسالى, وسىنداي ەرەجەلەر گەرمانيا, نورۆەگيا, فرانتسيا جانە بەلگيادا سايلاۋ تۋرالى زاڭ دەڭگەيىندە بەكىتىلگەن.
بۇگىندە كوتەرىلگەن ۇسىنىستار بويىنشا پارلامەنتتە زاڭناماعا ارنايى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلىپ جاتىر. سايلاۋ تۋرالى جانە ساياسي پارتيالار تۋرالى زاڭ جوبالارى الدىمەن ماجىلىستە تالقىلانىپ, ماقۇلداندى. بۇل زاڭ جوبالارىندا ساياسي پارتيا قۇرۋ كەدەرگىلەرىن ازايتۋ, ايەلدەر مەن جاستاردى ساياساتقا بەلسەندى قاتىستىرۋ جونىندەگى پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرمالارى تولىقتاي قامتىلدى.
زاڭداردىڭ قابىلدانۋىمەن جاستاردىڭ, جاس بولعاندا ناقتى 29 جاسقا تولماعان ازاماتتاردىڭ ەل ىسىنە ارالاسىپ, پارلامەنتتە جانە جەرگىلىكتى وكىلەتتى ورگانداردا قىزمەت ەتۋىنە زور مۇمكىندىك تۋىپ تۇر. كوپشىلىك بۇل وزگەرىستەرگە وڭ كوزقاراسپەن قاراپ, قازىردىڭ وزىندە الەۋمەتتىك جەلىلەردە كەڭىنەن تالقىلاپ, اينالاسىنداعى بەلسەندى جاستاردان وكىلەتتى ورىندارعا كىمدەردى لايىقتى كورەتىنى تۋرالى پىكىرلەرىن ورتاعا سالىپ جاتىر.
اتالعان زاڭنىڭ پارلامەنت ماجىلىسىندە قارالۋى بارىسىندا پالاتا توراعاسى, Nur Otan فراكتسياسىنىڭ جەتەكشىسى نۇرلان نىعماتۋلين دە جاستار كۆوتاسىنا ەرەكشە نازار اۋداردى.
«شىنىن ايتۋ كەرەك, بۇل ماسەلە قوعامدا جانە جۇمىس توبىندا كوپ تالقىلاندى. بىرىنشىدەن, كوپتەگەن ەلدە سايلاۋ كەزىندە پارتيالىق تىزىمدە جاستارعا ارنالعان كۆوتا مىندەتتى تۇردە بەكىتىلگەن. ەكىنشىدەن, قاي كەزدە بولسا دا, قانداي قوعامدا بولسا دا جاستارعا دەگەن سەنىم وتە زور. ارينە جاستاردىڭ ومىرلىك تاجىريبەسى ازداۋ بولۋى دا مۇمكىن, بىراق ولاردىڭ زامانعا ساي يدەيالارى, ولاردىڭ زامانعا ساي ۇسىنىستارى وتە كوپ. قازاق حالقى وسىندايدا «اسىل – تاستان, اقىل – جاستان» دەيدى. مەنىڭشە, جاستار كۆوتاسى پارتيالىق تىزىمدە زاڭ بويىنشا مىندەتتى تۇردە بولۋى كەرەك. ارينە 29 جاستى بىرەۋلەر جاستاۋ دەيدى, بىرەۋلەر جاسى جەتتى دەيدى. بىراق ولاردىڭ زامانعا ساي جاڭا كرەاتيۆتى يدەيالارى بار, ۇسىنىستارى بار. سوندىقتان مۇنداي باتىل قادامداردان قورىقپاۋىمىز كەرەك», دەدى ءماجىلىس سپيكەرى.
جاقىندا سايلاۋ تۋرالى جانە ساياسي پارتيالار تۋرالى قوس زاڭ سەنات دەپۋتاتتارى تاراپىنان دا قولداۋ تاپتى. سودان كەيىن ىلە-شالا پرەزيدەنتتىڭ كەڭەسشىسى ەرلان قارين Facebook-تەگى پاراقشاسىندا ارنايى جازبا قالدىرىپ, بۇل زاڭدارداعى جاڭا نورمالار مەملەكەت باسشىسىنىڭ ساياسي رەفورمالار پاكەتى اياسىندا قولعا الىنعانىن مالىمدەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ماسليحاتتارداعى 3 335 ورىننىڭ تەك 740 ورنىن عانا ايەلدەر الىپ وتىر. جالپى رەسپۋبليكا بويىنشا 53 دەپۋتات – 29 جاسقا دەيىنگى جاستار. ولاردىڭ 44-ءى اۋداندىق ءماسليحاتتاردا, ال وبلىستىق ءماسليحاتتاردا جاستار مۇلدەم جوق دەپ ايتۋعا بولادى. سوندىقتان بۇل نورمالار ايەلدەر مەن جاستاردىڭ ەلدەگى قوعامدىق-ساياسي پروتسەستەرگە بۇدان دا كەڭىرەك ءارى بەلسەندى قاتىسۋىنا ىقپال ەتەدى.
ەندى زاڭ بويىنشا ساياسي پارتيالاردىڭ قۇرامىندا ايەلدەر مەن جاستاردىڭ ۇلەسى 30 پايىزدى قۇراۋى قاتاڭ قاداعالانادى. ولاي بولماسا, ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى پارتيالاردىڭ ۇسىنعان ءتىزىمىن تىركەۋدەن باس تارتادى. پارتيالاردىڭ بەلسەندىلىگىن كۇشەيتۋگە ارنالعان مۇنداي ىلكىمدى باستامالار كوپپارتيالىق جۇيەنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتۋدى كوزدەيتىنى تۇسىنىكتى. وسىلاردىڭ ىشىندە پارلامەنتتىك وپپوزيتسيانىڭ ورنى ەرەكشە.
وپپوزيتسيا ءرولى «اق جولدىڭ» ەنشىسىنە تيە مە؟
بالاما كوزقاراستار كۇرمەۋى قيىن كەز كەلگەن كۇردەلى ماسەلەگە جان-جاقتى قاراپ, ءتۇيىنىن تارقاتۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. بۇعان كەيىنگى كەزدەرى ءوز ۇستانىمدارىن اشىق بايقاتىپ جۇرگەن, وي-پىكىرى قالىپتاسقان, كوپشىلىكتىڭ سەنىمىنە يە بولعان ازاماتتاردىڭ وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋگە بەلسەنە ارالاسۋى دالەل بولا الادى. ءدال وسىلاي پارتيالار اراسىنداعى سىندارلى, اشىق ساياسي باسەكەلەستىك قىزا تۇسسە, قوعامنىڭ ولقى تۇستارى كەڭىنەن تالقىلانىپ, ونىڭ وڭ شەشىلۋىنە دە جول اشىلادى. بۇل رەتتە پرەزيدەنتتىڭ پارلامەنتتىك وپپوزيتسيا ينستيتۋتىن قۇرۋ تۋرالى باستاماسى ساياسي جۇيەنىڭ بويىنا ايتارلىقتاي قان جۇگىرتپەك.
اتالعان يدەيانى دا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا ۇسىندى. سول القالى جيىندا ول:
ء«بىز بالاما پىكىرلەر مەن قوعامدىق تالقىلاۋ توقىراۋدىڭ باستاۋى ەمەس, كەرىسىنشە, دامۋدىڭ باستى تالاپتارىنىڭ ءبىرى ەكەنىنە كوز جەتكىزدىك. سوندىقتان پارلامەنتتەگى ساياسي ازشىلىقتىڭ نەگىزىن زاڭ جۇزىندە بەكىتۋ كەرەك. بۇل ءۇشىن «پارلامەنت تۋرالى» زاڭدى ساياسي ازشىلىققا كەپىلدىك بەرەتىن نورمالارمەن تولىقتىرۋ قاجەت. مىسالى, باسقا دا پارتيالاردىڭ وكىلدەرى پارلامەنتتەگى كەيبىر كوميتەتتەردىڭ توراعاسى لاۋازىمدارىن يەلەنە الاتىنداي جاعداي جاساۋ كەرەك. بۇل بيلىكتىڭ زاڭ شىعارۋ تارماعىنداعى بالامالى قىزمەتتىڭ جۇيەلى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى» دەگەن ەدى.
پارلامەنتتىك وپپوزيتسيا ينستيتۋتىن قۇرۋ يدەياسى كوپپارتيالىقتى دامىتۋعا ايتارلىقتاي سەرپىن بەرەدى. بۇل – ءبىزدىڭ ەلدىڭ ساياسي جۇيەسىندەگى سونى قادام. ويتكەنى قازاقستاننىڭ زاڭ كەڭىستىگىندە بۇگىنگى تاڭعا دەيىن «وپپوزيتسيا» دەگەن ۇعىم مۇلدەم بولماعان. ونىڭ سىرتىندا وزدەرىن وپپوزيتسيا تۇتىپ, اتتانداعاندار دا باسى بىرىگىپ, ءبۇتىن ءبىر ۇلكەن كۇشكە اينالماعان. سوندىقتان ەل اراسىندا قايسىسى ناقتى وپپوزيتسيا ەكەنى تۋرالى سىڭارجاق پىكىرلەر ءالى كۇنگە تولاستاعان ەمەس. ال اتالعان باستامادان كەيىن كوپشىلىك بۇل جاعداي قالاي قۇبىلادى, شىن مانىندە پارتيالاردىڭ باسەكەسى كۇشەيە مە دەگەندەي قىزىعۋشىلىق تانىتا باستادى.
قازىر تىڭ باستامانىڭ ىسكە اسىرىلۋى زاڭمەن ناقتى بەكىتىلىپ جاتىر. ارنايى زاڭ جوباسى ازىرلەنىپ, پارلامەنت ماجىلىسىندە ماقۇلدانىپ تا ۇلگەردى. بۇل قۇجات بويىنشا وپپوزيتسيا بىرنەشە قۇقىقتىق ارتىقشىلىققا يە بولماق. اتاپ ايتقاندا, ءماجىلىس كوميتەتتەرىنىڭ بىرىنە توراعالىق ەتۋ, ەكى كوميتەتتىڭ حاتشىسى لاۋازىمدارى, ءار سەسسيا كەزىندە پارلامەنتتىك تىڭداۋلار مەن ۇكىمەت ساعاتتارىن بەكىتۋ قۇقىعى, ۇكىمەتتىڭ زاڭ جوباسىنا وپپوزيتسيا كەلىسپەيتىن قارسى بالاما زاڭ جوباسىن ۇسىنۋ, پارلامەنتتىڭ كەز كەلگەن ءىس-شارالارىندا, ءماجىلىس پەن سەناتتىڭ بىرلەسكەن وتىرىستارىندا ءسوز سويلەۋ سياقتى كەپىلدىكتەر بەرىلەدى.
پارلامەنتتىك وپپوزيتسيا تۋرالى زاڭ جوباسىن «اق جول» دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ توراعاسى, ءماجىلىس دەپۋتاتى ازات پەرۋاشەۆ ۇسىندى. ونىڭ ايتۋىنشا, «اق جول» پارتياسى 2013 جىلى پارلامەنتتىك وپپوزيتسيا تۋرالى زاڭ جوباسىن دايىنداپ, ول ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ دەموكراتيا ينستيتۋتتارى جانە ادام قۇقىقتارى جونىندەگى بيۋروسىنىڭ وڭ باعاسىن العان ەكەن. سودان اتالعان پارتيا پرەزيدەنتتىڭ بىلتىرعى جەلتوقسانداعى تاپسىرماسىنا سايكەس زاڭ جوباسىن قازىرگى كەزەڭگە كەلتىرىپ, قايتا ازىرلەپ شىققان.
زاڭ جوباسىندا ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ قورىتىندىسىن جانە ەۋروپا دەموكراتيالىق كوميسسياسىنىڭ «دەموكراتيالىق پارلامەنتتەردەگى وپپوزيتسيانىڭ ءرولى تۋرالى» بايانداماسىنىڭ ۇستانىمدارى قولدانىلىپتى. بۇل ەۋروپالىق قۇجاتتىڭ 23-تارماعىندا «پارلامەنتتىك وپپوزيتسيانىڭ قۇقىقتىق شارتتارى كەز كەلگەن ساياسي جۇيەنىڭ دەموكراتيالىق جەتىلۋىن باعالاۋدىڭ ەتالونى بولىپ سانالادى» دەپ كورسەتىلگەن. سونىمەن قاتار باياندامانىڭ 11-تارماعىندا «پارلامەنتتىك وپپوزيتسيا دەگەن – پارلامەنتكە ەنگەن, بىراق ۇكىمەتتىڭ مۇشەلەرى جوق ساياسي پارتيالاردان تۇرادى» دەلىنگەن.
«قابىلدانىپ جاتقان زاڭ پارلامەنتتىك كوپشىلىكتىڭ وپپوزيتسيا قۇقىقتارىن بۇزۋىنا جول بەرمەيدى. مىسالى, ەگەر وپپوزيتسياعا بولىنگەن كوميتەتكە ازشىلىقتىڭ ۇمىتكەرى قاجەتتى داۋىس جيناي الماسا, سول لاۋازىمعا وپپوزيتسيا باسقا دا كانديداتتارىن ۇسىنا الادى. ويتكەنى بۇل كۆوتا تەك وپپوزيتسياعا بەرىلگەن. ەگەر پارلامەنتتىك كوپشىلىك پىكىرتالاستى توقتاتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداسا دا, ءبارىبىر وپپوزيتسياعا ءسوز بەرۋگە مىندەتتى. مەنىڭشە, بۇل وپپوزيتسياعا ەشقانداي قاتىسى جوقتارعا عانا ۇناماۋى مۇمكىن. سەنات جوبانى قولداسا, زاڭ 2021 جىلدان باستاپ كۇشىنە ەنەدى. ياعني, بۇل زاڭ قازىرگى فراكتسيالار ءۇشىن ەمەس, بولاشاق پارلامەنتكە ارنالعان», دەدى ازات پەرۋاشەۆ.
قالاي دەگەنمەن, دەموكراتياعا دەم بەرەتىن بۇل باستامانىڭ قۇپتارلىق قادام ەكەنى داۋسىز. وسىلايشا ءبىزدىڭ ەلدەگى وپپوزيتسيا تۋرالى تۇسىنىك بىرتە-بىرتە وزگەرە تۇسەر. ويتكەنى قوعامدا وپپوزيتسياعا ۇركە قاراپ, ودان بويىن اۋلاق ۇستاۋدى ءجون كورەتىن قاتىپ قالعان قاساڭ كوزقاراس قالىپتاسقان. ونىڭ ۇستىنە وزدەرىن وپپوزيتسيامىز دەپ سانايتىندار جىك-جىككە ءبولىنىپ, قىرعي-قاباق بولىپ, ءبىر-ءبىرىن بەلگىلى ءبىر تاراپتىڭ سويىلىن سوعادى دەپ ايىپتاپ جاتادى. ياعني جاڭا بىرلەستىكتەردىڭ قۇرىلۋىنا وسىنداي كەدەرگىلەردىڭ دە بارى راس. ەگەر وپپوزيتسيا شىن مانىندە اتىنا زاتى ساي بولىپ, حالىقتىڭ جانايقايىن دەموكراتيالىق جولمەن جەتكىزسە, بيۋدجەتتىڭ ءتيىمدى جۇمسالۋىنان باستاپ قاجەتتى باعدارلامالاردىڭ تولىق ورىندالۋى, ماڭىزدى زاڭداردىڭ دۇرىس قابىلدانۋى سياقتى ماسەلەلەردى ءجىتى قاداعالاسا, قوعامدىق-ساياسي ءومىردىڭ جاندانا تۇسەرى انىق. ءارى پارتيالار اراسىندا ناعىز باسەكە باستالادى.
پارتيالاردىڭ الەۋەتى قانداي؟
سايىپ كەلگەندە, ساياسي باسەكەلەستىكتى, پارتيالاردىڭ بەلسەندىلىگىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان ۇسىنىستاردىڭ زاڭمەن بەكىتىلىپ, جۇزەگە اسا باستاۋى الداعى پارلامەنت ءماجىلىسى مەن ءماسليحاتتار سايلاۋى ءۇشىن ماڭىزدى بولىپ تۇر. قازىردىڭ وزىندە پارتيانى تىركەۋدىڭ كەدەرگىلەرى ازايعانى جاڭا ساياسي بىرلەستىك قۇرۋعا تالاپتانعانداردى ءبىراز ىنتالاندىردى. مىسالى, ادىلەت ۆيتسە-ءمينيسترى ناتاليا پان وتكەن جىلدارعا قاراعاندا ەلىمىزدە ساياسي بەلسەندىلىكتىڭ جوعارىلاعانىن مالىمدەدى. ادىلەت مينيسترلىگى وكىلەتتى ورگان رەتىندە ساياسي پارتيالاردى مەملەكەت تىركەۋىنىڭ ستاتيستيكاسىن جۇرگىزەدى. ۆەدومستۆو وكىلىنىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە 7 ۇيىم تىركەۋدەن وتە الماي قالىپتى.
«تىركەۋدەن باس تارتۋدىڭ سەبەبىنە توقتالساق, جەتەۋدىڭ بەسەۋى باستاماشى توپتاردىڭ ءتىزىمىن ۇسىنباۋىنا قاتىستى. بىرەۋىندە ۇيىمداستىرۋ كوميتەتى قىزمەتىنىڭ مەرزىمى ءوتىپ كەتكەن, زاڭدا التى ايلىق مەرزىم قاراستىرىلعان. بۇل تۇرعىدا ادىلەت مينيسترلىگى تىركەۋدەن باس تارتۋعا ءماجبۇر بولادى. تاعى ءبىر بىرلەستىك تەكسەرۋدەن ءوتىپ جاتىر, ياعني ونىڭ مۇشەلەرى شەتەل ازاماتتارى, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى, اسكەري قىزمەتشى, سۋديا بولماۋى كەرەك. وسىنداي شەكتەۋلەر بار. بۇل تۇرعىدا جالپى جەتى بىرلەستىك بار», دەدى ناتاليا پان.
پارتيانى تىركەۋدىڭ راسىمدەرىن جەڭىلدەتەتىن باستامالار قولعا الىنعانىمەن, اتالعان سايلاۋلارعا دەيىن جاڭا پارتيالار قۇرىلىپ ۇلگەرمەۋى دە مۇمكىن. مۇنداي پىكىردى ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, ساياساتتانۋشى راسۋل جۇمالى ءبىلدىردى. ول جاڭا پارتيا قۇرۋ ءۇشىن 20 مىڭ قولدىڭ ءوزىن جيناۋ وڭاي بولمايتىنىن, مىسال رەتىندە 140 ميلليوننان اسا حالقى بار كورشى رەسەيدە جاڭا پارتيا تىركەۋ ءۇشىن كەمىندە 5 مىڭ مۇشەسى بولۋى كەرەك ەكەنىن العا تارتتى.
«جاڭا پارتيا تىركەۋدىڭ بۇدان دا باسقا كەدەرگىلەرى بارشىلىق. دەگەنمەن ءتيىستى زاڭداردىڭ قابىلدانعانى – جەتىستىك. ەندى وپپوزيتسياعا لايىق ورتا – قوزعالىستار, پارتيالار, جەكەلەگەن تۇلعالاردىڭ پارلامەنتكە ەنۋىنىڭ نەگىزدەرى جاسالۋى كەرەك. قازىر «اق جول» دەموكراتيالىق پارتياسى جانە قازاقستان كوممۋنيستىك حالىق پارتياسى پارلامەنتتەگى وپپوزيتسيا سانالادى. بىراق ولاردى تولىققاندى وپپوزيتسياعا جاتادى دەپ ويلامايمىن. سەبەبى پارلامەنتتە دەپۋتاتتار اراسىندا اقش, ەۋروپاداعىداي قىزۋ پىكىرتالاستاردىڭ بولىپ جاتقانىن كورمەيمىز. ايتالىق, وپپوزيتسيا دەگەن بيۋدجەتتىڭ دۇرىس بولىنبەۋىمەن كەلىسپەۋ سياقتى بەلگىلى ءبىر ماسەلەگە قاتىستى وتكىر پىكىر ءبىلدىرىپ وتىرۋ كەرەك. زاڭ جوبالارىنا داۋىس بەرۋگە كەلگەندە ەش قارسىلىقسىز 100 پايىزبەن قابىلدانىپ جاتادى. سودان سوڭ تاعى تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ كەرەك بولىپ, پارلامەنتكە قايتارىلعاندا دەپۋتاتتار قالاي بايقاماعانبىز دەپ وزدەرى تاڭعالىپ جاتادى», دەدى راسۋل جۇمالى.
سونداي-اق ساياساتتانۋشى ايەلدەر مەن جاستاردىڭ ۇلەسى مۇنشا پايىز بولۋى كەرەك دەگەنگە قاتىپ قالۋعا بولمايتىنىن, ءتىپتى پارلامەنتتە تۇگەل ايەلدەر وتىرسىن, باستىسى ول ورىنعا بىلىكتى, قابىلەتتى, ناعىز لايىقتى تۇلعا كەلۋى كەرەك دەپ سانايتىنىن جەتكىزدى.
ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, ساياساتتانۋشى ەرلان سايروۆ تا الەۋمەتتىك جەلىدە پارلامەنت دەپۋتاتتارى مەن ءماسليحات دەپۋتاتتارىنا قاتىستى ءبىراز سىنىن ايتتى. ول دەپۋتاتتاردىڭ وزدەرىن حالىقتىڭ وكىلىنەن گورى زاڭ شىعارۋشى دەپ ەسەپتەيتىنىن, ال ءماسليحات دەپۋتاتتارى بيۋدجەتتى بەكىتەتىن اكىمدەردىڭ جەكە كونتورىن ەلەسەتەتىنىن اتاپ ءوتتى.
«زاڭ شىعارعاندا ءبىزدىڭ دەپۋتاتتار «مەملەكەت مۇددەسى» تۇرعىسىنان قاراۋعا تىرىسادى. ال سول مەملەكەتتە ازاماتتاردىڭ تۇراتىندىعىن, ازاماتتارسىز مەملەكەتتىڭ بولمايتىندىعىن, زاڭنىڭ ازاماتتارعا قولايلى بولۋى كەرەك ەكەنىن ويلارىنان شىعارىپ الادى. ماسەلە – وسىندا. تاعى ءبىر ماسەلە, دەپۋتاتتار مورالدىق بەدەلى بار, العىر بولۋى كەرەك. شەتەلدە دەپۋتاتتار ءارتۇرلى ۇسىنىستارىن ءبىلدىرىپ جاتادى. ال بىزدە جوق. زاڭ شىعارۋشى تارماقتىڭ حالىق الدىندا بەدەلى بار, ىقپالدى تۇلعالاردان, ءوزىنىڭ ويىن اشىق جەتكىزۋگە قابىلەتتى ازاماتتاردان قۇرالعانى جۇيەگە قاجەت. ەگەر پارلامەنت مىعىم, مىقتى بولسا, جۇيە ورنىقتى بولادى. پارلامەنت شىن مانىندە ۇكىمەتكە اسەر ەتە الاتىن بولسا, ادىلەتتىلىك پرينتسيپتەرى ورنايدى. پارلامەنت ساياسي ءارتاراپتى بولسا, كوشە ستيحياسى سايابىرسيدى. ساياسي اسىرە اعىمدار ازايادى. سوندىقتان پارلامەنتتىڭ ءرولىن ارتتىرۋ كەرەك. جەرگىلىكتى ءماسليحاتتىڭ دا ءرولىن كۇشەيتىپ, دەپۋتاتتارعا كاسىبي تۇردە جۇمىس اتقارۋعا مۇمكىندىك بەرگەن دۇرىس. ءماسليحاتتىڭ توراعاسى فۋنكتسياسىن ەنگىزۋ ماڭىزدى», دەدى ەرلان سايروۆ.
جالپى الداعى ساياسي دوداعا دايىندىق تۋرالى ءسوز قوزعالعاندا ونىڭ قاشان وتەتىنىنە قاتىستى دا ءبىراز دولبار جاسالىپ جاتىر. اسىرەسە ەل اراسىندا بۇل سايلاۋدىڭ مەرزىمىنەن بۇرىن وتەتىنى كوپ ايتىلدى. مۇنداي ويعا جەتەلەيتىنى – وسىعان دەيىنگى سايلاۋدىڭ كوبى كەزەكتەن تىس وتكەنى. الايدا ەلباسى دا, مەملەكەت باسشىسى دا پارلامەنتتىك سايلاۋدىڭ كونستيتۋتسيالىق مەرزىمدە وتەتىنىن ايتقان ەدى. 2016 جىلى سايلانعان التىنشى شاقىرىلىم دەپۋتاتتارىنىڭ وكىلەتتىك مەرزىمى – 5 جىل. ياعني, ەندىگى سايلاۋ 2021 جىلى ءوتۋى كەرەك.
ال ەندى بۇل سايلاۋدا پارتيالار باسەكەسى قالاي ءوربيتىنى قىزىق بولماق. الدىمەن ءدال قازىر ەلىمىزدە التى ساياسي پارتيا تىركەلگەنىن ايتا كەتەيىك. ولار – Nur Otan پارتياسى, «اق جول» دەموكراتيالىق پارتياسى, قازاقستان كوممۋنيستىك حالىق پارتياسى, «اۋىل» حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسى, «بىرلىك» ساياسي پارتياسى, جالپىۇلتتىق سوتسيال-دەموكراتيالىق پارتياسى (جسدپ). بۇلاردىڭ الدىڭعى ۇشەۋى قازىر ماجىلىسكە ورنىققان. پارلامەنت پالاتاسىنداعى كوپپارتيالىقتى قۇراپ وتىرعان بۇل ۇشتىك كەلەر سايلاۋدا تۇگەل ورنىن ساقتاپ قالا الا ما؟
ارينە Nur Otan-نان كەيىن «اق جول»-دىڭ اتقا قوناتىنى ايقىن. ويتكەنى پارلامەنتتىك وپپوزيتسيا تۋرالى زاڭ ازىرلەپ, ساياسي باسەكەلەستىكتى كۇشەيتۋگە اتسالىسىپ جاتقان پارتيا بۇل دودادا بۇعىپ قالماس. ال قازاقستان كوممۋنيستىك حالىق پارتياسىنىڭ پارلامەنتكە قايتا ەنۋى وڭاي بولمايىن دەپ تۇر. بۇگىندە بۇل پارتيانىڭ كوزقاراسى ەسكىرگەن دەپ سانايتىن قاراپايىم جۇرتتىڭ قاراسى كوبەيگەن. ونىڭ ۇستىنە تاۋەلسىزدىك جىلدارى دۇنيەگە كەلگەن, جاڭاشا ويلايتىن جاستار ءوسىپ كەلەدى.
قانشا جەردەن قارىشتاپ دامىپ, قالالارىمىز قۇلاشىن جايا تۇسكەنىمەن, اۋىلدان تامىرى اجىراماعان اعايىن كوپ. بۇعان قوسا قازىرگى تار كەزەڭدە ازىق-ت ۇلىكتەن تارىقپاۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن ىلگەرىلەتۋدىڭ ماڭىزى ارتا ءتۇستى. وسى رەتتە «اۋىل» پارتياسىنىڭ اتى ءجيى اتالا باستادى. اتالعان پارتيانىڭ توراعاسى, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى ءالي بەكتاەۆ اۋىل شارۋاشىلىعىنا باسىمدىق بەرىلىپ وتىرعان قازىرگى جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, ءوز پارتياسى الداعى سايلاۋلارعا بەلسەندى دايىندالىپ جاتقانىن, سونداي-اق ساياسي باسەكەلەستىك كۇشەيگەن كەزدە پارلامەنتكە جاڭا پارتيالاردىڭ ەنۋى ابدەن مۇمكىن ەكەنىن ايتتى.
«قازاقستان حالقىنىڭ 40 پايىزى اۋىل تۇرعىندارى ەكەنىن ەسكەرسەك, ەلەكتورالدى الەۋەتىمىزدى اسا جوعارى دەپ باعالاۋعا بولادى. بۇل – ءىرى قالالارعا كوشىپ كەلگەن, ءالى دە اۋىلدىڭ قۇندىلىقتارىنان اجىراماعان وتانداستارىمىزدى قوسىپ ەسەپتەمەگەندە ايتىپ وتىرعانىم. ويتكەنى ەلىمىزدەگى ۋربانيزاتسيالىق پروتسەستەردىڭ اۋىلدان ءىرى قالالارعا كوشىپ كەلىپ جاتقان اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ەسەبىنەن ءجۇرىپ جاتقانىن جاقسى بىلەسىزدەر. سونىڭ ناتيجەسىندە قازىر نۇر-سۇلتان, الماتى, شىمكەنت سياقتى ميلليوندىق قالالارىمىز بار. جاقىندا بۇلاردىڭ قاتارىنا اقتوبە مەن قاراعاندى قوسىلۋى مۇمكىن. ەگەر پارتيانىڭ جۇمىسىن دۇرىس جولعا قويا بىلسەك, بۇل ەلەكتوراتتىڭ بارلىعىن ءوز تاراپىمىزعا تارتۋعا مۇمكىندىك بار. كوپپارتيالىق سايلاۋ جۇيەسى تۇپتەپ كەلگەندە پارتيالار اراسىنداعى يدەولوگيالىق كۇرەسكە قۇرىلادى. ءار وتكەن سايلاۋ سايىن ساياسي الاڭداعى مۇنداي يدەولوگيالىق تەكەتىرەستىڭ بەلگىلەرى ايقىندالا تۇسەرى انىق. بولاشاق سايلاۋدىڭ ناتيجەسى بويىنشا پارلامەنتتەگى پارتيالىق كونيۋكتۋرا وزگەرۋى مۇمكىن. پارلامەنت قۇرامىنا جاڭا پارتيالار ەنۋى ىقتيمال. ءتىپتى جوعارعى زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ قۇرامى جاڭا پارتيالارمەن تولىعۋى ءتيىستى دەپ ويلايمىن. بۇل – قازىرگى قوعام ءۇشىن وتە قاجەتتى وزگەرىس», دەدى ءالي بەكتاەۆ.
ال بىلتىرعى پرەزيدەنت سايلاۋىندا بوي كورسەتپەگەن «بىرلىك» پەن جسدپ پارتيالارىنىڭ بيىلعى سايلاۋداعى الەۋەتى تۋرالى ايتۋ قيىن. ءبىر بىلەتىنىمىز, وتكەن جىلى جسدپ تاراپىنان پارلامەنت سايلاۋىنا دايىندالامىز, بۇل حالىقتىڭ, ءبىزدىڭ سايلاۋ بولادى دەگەن مالىمدەمە جاسالعان. نە دە بولسا, وسى جولعى سايلاۋعا دەيىن جاڭا پارتيالار قۇرىلىپ, ساياسي ومىرگە جاڭا لەپ كەلسە, سايلاۋ كەزىندە وياناتىن پارتيالاردىڭ قيمىلى شيراپ, اجەپتاۋىر سەرگىپ قالاتىن شىعار.
توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى, دەموكراتيالىق بەتبۇرىسقا نەگىزدەلگەن ەلەۋلى وزگەرىستەر پارلامەنت ءماجىلىسى مەن ءماسليحاتتار سايلاۋى كەزىندە ساياسي باسەكەلەستىكتىڭ كورىگىن قىزدىرۋعا ىقپال ەتەدى. ءتيىستى زاڭدارداعى قيسىنسىز نورمالاردى الىپ تاستاۋ, بەلسەندى ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ, جاڭا پارتيالاردى تىركەۋدى جەڭىلدەتۋ سياقتى قادامدار ارقىلى قوعامدا پىكىر الۋاندىعى كەڭىنەن سيپات الادى. بۇل ءوز كەزەگىندە سايلاۋشىلاردىڭ وزدەرى مۇددەلى بولعان ماسەلەلەردى شەشۋگە قاۋقارلى دەگەن قالاعان پارتياسىن تاڭداۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. وسىلايشا حالىقتىڭ ساياسي ساۋاتى ارتىپ, تاڭداعان پارتيالارىنىڭ ۋادەلەرىنە قانشالىقتى بەرىك بولعانىن ۇدايى باقىلاپ وتىرادى. پارتيالارعا سەنىم كۇشەيسە, شەتىن ماسەلەلەردى كوشەدە تولقۋ ۇيىمداستىرماي-اق شەشۋدى ماقۇل كورەتىن جۇرتتىڭ قاتارى كوبەيەر ەدى. قالاي بولعاندا دا الداعى سايلاۋ كەزىندە شىمىلدىعى تۇرىلەتىن ساياسي ساحنادا پارتيالاردىڭ پارتياسى شىرقالىپ, جاڭا پارتيالاردىڭ دەبيۋتىن كورەمىز دەپ ۇمىتتەنەمىز.
