سەناتورلار الدىمەن پرەزيدەنتتىڭ ۇسىنۋى بويىنشا جانە كونستيتۋتسياعا, سونداي-اق «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوت جۇيەسى مەن سۋديالارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا سايكەس باۋىرجان جۇماعۇلوۆ پەن اسقار سمايىلوۆتى باسقا قىزمەتكە تاعايىندالۋىنا بايلانىستى, جوعارعى سوتتىڭ سۋدياسى قىزمەتتەرىنەن بوساتتى.
بۇدان كەيىن كۇن تارتىبىندە نەگىزىنەن پارلامەنت ماجىلىسىندە ماقۇلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ جانە «ساياسي پارتيالار تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا وزگەرىس پەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ كەڭىنەن تالقىلاندى. بۇل قوس زاڭ جوباسى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ ەكىنشى وتىرىسىندا بەرگەن تاپسىرمالارىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا ازىرلەندى.
ساياسي جۇيەگە سونى سەرپىن بەرەتىن قۇجاتتاردىڭ بۇرىنعىدان ەرەكشەلىگى تۋرالى ادىلەت ۆيتسە-ءمينيسترى ناتاليا پان ايتىپ بەردى.
– زاڭ جوبالارىندا پارتيالىق سايلاۋ تىزىمدەرىندە ايەلدەر مەن جاستار ءۇشىن كەمىندە 30 پايىز مولشەرىندەگى كۆوتانى ەنگىزۋ جانە ساياسي پارتيالاردى قۇرۋ ءۇشىن قولدانىستاعى ساندىق تىركەۋ تالابىن ەكى ەسە تومەندەتۋ ۇسىنىلادى. بىرىنشىدەن, سايلاۋ تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭدا ساياسي پارتيالار تىركەۋگە ۇسىنعان پارتيالىق تىزىمدەردە ايەلدەر مەن جاستارعا ارنالعان مىندەتتى كۆوتالاردىڭ بولۋى تۋرالى تالاپ قويىلادى. جالپى, بۇگىنگى تاڭدا الەمدەگى مەملەكەتتەردىڭ باسىم بولىگى ايەلدەر مەن جاستاردىڭ سايلاۋ پروتسەسىنە تەڭ قولجەتىمدىلىگىنە كەپىلدىك بەرۋ ءۇشىن قاجەتتى شارالار قابىلداۋدا. سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي, ءبىز جاستاردىڭ پارلامەنتكە جانە جەرگىلىكتى وكىلەتتى ورگاندارىنا كەلۋىنە ىقپال ەتۋگە ءتيىسپىز. سوندىقتان دا ءبىزدىڭ قوعام ءۇشىن ايەلدەر مەن جاستار جاقسى الەۋمەتتىك جانە ساياسي الەۋەتكە يە. وسىعان وراي, حالىقارالىق تاجىريبە اياسىندا ۇسىنىلىپ وتىرعان جاڭا نورمالار, ايەلدەر مەن جاستاردى ەلدىڭ قوعامدىق-ساياسي پروتسەستەرىنە بەلسەندى تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, – دەدى ناتاليا پان.
سونداي-اق بۇدان بىلاي ساياسي پارتيانى تىركەۋ ءۇشىن ونىڭ قۇرامىندا 40 مىڭ ەمەس, 20 مىڭ مۇشەسى بولسا, جەتكىلىكتى بولماق. وسى باعىتتاعى تۇزەتۋلەر ساياسي پارتيالار تۋرالى زاڭدا كوزدەلىپ وتىر. بۇل ۇسىنىس ساياسي پارتيالاردى قۇرۋ ءتارتىبىن جەڭىلدەتەدى جانە مەملەكەتتىك شەشىمدەردى ازىرلەۋ جانە قابىلداۋ پروتسەستەرىنە وڭ اسەرىن تيگىزەدى.
اتالعان زاڭ جوبالارىن تالقىلاۋ بارىسىندا دەپۋتات دانا نۇرجىگىتوۆا ايەلدەر مەن جاستار ءۇشىن كەمىندە 30 پايىز-
دىق كۆوتاعا توقتالىپ, ەگەر قاجەتتى دەڭگەيدەگى كانديداتتار ۇسىنىلماي, بۇل تەپە-تەڭدىك ساقتالماسا, قالاي بولارىن سۇرادى.
ساۋالعا جاۋاپ بەرگەن ن.پان ساياسي پارتيالاردىڭ بەلسەندىلىگىن ەسكەرە وتىرىپ, مۇنداي جاعدايدىڭ تىركەلۋ مۇمكىندىگى وتە تومەن ەكەنىن ايتتى. الايدا اتالعان تالاپ ورىندالماسا, ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى ساياسي پارتيا ۇسىنعان ءتىزىمدى تىركەۋدەن باس تارتادى ەكەن.
سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ بۇل زاڭداردىڭ قازاقستاننىڭ قوعامدىق-ساياسي جۇيەسىن دەموكراتيالاندىرۋ مەن نىعايتۋ تۇرعىسىنان ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– پرەزيدەنتىمىزدىڭ ۇسىنىسىمەن بۇگىن قابىلدانىپ وتىرعان زاڭدار ەلدىڭ ساياسي ومىرىندە ەرەكشە ماڭىزعا يە. ساياسي پارتيالاردى قۇرۋ مەن تىركەۋ تالابى ەداۋىر جەڭىلدەتىلىپ وتىر. پارتيالاردى تىركەۋدىڭ تالاپتىق شەگى تومەندەتىلدى. قابىلدانعان زاڭدار كوپ پارتيالىق جۇيەنى ودان ءارى نىعايتۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىنى ءسوزسىز. سونداي-اق پارتيالاردىڭ سايلاۋ تىزىمىندە ايەلدەر مەن جاستار ءۇشىن 30 پايىزدىق مىندەتتى كۆوتا بەلگىلەندى. بۇل ايەلدەرگە جانە جاستارعا ەلىمىزدىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىنە بەلسەنە قاتىسۋ ءۇشىن قوسىمشا مۇمكىندىك بەرەدى. مۇنداي وزگەرتۋلەردى دەموكراتيالىق دامۋ جولىنداعى ناقتى قادام دەپ قاراستىرۋىمىز كەرەك. ولار ساياسي جۇيەمىزدى ءارى قاراي دامىتۋعا ۇلەس قوسادى دەپ سەنەمىز, – دەدى سەنات سپيكەرى.
سونىمەن قاتار «ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ كەدەندىك اۋماعىنا اكەلىنگەن تاۋارلاردى قاداعالاپ وتىرۋ تەتىگى جونىندە كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى قارالدى. بۇل قۇجاتتى دەپۋتاتتار نازارىنا قارجى ءمينيسترى ەرۇلان جاماۋباەۆ ۇسىندى.
– قاداعالاۋ يمپورتتىق تاۋارلار بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى. قاداعالاۋعا جاتاتىن تاۋارلاردىڭ تىزبەسىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيانىڭ كەڭەسى بەكىتەدى. ءاربىر مەملەكەت ءوزىنىڭ ۇلتتىق قاداعالاۋ جۇيەسىن قۇرۋى قاجەت, سونداي-اق سالىق تولەۋشىلەردىڭ وزدەرىنىڭ ىلەسپە قۇجاتتارىن وسى جۇيەدە رەسىمدەۋىن باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس. قۇجاتتار وسى جۇيەدە رەسىمدەلمەسە, تاۋارلاردى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق شەڭبەرىندە تاسىمالداۋعا تىيىم سالىنادى. كەلىسىمدە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداعىنا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىندا قاداعالاۋ جونىندەگى اقپارات الماسۋ بويىنشا تالاپتار ايقىندالعان. تاۋارلار اينالىمىن قاداعالاۋ تەتىگىن ەنگىزۋ كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى. كەلىسىمدى بارلىق مۇشە مەملەكەتتەر بەكىتكەننەن كەيىن ءاربىر مەملەكەت 120 كۇنتىزبەلىك كۇن ىشىندە قاداعالاۋ تەتىگىن ۇيلەستىرۋگە جانە ىسكە اسىرۋعا جاۋاپتى مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارىن ايقىنداۋى ءتيىس, – دەدى مينيستر.
كەلىسىم كۇشىنە ەنگەن كۇنىنەن باستاپ 12 ايدىڭ ىشىندە قاناتقاقتى جوبا ىسكە قوسىلماق. سونىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا قاداعالاۋ جۇيەسىنىڭ تۇراقتى جۇمىس ىستەۋىنە كوشۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانادى.
بۇعان قوسا وتىرىس بارىسىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قارۋلى كۇشتەردىڭ, باسقا دا اسكەرلەر مەن اسكەري قۇرالىمداردىڭ ارسەنالدارى, بازالارى مەن قويمالارى جانىنداعى تىيىم سالىنعان ايماقتار مەن تىيىم سالىنعان اۋداندار ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ەكى وقىلىمدا قارالىپ, قابىلداندى.
– قاراستىرىلىپ وتىرعان قۇجاتتى دايىنداۋعا باستاماشى بولعان پارلامەنت دەپۋتاتتارى جۇمىس بارىسىندا وق-دارىلەردى ساقتاۋ ارسەنالدارى, بازالارى مەن قويمالارى جانىنداعى تىيىم سالىنعان ايماقتاردى, اۋدانداردى بەلگىلەۋ ماسەلەلەرىندە بىرقاتار كەمشىلىكتەر مەن پروبلەمالار بار ەكەنىنە كوز جەتكىزدى. ونداي ولقىلىقتار, اسىرەسە, بىلتىر ارىس قالاسىندا بولعان توتەنشە جاعداي كەزىندە انىق بايقالدى, – دەدى سەنات دەپۋتاتى نۇرجان نۇرسيپاتوۆ.
سەناتور ارسەنالدارعا, بازالار مەن قويمالارعا ىرگەلەس جاتقان اۋماقتارداعى تۇرعىنداردىڭ, عيماراتتار مەن قۇرىلىس جايلاردىڭ قاۋىپسىزدىگىنىڭ تولىق شەشىلمەگەن ماسەلەلەرىنە, وق-دارىلەردى ساقتاۋ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ شارالارىندا مەملەكەتتىك جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ قىزمەتىن ۇيلەستىرۋدىڭ تومەن دەڭگەيىنە نازار اۋداردى.
بۇل زاڭ جوباسى بويىنشا ەلىمىزدىڭ بىرقاتار زاڭنامالىق اكتىلەرىنە تۇزەتۋلەر ەنگىزىلەدى. سوعان سايكەس قارۋلى كۇشتەردىڭ, باسقا دا اسكەرلەر مەن اسكەري قۇرىلىمداردىڭ ارسەنالدارىنىڭ, بازالارى مەن قويمالارىنىڭ اۋماعى جەردى ەرەكشە شارتتارمەن پايدالانۋ ايماقتارىنا جاتقىزىلادى. ۇكىمەتكە تىيىم سالىنعان ايماقتار مەن اۋدانداردىڭ تىزبەسىن, سونداي-اق ولاردى بەلگىلەۋ ەرەجەسىن بەكىتۋ قۇقىعى, ال وبلىستاردىڭ, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ, استانانىڭ اكىمدىكتەرىنە ولاردىڭ شەكارالارى مەن ورنالاسقان جەرىن ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن كەلىسۋ قۇقىعى بەرىلەدى. ارسەنالداردى, بازالار مەن قويمالاردى تىكەلەي پايدالانۋعا بەرۋگە بايلانىستى ەمەس عيماراتتار مەن قۇرىلىستاردى سالۋعا, شارۋاشىلىق جانە وزگە دە قىزمەتتى جۇرگىزۋگە, تىيىم سالىنعان ايماق اۋماعىندا باقىلاۋعا, فوتوسۋرەتكە تۇسىرۋگە, اۋديو جانە بەينەجازباعا ارنالعان قۇرالداردى, جۇيەلەردى قولدانۋعا تىيىم سالىنادى.
