جالپى وتىرىستىڭ كۇن تəرتىبىندە الدىمەن بەيبىت جينالىستاردى ۇيىمداستىرۋ جəنە وتكىزۋ ءتəرتىبى تۋرالى زاڭ جوباسى قايتا قارالدى. دەپۋتات قانات مۋسين اتالعان زاڭ جوباسىنا پارلامەنت سەناتى ەنگىزگەن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلاردى ءمəجىلىستىڭ زاڭناما جəنە سوت, قۇقىقتىق رەفورما كوميتەتى مۇقيات قاراپ شىققانىن ايتىپ, بىرقاتار مəسەلەگە توقتالدى.
– سەناتتىڭ تۇزەتۋلەرى ءمəجىلىس ماقۇلداعان تۇجىرىمداما مەن مازمۇندى وزگەرتپەيدى ءəرى ونىڭ جەكەلەگەن نورمالارىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان. اتاپ ايتقاندا, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ, استانانىڭ جəنە وبلىستاردىڭ əكىمشىلىك ورتالىق اۋداندارىندا بەيبىت جينالىستاردى ۇيىمداستىرۋدىڭ ارنايى ورىندارىنىڭ مىندەتتى سانىن بەلگىلەۋ, تۇرمىس-تىرشىلىك نىساندارىنىڭ, كولىك پەن وزگە دە ينفراقۇرىلىمنىڭ جۇمىس ىستەۋىنىڭ بۇزىلۋى, ازاماتتاردىڭ ەركىن ءجۇرىپ-تۇرۋىنا كەدەرگى كەل ءتىرۋ سياقتى بەيبىت جينالىستى وتكىزۋدەن باس تارتۋ نەگىزىن الىپ تاستاۋ ۇسىنىلادى. ويتكەنى مۇنداي كەدەرگىلەردى بيلىك ناقتى ءəرى ارنايى ورىندى بەلگىلەۋ كەزىندە ەسكەرۋى جəنە ولاردىڭ الدىن الۋى ءتيىس. ەگەر مۇنداي بۇزۋشىلىقتار جويىلسا, بەيبىت جينالىسقا جەكەلەگەن قاتىسۋشىلاردىڭ قۇقىققا سىيىمسىز əرەكەتتەرىنە بايلانىستى جينالىستى توقتاتپاۋ جəنە بەيبىت جينالىس بارىسىندا دەنساۋلىقتى قورعاۋعا ارنالعان جەكە قورعانىس قۇرالدارىن پايدالانۋعا رۇقسات بەرۋ ۇسىنىلادى. سونىمەن قاتار زاڭ جوباسىنىڭ جەكەلەگەن نورمالارىنىڭ قۇرىلىمىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى, – دەدى قانات مۋسين.
ءمəجىلىس دەپۋتاتتارى بۇل زاڭ جوباسىنا سەنات ەنگىزگەن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلاردى ءبىراۋىزدان قولداپ, داۋىس بەردى. بۇدان كەيىن دەپۋتاتتار وزدەرى باستاماشى بولعان حالىق ارالىق اۆتوموبيل تاسىمالدارىن قاداعالاپ وتىرۋ مəسەلەلەرىنە قاتىستى زاڭ جوباسىن ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلدادى. بۇل قۇجات جونىندە القالى جيىننىڭ مىنبەرىندە دەپۋتات پاۆەل كازانتسەۆ بايانداما جاسادى. ونىڭ ايتۋىنشا, زاڭ جوباسى ناۆيگاتسيالىق پلومبالاردى پايدالانا وتىرىپ, ترانزيتتىك تاسىمالداردى قاداعالاپ وتىرۋ جۇيەسىن قۇرۋ جونىندەگى شارالار كەشەنىن əزىرلەۋگە قاتىستى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا əزىرلەندى. زاڭ جوباسىندا Əكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسكە جəنە «اۆتوموبيل كولىگى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا وزگەرىستەر مەن تولىق تىرۋلار ەنگىزۋ ۇسىنىلادى. وندا «حالىقارالىق تاسىمالداردى قاداعالاپ وتىرۋدىڭ اقپا راتتىق جۇيەسى», «ەلەكتروندى سəيكەستەندىرگىشتەر (ناۆيگاتسيالىق پلوم بالار)» ۇعىمدارىن ەنگىزۋ; ۇكىمەتكە حالىقارالىق تاسىمالداردى قاداعالاپ وتىرۋ جۇيەسىنىڭ ۇلتتىق وپەراتورىن ايقىنداۋ بويىنشا قۇزىرەتتىلىك بەرۋ; حالىق ارالىق اۆتوموبيل تاسىمالدارىن جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە ەلەكتروندى سəيكەستەندىرگىشتەردى پايدالانۋ بولىگىندە تاسىمالداۋشىلارعا قويىلاتىن تالاپتاردى بەلگىلەۋ; ەلەكتروندى سəيكەستەندىرگىشتەردى قاساقانا بۇلدىرگەنى نەمەسە جويعانى ءۇشىن əكىمشىلىك جاۋاپتىلىقتى ەنگىزۋ كوزدەلگەن. سونىمەن قاتار زاڭ جوباسىندا ناۆيگاتسيالىق پلومبالاردى پايدالانۋ ءتəرتىبىن سالىق جəنە بيۋدجەتكە تولەنەتىن باسقا دا مىندەتتى تولەمدەردىڭ ءتۇسۋىن قامتاماسىز ەتۋ سالاسىندا باسشىلىقتى جۇزەگە اسىراتىن ۋəكىلەتتى ورگاننىڭ بەكىتۋى ۇسىنىلادى.
زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ بارىسىندا بايانداماشىدان دەپۋتات بەكبولات تىلەۋحان ونسىزدا شەكارادا ۇزاق كىدىرەتىن جۇك تاسۋشى كولىكتەرگە ناۆيگاتسيالىق پلومبالار ورناتۋ ۇسىن-سونار كەزەكتىڭ پايدا بولۋىن سوقتىرماي ما دەپ سۇرادى. سۇراققا جاۋاپ بەرگەن پاۆەل كازانتسەۆ شەكارادان وتەتىن كولىكتەردىڭ بəرىنە بىردەي اتالعان قاداعالاۋ جۇرگىزىلمەيتىنىن, بۇل پروتسەس ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى بارلىق جۇك تاسۋشى كولىكتەردىڭ 6-7 پايىزىنا عانا قاتىستى ەكەنىن ايتتى. سونداي-اق القالى جيىنعا قاتىسقان قارجى ۆيتسە-ءمينيسترى قانات باەدىلوۆ ەاەو-عا مۇشە مەملەكەتتەردەن قازاقستانعا كەلەتىن كولىكتەر جىلدان-جىلعا كوبەيىپ جاتقانىن, سوندىقتان زاماناۋي تەحنولوگيالاردىڭ كومەگىمەن ولاردى قاداعالاۋ كەرەك ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ناۆيگاتسيالىق پلومبالاردى كولىككە تاعۋ ءبىر مينۋت قانا ۋاقىتتى الادى. سوسىن سيگنال ارقىلى مۇنداي كولىكتەردىڭ قوزعالىسىن مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتىنىڭ سيتۋاتسيالىق ورتالىعى باقىلايدى. بۇعان قوسا قانات باەدىلوۆ دەپۋتات باقىتبەك سماعۇلدىڭ سۇراعىنا وراي الداعى ۋاقىتتا جۇك كولىكتەرىنەن باسقا دا كولىك قۇرالدارىنا, ونىڭ ىشىندە تەمىر جول ارقىلى وتەتىن ۆاگوندارعا قاداعالاۋ جۇرگىزىلۋ قاراستىرىلىپ جاتقانىن ايتتى. ءمəجىلىس توراعاسى نۇرلان نىعماتۋلين بۇل زاڭ جوباسى جونىندە ءسوز قوزعاعاندا دەپۋتاتتاردىڭ زاڭ شىعارۋشىلىلىق جۇمىسىنا باسا نازار اۋداردى.
– ءبىز دەپۋتاتتارىمىزدىڭ باستاماسىمەن əزىرلەنگەن تاعى ءبىر زاڭ جوباسىن ماقۇلدادىق. ەرەكشە ايتۋ كەرەك, ءبىزدىڭ دەپۋتاتتاردىڭ زاڭ شىعارۋ باستاماشىلىعى – وسى سەسسيادا وتە جوعارى. مىسالى, 41 زاڭ جوباسىنا دەپۋتاتتار وزدەرى باستاماشى بولدى. الدىمىزدا تاعى دا ون شاقتى زاڭ جوباسى بار, – دەدى نۇرلان نىعماتۋلين.
سونىمەن قاتار دەپۋتاتتار تمد-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ اۆتوكولىك قۇرالدارىن جىمقىرۋعا قارسى كۇرەستەگى جəنە ولاردى قايتارۋدى قامتاماسىز ەتۋدەگى ىنتىماقتاستىعى تۋرالى كەلىسىمگە وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ جونىندەگى زاڭ جوباسىن ماقۇلدادى. ىشكى ىستەر ءمينيسترى ەرلان تۇرع ىمباەۆ بۇعان 6 ەلدىڭ – رەسەي, تəجىكستان, بەلارۋس, قازاقستان, قىرعىزستان جəنە مولدوۆانىڭ ىشكى ىستەر مينيسترلەرى قول قويعانىن مəلىمدەدى.
– حاتتامانىڭ نەگىزگى ماقساتى – ۇرلانعان اۆتوكولىك يەلەرىنىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ. كەلىسىمدى بەكىتۋ بىرقاتار مəسەلەنى شەشەدى. مəسەلەن, 2005 جىلى كەلىسىم قابىل دانعاننان باستاپ, وسى كەزگە دەيىن ۇرلانعان 220-دان اسا كولىك ءتىڭ تەك 66-سى, ياعني 30%-ى ەلگە قايتارىلعان. ويتكەنى سۇراۋ سالۋ نورمالارى دۇرىس جۇمىس ىستەمەيدى. وسى كەمشىلىكتەردى جويۋ ءۇشىن قۇجاتقا جاڭا نورمالار ەنگىزىلدى. ەندى ەرەجە بويىنشا سۇراۋ سالۋدى ورىنداۋعا ءبىر اي عانا ۋاقىت بەرىلەدى. سۇراۋ سالۋ بويىنشا اقپارات ۇسىنۋدان باس تارتۋ ءۇشىن ناقتى نەگىز قاجەت. سونداي-اق حاتتامادا جول-كولىك, ءورت جəنە تابيعي اپاتتان زارداپ شەككەن اۆتوكولىكتەر تۋرالى ءمəلىم ەت بەرۋ, كەدەن ورگاندارىمەن اقپارات الماسۋ جəنە ءبىر جىل ىشىندە سۇراۋى جوق اۆتوكولىك, قاي جەر دە انىقتالسا, سول مەملەكەتتىڭ مەن شىگىندە قالدىرۋ مəسەلەلەرى قاراستىرىلعان. بۇل جەردە ءبىر ەسكەرتپە بار. ءبىزدىڭ مەملەكەتتە شەكارادان وتەتىن كولىكتەر تۋرالى ورتاق اقپاراتتىق دەرەكتەر بازاسى جوق. سوندىقتان بۇل نورما قازاقستانعا قولدانىلمايدى, – دەدى ەرلان تۇرعىمباەۆ.
بۇل زاڭ جوباسىن تالقىلاعان كەزدە مينيستر ۇرلانعان كولىكتەردى شەكارا اسىرىپ جىبەرۋ مəسەلەسىنە قوسا ەل ىشىندەگى كولىك ۇرلىعىمەن دە كۇرەس شارالارىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ىشكى ىستەر مينيسترلىگى بىلتىر ماۋسىم ايىندا اۆتوكولىك بولشەكتەرى تەك ارنايى دۇكەندەردە ساتىلۋى كەرەك دەگەن نورمانى ەنگىزىپتى. لومباردتاعىداي ەندى كولىك يەسى بولشەكتەردى قاي كولىكتەن العانىن دəلەلدەپ, تەحنيكالىق قۇجات پەن جەكە باسىنىڭ كۋəلىگىن كورسەتەدى. ياعني كولىك بولشەكتەرى بازارىندا قانداي سايمان قاي كولىكتەن الىنعانى بەلگىلى بولادى. بۇعان قوسا, اۆتوكولىكتەرگە قاتىستى مəلىمەتتەر بازاسى ينتەگراتسيالاندى. كولىك جۇرگىزۋشىسىنىڭ وزىمەن بىرگە بارلىق قۇجاتىن الىپ ءجۇرۋ ەرەجەسى الىنىپ تاستالماق. تەك جەكە كۋəلىگى بولسا, جەتكىلىكتى. ال جۇرگىزۋشىنىڭ كولىگى قانداي, قانشا سەنىمحات جازىلدى, ساقتاندىرۋ ءپوليسى قاشان اياقتالادى, تەحنيكالىق تەكسەرىستەن قاشان ءوتتى, ايىپپ ۇلى قانشا – ءبəرى دە مəلىمەتتەر بازاسىنان كورىنىپ تۇرادى. سول ءۇشىن بۇگىنگى تاڭدا پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى 6 مىڭ پلانشەت قولدانادى. جالپى وتىرىستا ماقۇلدانعان تاعى ءبىر قۇجات يرانمەن ازاماتتىق ىستەر بويىنشا ءوزارا قۇقىقتىق كومەك تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى زاڭ جوباسى بولدى. بۇل كەلىسىمدە ەكى ەلدىڭ قۇزىرەتتى ورگاندارىنىڭ ازاماتتىق ىستەر بويىنشا ءوزارا قۇقىقتىق كومەك كورسەتۋ مəسەلەلەرى رەگلامەنتتەلەدى. قۇجاتتا كومەك كورسەتۋدەن باس تارتۋ نەگىزدەرى, قۇقىقتىق اقپارات جəنە ماتەريالدارمەن الماسۋ, زاڭ اكتىلەرىن تانۋ جəنە ورىنداۋ شارتتارى جان-جاقتى ايقىندالعان. سونداي-اق قۇجاتتاردى تاپسىرۋ شارتتارى, دəلەلدەمەلەردى جيناۋ جəنە بەرۋ, كۋəگەر مەن ساراپشىنى شاقىرۋ, سوت اكتىلەرى مەن تورەلىك شەشىمدەردى تانۋ جəنە ورىنداۋ بەلگىلەنگەن. ەكى مەملەكەتتىڭ قۇقىقتىق كومەك كورسەتۋ رəسىمدەرىندە تىكەلەي ءوزارا ءىس-قيمىل جاسايتىن قۇزىرەتتى ورگاندارى ايقىندالعان.
