ساياسات • 25 مامىر، 2020

پارتيالاردىڭ پارتياسى قاشان شىرقالادى؟

212 رەت كورسەتىلدى

پرەزيدەنتتىڭ پارمەندى تاپسىرمالارى ساياسي جۇيەنى جاڭعىرتۋعا سونى سەرپىن بەرىپ، سەڭ قوزعالا باستادى. ميتينگ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ، كوپپارتيالىق جۇيەنى دامىتۋ جانە پارلامەنتتىك وپپوزيتسيا ينستيتۋتىن قۇرۋ باستامالارىنىڭ زاڭمەن بەكىتۋ ۇمتىلىستارى – سونىڭ ايعاعى.

كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس، EQ

ساياسي باسەكەلەستىك  ەندى قىزا تۇسەدى

مۇنىڭ ءبارى پارلامەنت ءما­جى­لىسى مەن ءماسليحاتتار سايلاۋى ال­دىندا پارتيالار باسەكەسىنىڭ كورىگىن قىزدىرماق. وسى رەتتە كوپ­تىڭ كوكەيىندە بۇل جولى دا ال­تى پارتيانىڭ دوداسىنا كۋا بولامىز با، الدە جاڭا پار­تيا­لاردىڭ دەبيۋتىن كورىپ قالامىز با دەگەن سۇراقتىڭ تۇرعانى انىق.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەل تىزگىنىن ۇستا­عالى ازاماتتىق قوعامدى كۇشەي­تۋگە باسىمدىق بەرىپ، بۇقارا مەن بيلىك اراسىنداعى ديالوگتى دامىتۋعا بارىنشا دەن قويىپ كەلەدى. بۇل قوعامداعى سىرەسكەن ما­سەلەلەردىڭ سەڭىن قوزعاپ، شەتى شىققان شەتىن جاعدايدى شە­شۋدىڭ ناقتى ءىس-شارالارى قولعا الىنۋدا. وسى رەتتە ساياسي جۇيەنى رەفورمالاۋدىڭ ماڭىزى ارتتى.

پرەزيدەنت جاڭا كەزەڭگە باعىت-باعدار بولاتىن جول­داۋ­ىندا ءوزى ۋادە ەتكەن ساياسي جاڭ­عىرۋ ۇدەرىسى ازاماتتار مەن مەملەكەتتىڭ مۇددەسىنە سايكەس بىرتىندەپ ۇزدىكسىز جۇزەگە اسىرىلاتىنىن العا تارتتى. ونىڭ ساياسي رەفورمالاۋعا قاتىستى يدەيالارى ءوزى قۇرعان ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ اياسىندا جاندانا ءتۇستى.

وسى كەڭەستىڭ وتىرىسىندا تەگەۋرىندى قادامنىڭ العاشقىسى رەتىندە ميتينگ تۋرالى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ نازارعا الىندى. ويتكەنى كەيىنگى كەزدەرى نارازىلىعىن ءبىلدىرىپ كوشەگە شىققان جۇرتتىڭ قاراسى كوبەيگەنى قوعامدىق ساناعا ميتينگ وتكىزۋ مادەنيەتىن سىڭىرەتىن ۋاقىت كەلگەنىن اڭعارتتى. سول سەبەپتى قازىرگى زاڭناماعا جاي عانا وزگەرىس ەنگىزۋ ەمەس، بەيبىت جيىننىڭ بارلىق ءتۇرىن وتكىزۋ، ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرىن رەتتەيتىن كونتسەپتۋالدى جاڭا زاڭ قاجەت بولدى. قازىر وسى ماقساتتا پارلامەنتتە ارنايى زاڭ جوباسى قارالىپ جاتىر.

البەتتە، مەملەكەت باسشىسى قوعامدى تولعاندىرىپ وتىرعان نەگىزگى ماسەلەلەردىڭ كوشەدە ەمەس، پارلامەنتتە جانە ازاماتتىق ديالوگ اياسىندا تالقىلانىپ، شەشىمىن تابۋىنا باسا ءمان بەرىپ وتىرعانى ءسوزسىز. سول ءۇشىن حالىق ءۇنىنىڭ ەلەۋسىز قالماۋى، ونى بيلىككە جەتكىزەتىن دەپۋتاتتاردىڭ بەل­سەندىلىگى، پارتيالاردىڭ الەۋەتى ال­دىڭعى قاتارعا شىقتى. پرەزيدەنتتىڭ ء«ار الۋان پىكىر – ءبىرتۇتاس ۇلت» ۇستانىمى كوپپارتيالىق جۇيەنى دامىتۋعا دا ۇستىن بولىپ تۇر. سەبەبى پارتيالاردىڭ باسەكەسى ەڭ الدىمەن حالىقتىڭ پروبلەمالارىن شەشۋگە، ەلدىك مۇددەگە نەگىزدەلەدى.

جاڭا پارتيالاردىڭ پايدا بولۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن تالاپتاردى جەڭىلدەتۋ تەتىگى دە قاراستىرىلىپ جاتىر. اتاپ ايتقاندا، پرەزيدەنت ساياسي پارتيا قۇرۋدى جەڭىلدەتۋدىڭ ءبىر العىشارتى رەتىندە پارتيانى تىركەۋ ءۇشىن ونىڭ مۇشەلەرى سانىن ەكى ەسەگە ازايتۋدى ۇسىندى. ياعني ساياسي پارتيانىڭ كەم دەگەندە 40 مىڭ مۇشەسى بولۋى كەرەك دەگەن بۇرىنعى تالاپ كەلمەسكە كەتىپ، ەندى جاڭا پارتيا قۇرۋ ءۇشىن 20 مىڭ قول جيناۋ جەتكىلىكتى بولماق.

سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى پارتيا قاتارىنا سايلاناتىن ازاماتتار تىزى­مىندە ايەلدەر مەن جاستار ءۇشىن مىن­دەتتى 30 پايىزدىق كۆوتانى ەنگىزۋ تۋرالى باس­تاما كوتەردى. بۇل نورمالار اتال­عان سانات­تاعى تۇلعالاردى ەلدىڭ قوعام­دىق-سايا­سي ۇدەرىستەرىنە بەلسەندى ارا­لاسۋعا مۇم­­كىندىك بەرمەك. جالپى پار­تيا­لىق گەن­دەر­لىك كۆوتالار ەۋروپا ەل­دەرىندە كەڭىنەن قول­دانىلادى. مىسالى، وسىن­داي ەرەجەلەر گەر­مانيا، نورۆەگيا، فران­تسيا جانە بەلگيادا سايلاۋ تۋرالى زاڭ دەڭگەيىندە بەكىتىلگەن.

بۇگىندە كوتەرىلگەن ۇسىنىستار بويىن­شا پارلامەنتتە زاڭناماعا ارنايى وزگە­رىس­­تەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلىپ جاتىر. ساي­­لاۋ تۋرالى جانە ساياسي پارتيا­لار تۋرا­­لى زاڭ جوبالارى الدىمەن ما­جىلىستە تال­­­قى­لانىپ، ماقۇلداندى. بۇل زاڭ جو­با­­­لا­رىندا ساياسي پارتيا قۇرۋ كەدەر­گى­­­­لەرىن ازايتۋ، ايەلدەر مەن جاستاردى سايا­­­­­سات­­قا بەلسەندى قاتىستىرۋ جونىندەگى پر­ە­­­­­زي­­­­دەنت­تىڭ تاپسىرمالارى تولىقتاي قامتىلدى.

زاڭداردىڭ قابىلدانۋىمەن جاستار­دىڭ، جاس بولعاندا ناقتى 29 جاسقا تول­ماعان ازاماتتاردىڭ ەل ىسىنە ارالاسىپ، پار­لامەنتتە جانە جەرگىلىكتى وكىلەتتى ورگان­داردا قىزمەت ەتۋىنە زور مۇمكىندىك تۋىپ تۇر. كوپشىلىك بۇل وزگەرىستەرگە وڭ كوزقاراسپەن قاراپ، قازىردىڭ وزىندە الەۋ­مەتتىك جەلىلەردە كەڭىنەن تالقىلاپ، اينا­لاسىنداعى بەلسەندى جاستاردان وكىلەتتى ورىندارعا كىمدەردى لايىقتى كورەتىنى تۋرالى پىكىرلەرىن ورتاعا سالىپ جاتىر.

اتالعان زاڭنىڭ پارلامەنت ماجىلى­سىندە قارالۋى بارىسىندا پالاتا توراعاسى، Nur Otan فراكتسياسىنىڭ جەتەكشىسى نۇرلان نىعماتۋلين دە جاستار كۆوتاسىنا ەرەكشە نازار اۋداردى.

«شىنىن ايتۋ كەرەك، بۇل ماسەلە قوعام­دا جانە جۇمىس توبىندا كوپ تالقى­لاندى. بى­رىن­شىدەن، كوپتەگەن ەلدە سايلاۋ كەزىندە پار­تيالىق تىزىمدە جاستارعا ارنالعان كۆوتا مىن­­دەتتى تۇردە بەكىتىلگەن. ەكىنشىدەن، قاي كەز­­دە بولسا دا، قانداي قوعام­دا بولسا دا جاس­­تارعا دەگەن سەنىم وتە زور. ارينە جاس­تار­­دىڭ ومىرلىك تاجىريبەسى ازداۋ بولۋى دا مۇم­­كىن، بىراق ولاردىڭ زامانعا ساي يدەيالا­رى، ولاردىڭ زامانعا ساي ۇسىنىستارى وتە كوپ. قازاق حالقى وسىندايدا «اسىل – تاس­­تان، اقىل – جاستان» دەيدى. مەنىڭشە، جاس­­تار كۆوتاسى پارتيالىق تىزىمدە زاڭ بو­­يىن­­شا مىندەتتى تۇردە بولۋى كەرەك. اري­نە 29 جاس­­تى بىرەۋلەر جاستاۋ دەيدى، بى­رەۋ­­لەر جا­سى جەتتى دەيدى. بىراق ولاردىڭ زامان­­عا ساي جا­ڭا كرەاتيۆتى يدەيالارى بار، ۇسى­نىس­­­­تارى بار. سون­دىقتان مۇنداي باتىل قادام­دار­دان قو­رىقپاۋىمىز كەرەك»، دەدى ءماجىلىس سپيكەرى.

جاقىندا سايلاۋ تۋرالى جانە ساياسي پارتيالار تۋرالى قوس زاڭ سەنات دەپۋتاتتارى تاراپىنان دا قولداۋ تاپتى. سودان كەيىن ىلە-شالا پرەزيدەنتتىڭ كەڭەسشىسى ەرلان قارين Facebook-تەگى پاراقشاسىندا ارنايى جازبا قالدىرىپ، بۇل زاڭدارداعى جاڭا نورمالار مەملەكەت باسشىسىنىڭ ساياسي رەفورمالار پاكەتى اياسىندا قولعا الىنعانىن مالىمدەدى. ونىڭ ايتۋىنشا، ماسليحاتتارداعى 3 335 ورىننىڭ تەك 740 ورنىن عانا ايەلدەر الىپ وتىر. جال­پى رەسپۋبليكا بويىنشا 53 دەپۋتات – 29 جاسقا دەيىنگى جاستار. ولاردىڭ 44-ءى اۋداندىق ءماسليحاتتاردا، ال وبلىستىق ءماسليحاتتاردا جاستار مۇلدەم جوق دەپ ايتۋعا بولادى. سوندىقتان بۇل نورمالار ايەلدەر مەن جاستاردىڭ ەلدەگى قوعامدىق-ساياسي پروتسەستەرگە بۇدان دا كەڭىرەك ءارى بەلسەندى قاتىسۋىنا ىقپال ەتەدى.

ەندى زاڭ بويىنشا ساياسي پارتيالاردىڭ قۇرامىندا ايەلدەر مەن جاستاردىڭ ۇلەسى 30 پايىزدى قۇراۋى قاتاڭ قاداعالانادى. ولاي بولماسا، ورتالىق سايلاۋ كوميسسيا­سى پارتيالاردىڭ ۇسىنعان ءتىزىمىن تىر­كەۋ­دەن باس تارتادى. پارتيالاردىڭ بەل­سەندىلىگىن كۇشەيتۋگە ارنالعان مۇن­داي ىلكىمدى باستامالار كوپ­پار­تيالىق جۇيە­نىڭ دامۋىنا ىقپال ەتۋدى كوزدەيتىنى تۇسى­نىكتى. وسىلاردىڭ ىشىندە پارلامەنتتىك وپپو­زيتسيانىڭ ورنى ەرەكشە.

وپپوزيتسيا ءرولى «اق جولدىڭ» ەنشىسىنە تيە مە؟

بالاما كوزقاراستار كۇرمەۋى قيىن كەز كەلگەن كۇردەلى ماسەلەگە جان-جاقتى قاراپ، ءتۇيىنىن تارقاتۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. بۇعان كەيىنگى كەزدەرى ءوز ۇستانىمدارىن اشىق بايقاتىپ جۇرگەن، وي-پىكىرى قالىپ­تاسقان، كوپشىلىكتىڭ سەنىمىنە يە بولعان ازاماتتاردىڭ وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋگە بەلسەنە ارالاسۋى دالەل بولا الادى. ءدال وسىلاي پارتيالار اراسىنداعى سىندارلى، اشىق ساياسي باسەكەلەستىك قىزا تۇسسە، قوعامنىڭ ولقى تۇستارى كەڭىنەن تال­قىلانىپ، ونىڭ وڭ شەشىلۋىنە دە جول اشىلادى. بۇل رەتتە پرەزيدەنتتىڭ پارلا­مەنتتىك وپپوزيتسيا ينستيتۋتىن قۇرۋ تۋرالى باستاماسى ساياسي جۇيەنىڭ بويىنا ايتارلىقتاي قان جۇگىرتپەك.

اتالعان يدەيانى دا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا ۇسىندى. سول القالى جيىندا ول:

ء«بىز بالاما پىكىرلەر مەن قوعامدىق تالقىلاۋ توقىراۋدىڭ باستاۋى ەمەس، كەرىسىنشە، دامۋدىڭ باستى تالاپتارىنىڭ ءبىرى ەكەنىنە كوز جەتكىزدىك. سوندىقتان پار­لا­مەنتتەگى ساياسي ازشىلىقتىڭ نەگىزىن زاڭ جۇزىندە بەكىتۋ كەرەك. بۇل ءۇشىن «پارلامەنت تۋرالى» زاڭدى ساياسي ازشىلىققا كەپىلدىك بەرەتىن نورمالارمەن تولىقتىرۋ قاجەت. مىسالى، باسقا دا پارتيالاردىڭ وكىلدەرى پار­لامەنتتەگى كەيبىر كوميتەتتەردىڭ تور­اعاسى لاۋازىمدارىن يەلەنە الاتىنداي جاعداي جاساۋ كەرەك. بۇل بيلىكتىڭ زاڭ شى­عارۋ تارماعىنداعى بالامالى قىز­مەت­تىڭ جۇيەلى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇم­كىندىك بەرەدى» دەگەن ەدى.

پارلامەنتتىك وپپوزيتسيا ينستيتۋتىن قۇرۋ يدەياسى كوپپارتيالىقتى دامىتۋعا ايتارلىقتاي سەرپىن بەرەدى. بۇل – ءبىزدىڭ ەلدىڭ ساياسي جۇيەسىندەگى سونى قادام. ويتكەنى قازاقستاننىڭ زاڭ كەڭىستىگىندە بۇگىنگى تاڭعا دەيىن «وپپوزيتسيا» دەگەن ۇعىم مۇلدەم بولماعان. ونىڭ سىرتىندا وز­دەرىن وپپوزيتسيا تۇتىپ، اتتانداعاندار دا باسى بىرىگىپ، ءبۇتىن ءبىر ۇلكەن كۇشكە اي­نال­ماعان. سوندىقتان ەل اراسىندا قايسىسى ناق­­تى وپپوزيتسيا ەكەنى تۋرالى سىڭارجاق پىكىر­لەر ءالى كۇنگە تولاستاعان ەمەس. ال اتال­عان باس­تامادان كەيىن كوپشىلىك بۇل جاع­داي قالاي قۇبىلادى، شىن مانىندە پار­تيالاردىڭ باسەكەسى كۇشەيە مە دەگەندەي قىزىعۋشىلىق تانىتا باستادى.

قازىر تىڭ باستامانىڭ ىسكە اسىرىلۋى زاڭمەن ناقتى بەكىتىلىپ جاتىر. ارنا­يى زاڭ جوباسى ازىرلەنىپ، پارلامەنت ماجى­لىسىندە ماقۇلدانىپ تا ۇلگەردى. بۇل قۇجات بو­يىنشا وپپوزيتسيا بىرنەشە قۇقىق­تىق ارتىقشىلىققا يە بولماق. اتاپ ايت­قاندا، ءماجىلىس كوميتەتتەرىنىڭ بىرىنە توراعا­لىق ەتۋ، ەكى كوميتەتتىڭ حاتشىسى لاۋازىمدارى، ءار سەسسيا كەزىندە پارلامەنتتىك تىڭ­دا­ۋلار مەن ۇكىمەت ساعاتتارىن بەكىتۋ قۇ­قىعى، ۇكىمەتتىڭ زاڭ جوباسىنا وپپوزيتسيا كەلىسپەيتىن قارسى بالاما زاڭ جوباسىن ۇسىنۋ، پارلامەنتتىڭ كەز كەلگەن ءىس-شارا­لارىندا، ءماجىلىس پەن سەناتتىڭ بىرلەس­كەن وتى­رىس­تارىندا ءسوز سويلەۋ سياقتى كەپىل­دىكتەر بەرىلەدى.

پارلامەنتتىك وپپوزيتسيا تۋرالى زاڭ جوباسىن «اق جول» دەموكراتيالىق پار­تيا­سىنىڭ توراعاسى، ءماجىلىس دەپۋتاتى ازات پەرۋاشەۆ ۇسىندى. ونىڭ ايتۋىن­شا، «اق جول» پارتياسى 2013 جىلى پار­لامەنتتىك وپپوزيتسيا تۋرالى زاڭ جوباسىن دايىنداپ، ول ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ دەمو­كراتيا ينس­تيتۋتتارى جانە ادام قۇقىق­تارى جونىندەگى بيۋروسىنىڭ وڭ باعاسىن العان ەكەن. سودان اتالعان پارتيا پرەزي­دەنتتىڭ بىلتىرعى جەلتوقسانداعى تاپسىرماسىنا سايكەس زاڭ جوباسىن قازىرگى كەزەڭگە كەلتىرىپ، قايتا ازىرلەپ شىققان.

زاڭ جوباسىندا ەۋروپاداعى قاۋىپسىز­دىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى­نىڭ قورىتىندىسىن جانە ەۋروپا دەمو­كراتيا­لىق كوميسسياسىنىڭ «دەمو­كرا­تيا­لىق پار­لامەنتتەردەگى وپپوزيتسيا­نىڭ ءرولى تۋرالى» بايانداماسى­نىڭ ۇستانىمدارى قول­دانىلىپتى. بۇل ەۋروپالىق قۇجات­تىڭ 23-تارماعىندا «پارلامەنتتىك وپپو­زيتسيانىڭ قۇقىقتىق شارتتارى كەز كەلگەن ساياسي جۇيەنىڭ دەموكراتيالىق جەتىلۋىن باعالاۋدىڭ ەتالونى بولىپ سانالادى» دەپ كورسەتىلگەن. سونىمەن قاتار باياندامانىڭ 11-تارماعىندا «پارلامەنتتىك وپپوزيتسيا دەگەن – پارلامەنتكە ەنگەن، بىراق ۇكىمەتتىڭ مۇشەلەرى جوق ساياسي پارتيالاردان تۇرادى» دەلىنگەن.

«قابىلدانىپ جاتقان زاڭ پارلامەنتتىك كوپ­­شىلىكتىڭ وپپوزيتسيا قۇقىقتارىن بۇ­زۋىنا جول بەرمەيدى. مىسالى، ەگەر وپ­پو­ز­يتسياعا بولىنگەن كوميتەتكە ازشى­لىق­­تىڭ ۇمىتكەرى قاجەتتى داۋىس جيناي الماسا، سول لاۋازىمعا وپپوزيتسيا باسقا دا كان­دي­داتتارىن ۇسىنا الادى. ويتكەنى بۇل كۆو­تا تەك وپپوزيتسياعا بەرىلگەن. ەگەر پار­­لا­مەنتتىك كوپشىلىك پىكىرتالاستى توق­تاتۋ تۋ­رالى شەشىم قابىلداسا دا، ءبارى­بىر وپ­پو­زي­تسياعا ءسوز بەرۋگە مىندەتتى. مەنىڭ­شە، بۇل وپپوزيتسياعا ەشقانداي قاتىسى جوق­­­تارعا عانا ۇناماۋى مۇمكىن. سەنات جو­­بانى قولداسا، زاڭ 2021 جىلدان باس­تاپ كۇ­شىنە ەنەدى. ياعني، بۇل زاڭ قازىرگى فراك­تسيا­لار ءۇشىن ەمەس، بولاشاق پارلامەنتكە ار­نالعان»، دەدى ازات پەرۋاشەۆ.

قالاي دەگەنمەن، دەموكراتياعا دەم بە­رەتىن بۇل باستامانىڭ قۇپتارلىق قادام ەكەنى داۋسىز. وسىلايشا ءبىزدىڭ ەل­دەگى وپپوزيتسيا تۋرالى تۇسىنىك بىرتە-بىر­تە وزگەرە تۇسەر. ويتكەنى قوعامدا وپپو­زي­­تسياعا ۇركە قاراپ، ودان بويىن اۋلاق ۇس­تاۋ­دى ءجون كورەتىن قاتىپ قالعان قاساڭ كوز­قاراس قالىپتاسقان. ونىڭ ۇستىنە وز­دەرىن وپپوزيتسيامىز دەپ سانايتىندار جىك-جىككە ءبولىنىپ، قىرعي-قاباق بولىپ، ءبىر-ءبىرىن بەلگىلى ءبىر تاراپتىڭ سويى­لىن سوعادى دەپ ايىپتاپ جاتادى. ياعني جاڭا بىرلەستىك­تەردىڭ قۇرىلۋىنا وسىنداي كەدەر­گى­لەردىڭ دە بارى راس. ەگەر وپپو­زيتسيا شىن ما­نىن­دە اتىنا زاتى ساي بولىپ، حالىقتىڭ جا­ناي­قايىن دەموكراتيالىق جولمەن جەتكىزسە، بيۋدجەتتىڭ ءتيىمدى جۇمسالۋىنان باستاپ قاجەتتى باعدارلامالاردىڭ تولىق ورىندالۋى، ماڭىزدى زاڭداردىڭ دۇرىس قابىلدانۋى سياقتى ماسەلەلەردى ءجىتى قاداعالاسا، قوعامدىق-ساياسي ءومىردىڭ جاندانا تۇسەرى انىق. ءارى پارتيالار اراسىندا ناعىز باسەكە باستالادى.

پارتيالاردىڭ الەۋەتى قانداي؟

سايىپ كەلگەندە، ساياسي باسەكەلەستىكتى، پار­تيالاردىڭ بەلسەندىلىگىن كۇشەيتۋگە باعىت­تالعان ۇسىنىستاردىڭ زاڭمەن بەكى­تىلىپ، جۇزەگە اسا باستاۋى الداعى پار­لامەنت ءماجىلىسى مەن ءماسليحاتتار سايلاۋى ءۇشىن ماڭىزدى بولىپ تۇر. قازىردىڭ وزىندە پارتيانى تىركەۋدىڭ كەدەرگىلەرى ازايعانى جاڭا ساياسي بىرلەستىك قۇرۋعا تالاپتانعانداردى ءبىراز ىنتالاندىردى. مىسالى، ادىلەت ۆيتسە-ءمينيسترى ناتاليا پان وتكەن جىلدارعا قاراعاندا ەلىمىزدە ساياسي بەلسەندىلىكتىڭ جوعارىلاعانىن مالىمدەدى. ادىلەت مينيسترلىگى وكىلەتتى ورگان رەتىندە ساياسي پارتيالاردى مەملەكەت تىركەۋىنىڭ ستاتيستيكاسىن جۇرگىزەدى. ۆەدومستۆو وكىلىنىڭ ايتۋىنشا، بۇگىندە 7 ۇيىم تىركەۋدەن وتە الماي قالىپتى.

«تىركەۋدەن باس تارتۋدىڭ سەبەبىنە توقتالساق، جەتەۋدىڭ بەسەۋى باستاماشى توپتاردىڭ ءتىزىمىن ۇسىنباۋىنا قاتىستى. بىرەۋىندە ۇيىمداستىرۋ كوميتەتى قىزمەتىنىڭ مەرزىمى ءوتىپ كەتكەن، زاڭدا التى ايلىق مەرزىم قاراستىرىلعان. بۇل تۇرعىدا ادىلەت مينيسترلىگى تىركەۋدەن باس تارتۋعا ءماجبۇر بولادى. تاعى ءبىر بىرلەستىك تەكسەرۋدەن ءوتىپ جاتىر، ياعني ونىڭ مۇشەلەرى شەتەل ازاماتتارى، قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى، اسكەري قىزمەتشى، سۋديا بولماۋى كەرەك. وسىنداي شەكتەۋلەر بار. بۇل تۇرعىدا جالپى جەتى بىرلەستىك بار»، دەدى ناتاليا پان.

پارتيانى تىركەۋدىڭ راسىمدەرىن جەڭىل­دەتەتىن باستامالار قولعا الىنعانى­مەن، اتالعان سايلاۋلارعا دەيىن جاڭا پارتيالار قۇرىلىپ ۇلگەرمەۋى دە مۇمكىن. مۇنداي پىكىردى ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ مۇشەسى، ساياساتتانۋشى راسۋل جۇمالى ءبىلدىردى. ول جاڭا پارتيا قۇرۋ ءۇشىن 20 مىڭ قولدىڭ ءوزىن جيناۋ وڭاي بولمايتىنىن، مىسال رەتىندە 140 ميلليوننان اسا حالقى بار كورشى رەسەيدە جاڭا پارتيا تىركەۋ ءۇشىن كەمىندە 5 مىڭ مۇشەسى بولۋى كەرەك ەكەنىن العا تارتتى.

«جاڭا پارتيا تىركەۋدىڭ بۇدان دا باسقا كەدەرگىلەرى بارشىلىق. دەگەنمەن ءتيىستى زاڭداردىڭ قابىلدانعانى – جەتىستىك. ەندى وپپوزيتسياعا لايىق ورتا – قوزعالىستار، پارتيالار، جەكەلەگەن تۇلعالاردىڭ پار­لامەنتكە ەنۋىنىڭ نەگىزدەرى جاسالۋى كەرەك. قازىر «اق جول» دەموكراتيالىق پار­تياسى جانە قازاقستان كوممۋنيستىك حا­لىق پارتياسى پارلامەنتتەگى وپپوزيتسيا سانالادى. بىراق ولاردى تولىققاندى وپپو­زيتسياعا جاتادى دەپ ويلامايمىن. سەبەبى پارلامەنتتە دەپۋتاتتار اراسىندا اقش، ەۋروپاداعىداي قىزۋ پىكىرتالاستاردىڭ بولىپ جاتقانىن كورمەيمىز. ايتالىق، وپپوزيتسيا دەگەن بيۋدجەتتىڭ دۇرىس بولىن­بەۋى­مەن كەلىسپەۋ سياقتى بەلگىلى ءبىر ماسە­لەگە قاتىستى وتكىر پىكىر ءبىلدىرىپ وتى­رۋ كەرەك. زاڭ جوبالارىنا داۋىس بەر­ۋگە كەل­گەندە ەش قار­سىلىقسىز 100 پايىز­بەن قابىل­دانىپ جاتا­دى. سودان سوڭ تاعى تۇزەتۋ­لەر ەنگىزۋ كەرەك بولىپ، پار­لا­مەنت­­كە قاي­تارىلعاندا دەپۋ­تات­تار قالاي باي­قا­ما­عانبىز دەپ وز­دەرى تاڭ­عالىپ جاتادى»، دەدى راسۋل جۇمالى.

سونداي-اق ساياساتتانۋشى ايەلدەر مەن جاستاردىڭ ۇلەسى مۇنشا پايىز بولۋى كەرەك دەگەنگە قاتىپ قالۋعا بولمايتىنىن، ءتىپتى پارلامەنتتە تۇگەل ايەلدەر وتىرسىن، باستىسى ول ورىنعا بىلىكتى، قابىلەتتى، ناعىز لايىقتى تۇلعا كەلۋى كەرەك دەپ سانايتىنىن جەتكىزدى.

ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ مۇشەسى، ساياساتتانۋشى ەرلان سايروۆ تا الەۋ­­مەتتىك جەلىدە پارلامەنت دەپۋتات­تارى مەن ءماسليحات دەپۋتاتتارىنا قاتىستى ءبىراز سىنىن ايتتى. ول دەپۋتاتتاردىڭ وزدەرىن حالىقتىڭ وكىلىنەن گورى زاڭ شىعارۋشى دەپ ەسەپتەيتىنىن، ال ءماسليحات دەپۋتاتتارى بيۋدجەتتى بەكىتەتىن اكىمدەردىڭ جەكە كونتورىن ەلەسەتەتىنىن اتاپ ءوتتى.

«زاڭ شىعارعاندا ءبىزدىڭ دەپۋتاتتار «مەملەكەت مۇددەسى» تۇرعىسىنان قاراۋعا تىرىسادى. ال سول مەملەكەتتە ازاماتتاردىڭ تۇراتىندىعىن، ازاماتتارسىز مەملەكەتتىڭ بولمايتىندىعىن، زاڭنىڭ ازاماتتارعا قولايلى بولۋى كەرەك ەكەنىن ويلارىنان شىعارىپ الادى. ماسەلە – وسىندا. تاعى ءبىر ماسەلە، دەپۋتاتتار مورالدىق بەدەلى بار، العىر بولۋى كەرەك. شەتەلدە دەپۋتاتتار ءارتۇرلى ۇسىنىستارىن ءبىلدىرىپ جاتادى. ال بىزدە جوق. زاڭ شىعارۋشى تارماقتىڭ حالىق الدىندا بەدەلى بار، ىقپالدى تۇلعالاردان، ءوزىنىڭ ويىن اشىق جەتكىزۋگە قابىلەتتى ازاماتتاردان قۇرالعانى جۇيەگە قاجەت. ەگەر پارلامەنت مىعىم، مىقتى بولسا، جۇيە ورنىقتى بولادى. پارلامەنت شىن مانىندە ۇكىمەتكە اسەر ەتە الاتىن بولسا، ادىلەتتىلىك پرينتسيپتەرى ورنايدى. پارلامەنت ساياسي ءارتاراپتى بولسا، كوشە ستيحياسى سايابىرسيدى. ساياسي اسىرە اعىمدار ازايادى. سوندىقتان پارلامەنتتىڭ ءرولىن ارتتىرۋ كەرەك. جەرگىلىكتى ءماسليحاتتىڭ دا ءرولىن كۇشەيتىپ، دەپۋتاتتارعا كاسىبي تۇردە جۇمىس اتقارۋعا مۇمكىندىك بەرگەن دۇرىس. ءماسليحاتتىڭ توراعاسى فۋنكتسياسىن ەنگىزۋ ماڭىزدى»، دەدى ەرلان سايروۆ.

جالپى الداعى ساياسي دوداعا دايىندىق تۋرالى ءسوز قوزعالعاندا ونىڭ قاشان وتە­تى­نىنە قاتىستى دا ءبىراز دولبار جاسا­لىپ جاتىر. اسىرەسە ەل اراسىندا بۇل ساي­لاۋ­دىڭ مەرزىمىنەن بۇرىن وتەتىنى كوپ ايتىل­دى. مۇنداي ويعا جەتەلەيتىنى – وسى­عان دە­يىن­گى سايلاۋدىڭ كوبى كەزەكتەن تىس وت­كەنى. الايدا ەلباسى دا، مەملەكەت باس­شى­سى دا پارلامەنتتىك سايلاۋدىڭ كونس­تيتۋ­تسيا­لىق مەرزىمدە وتەتىنىن ايتقان ەدى. 2016 جىلى سايلانعان التىنشى شاقىرىلىم دەپۋ­تات­تارىنىڭ وكىلەتتىك مەرزىمى – 5 جىل. ياعني، ەندىگى سايلاۋ 2021 جىلى ءوتۋى كەرەك.

ال ەندى بۇل سايلاۋدا پارتيالار باسە­­كەسى قالاي ءوربيتىنى قىزىق بولماق. ال­دى­­مەن ءدال قازىر ەلىمىزدە التى سايا­سي پارتيا تىركەلگەنىن ايتا كەتەيىك. ولار – Nur Otan پارتياسى، «اق جول» دەمو­­­­كرا­تيالىق پارتياسى، قازاقستان كوممۋ­نيس­تىك حالىق پارتياسى، «اۋىل» حالىق­تىق-دەموكراتيالىق پارتياسى، «بىر­لىك» ساياسي پارتياسى، جالپىۇلتتىق سوتسيال-دە­مو­كراتيالىق پارتياسى (جسدپ). بۇلار­دىڭ الدىڭعى ۇشەۋى قازىر ماجىلىسكە ورنىق­قان. پارلامەنت پالاتاسىنداعى كوپپارتيا­لىقتى قۇراپ وتىرعان بۇل ۇشتىك كەلەر سايلاۋدا تۇگەل ورنىن ساقتاپ قالا الا ما؟

ارينە Nur Otan-نان كەيىن «اق جول»-دىڭ اتقا قوناتىنى ايقىن. ويتكەنى پار­لامەنتتىك وپپوزيتسيا تۋرالى زاڭ ازىرلەپ، ساياسي باسەكەلەستىكتى كۇشەيتۋگە اتسالىسىپ جاتقان پارتيا بۇل دودادا بۇعىپ قال­ماس. ال قازاقستان كوممۋنيستىك حالىق پار­تيا­سىنىڭ پارلامەنتكە قايتا ەنۋى وڭاي بولمايىن دەپ تۇر. بۇگىندە بۇل پارتيا­نىڭ كوزقاراسى ەسكىرگەن دەپ سانايتىن قارا­پايىم جۇرتتىڭ قاراسى كوبەيگەن. ونىڭ ۇستىنە تاۋەلسىزدىك جىلدارى دۇنيەگە كەلگەن، جاڭاشا ويلايتىن جاستار ءوسىپ كەلەدى.

قانشا جەردەن قارىشتاپ دامىپ، قالالارىمىز قۇلاشىن جايا تۇسكەنىمەن، اۋىلدان تامىرى اجىراماعان اعايىن كوپ. بۇعان قوسا قازىرگى تار كەزەڭدە ازىق-ت ۇلىك­تەن تارىقپاۋ ءۇشىن اۋىل شارۋا­شى­لىعى سالاسىن ىلگەرىلەتۋدىڭ ماڭىزى ارتا ءتۇستى. وسى رەتتە «اۋىل» پارتيا­سى­­نى­ڭ اتى ءجيى اتالا باستادى. اتالعان پار­­تيا­­­نىڭ توراعاسى، پارلامەنت سەناتى­نىڭ دەپۋ­تاتى ءالي بەكتاەۆ اۋىل شارۋا­شى­لى­­عى­نا باسىمدىق بەرىلىپ وتىرعان قازىر­گى جاع­دايدى ەسكەرە وتىرىپ، ءوز پار­تياسى ال­دا­عى سايلاۋلارعا بەلسەندى دايىن­دالىپ جات­­قانىن، سونداي-اق ساياسي باسەكە­لەستىك كۇشەي­گەن كەزدە پارلامەنتكە جاڭا پار­تيا­لار­دىڭ ەنۋى ابدەن مۇمكىن ەكەنىن ايتتى.

«قازاقستان حالقىنىڭ 40 پايىزى اۋىل تۇرعىندارى ەكەنىن ەسكەرسەك، ەلەكتورالدى الەۋەتىمىزدى اسا جوعارى دەپ باعالاۋعا بولادى. بۇل – ءىرى قالالارعا كوشىپ كەلگەن، ءالى دە اۋىلدىڭ قۇندىلىقتارىنان اجىراماعان وتانداستارىمىزدى قوسىپ ەسەپتەمەگەندە ايتىپ وتىرعانىم. ويتكەنى ەلىمىزدەگى ۋربانيزاتسيالىق پروتسەستەردىڭ اۋىلدان ءىرى قالالارعا كوشىپ كەلىپ جاتقان اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ەسەبىنەن ءجۇرىپ جاتقانىن جاقسى بىلەسىزدەر. سونىڭ ناتيجەسىندە قازىر نۇر-سۇلتان، الماتى، شىمكەنت سياق­تى ميلليوندىق قالالارىمىز بار. جا­قىندا بۇلاردىڭ قاتارىنا اقتوبە مەن قاراعاندى قوسىلۋى مۇمكىن. ەگەر پار­­تيا­نىڭ جۇمىسىن دۇرىس جولعا قويا بىل­سەك، بۇل ەلەكتوراتتىڭ بارلىعىن ءوز تارا­­پى­مىزعا تارتۋعا مۇمكىندىك بار. كوپ­پارتيا­لىق سايلاۋ جۇيەسى تۇپتەپ كەلگەندە پار­تيالار اراسىنداعى يدەولوگيالىق كۇرەسكە قۇرىلادى. ءار وتكەن سايلاۋ سا­يىن ساياسي الاڭداعى مۇنداي يدەولوگيالىق تەكەتىرەستىڭ بەلگىلەرى ايقىندالا تۇسەرى انىق. بولاشاق سايلاۋدىڭ ناتيجەسى بويىنشا پارلامەنتتەگى پارتيالىق كونيۋكتۋرا وزگەرۋى مۇمكىن. پارلامەنت قۇرامىنا جاڭا پارتيالار ەنۋى ىقتيمال. ءتىپتى جوعار­عى زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ قۇرامى جاڭا پارتيالارمەن تولىعۋى ءتيىستى دەپ ويلايمىن. بۇل – قازىرگى قوعام ءۇشىن وتە قاجەتتى وزگەرىس»، دەدى ءالي بەكتاەۆ.

ال بىلتىرعى پرەزيدەنت سايلاۋىندا بوي كورسەتپەگەن «بىرلىك» پەن جسدپ پارتيالارىنىڭ بيىلعى سايلاۋداعى الەۋەتى تۋرالى ايتۋ قيىن. ءبىر بىلەتىنىمىز، وتكەن جىلى جسدپ تاراپىنان پارلامەنت سايلاۋىنا دايىندالامىز، بۇل حالىقتىڭ، ءبىزدىڭ سايلاۋ بولادى دەگەن مالىمدەمە جاسالعان. نە دە بولسا، وسى جولعى سايلاۋعا دەيىن جاڭا پارتيالار قۇرىلىپ، ساياسي ومىرگە جاڭا لەپ كەلسە، سايلاۋ كەزىندە وياناتىن پارتيالاردىڭ قيمىلى شيراپ، اجەپتاۋىر سەرگىپ قالاتىن شىعار.

توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى، دەموكراتيالىق بەتبۇرىسقا نەگىزدەلگەن ەلەۋلى وزگەرىستەر پارلامەنت ءماجىلىسى مەن ءماس­ليحاتتار سايلاۋى كەزىندە ساياسي باسە­كە­لەستىكتىڭ كورىگىن قىزدىرۋعا ىقپال ەتەدى. ءتيىستى زاڭدارداعى قيسىنسىز نورمالار­دى الىپ تاستاۋ، بەلسەندى ازاماتتاردىڭ قۇ­­قى­­عىن قورعاۋ، جاڭا پارتيالاردى تىر­كەۋ­­دى جەڭىلدەتۋ سياقتى قادامدار ار­قى­­لى قوعامدا پىكىر الۋاندىعى كەڭىنەن سي­پات الادى. بۇل ءوز كەزەگىندە سايلاۋ­شى­ل­ار­­­دىڭ وزدەرى مۇددەلى بولعان ماسە­لە­­لە­ر­­دى شەشۋگە قاۋقارلى دەگەن قالا­عان پار­­تيا­سىن تاڭداۋىنا مۇمكىندىك بەرە­­دى. وسىلايشا حالىقتىڭ ساياسي ساۋاتى ار­تىپ، تاڭداعان پارتيالارىنىڭ ۋادە­لەرى­نە قانشالىقتى بەرىك بولعانىن ۇدا­يى باقى­لاپ وتىرادى. پارتيالارعا سەنىم كۇشەي­سە، شەتىن ماسەلەلەردى كوشەدە تولقۋ ۇيىم­داستىرماي-اق شەشۋدى ماقۇل كورە­­تىن جۇرتتىڭ قاتارى كوبەيەر ەدى. قا­لاي بولعاندا دا الداعى سايلاۋ كەزىندە شى­مىل­­دىعى تۇرىلەتىن ساياسي ساحنادا پار­­تيا­­لاردىڭ پارتياسى شىرقالىپ، جاڭا پار­تيالاردىڭ دەبيۋتىن كورەمىز دەپ ۇمىتتەنەمىز.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ەلگە كەرەك ەكى كىتاپ

رۋحانيات • بۇگىن، 08:52

«عارىشقا اپارار جول»

رۋحانيات • بۇگىن، 08:50

العاشقى عارىش ايلاعى

وقيعا • بۇگىن، 08:48

تاريحي جەرلەردىڭ تاعىلىمى بولەك

رۋحانيات • بۇگىن، 08:30

شيرەك فينالدا ءسۇرىندى

تەننيس • بۇگىن، 08:11

ەل-كلاسيكودا جەڭىسكە جەتتى

فۋتبول • بۇگىن، 08:06

رۋحى بيىك ەل ەشقاشان جەڭىلمەيدى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:05

يزرايلدەن باسىم ءتۇستى

سپورت • بۇگىن، 08:04

عىلىمنىڭ جاڭا بەلەسى

عىلىم • بۇگىن، 08:01

ۇلتتىق ۇردىستەر ۇزىلمەيدى

قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار