وي بىرلىگىنىڭ ۇقساستىعى ويشىلداردىڭ ءبىرىن-ءبىرى قايتالاۋى ەمەس, اركىم ءوزى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان قوعامنىڭ جوعارى-تومەن دەڭگەيىنە بايلانىستى نە كۇيىنىپ, نە ءسۇيىنىپ ايتۋىنان تۋعان مۇلدە دەربەس ويلار دەپ قاراۋعا ءتيىسپىز. اسىرەسە, ابايدىڭ جاعدايىندا. ادامزات ادامزات بولىپ قاۋىم قۇرعالى سول ادامداردىڭ از عانا توبىنىڭ كوزى اشىق بولىپ, قالعان كوپشىلىگى توبىرلىق سانادا ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى ەكەن. وي ويلاۋ, سانانى جەتىلدىرۋ, ىزگىلىككە ۇمتىلۋ, و دۇنيە مەن بۇ دۇنيە اراسىنداعى جاقسىلىق پەن جاماندىقتى ويمەن ولشەپ كورۋ, وبال مەن ساۋاپتىڭ ءباسىن ءتۇسىنۋ – توبىردىڭ ەسىنە كەلمەيدى ەكەن. اقىل-ەسى تولىق توپتان گورى كوڭىلى سوقىر, وسسەم ەكەن, جەتىلسەم ەكەن دەپ العا تالپىنبايتىن توبىر كوپ بولاتىن كورىنەدى. ولاردىڭ كوڭىل-كوزدەرى جاقسىلىقتان گورى جامانشىلىقتى كورۋگە قۇشتار. ءدال وسىنداي توعىشار توپتىڭ كەساپات مىنەزىنە كۇيىنگەن پۋشكين پ.ا.ۆيازەمسكيگە جازعان ءبىر حاتىندا: «تولپا جادنو چيتاەت يسپوۆەدي, زاپيسكي ي etc. پوتومۋ چتو ۆ پودلوستي سۆوەي رادۋەتسيا ۋنيجەنيۋ ۆىسوكوگو, سلابوستي موگۋششەستۆا. پري وتكرىتي ۆسياكوي مەرزوستي ونا ۆ ۆوسحيششەني» دەيدى. وزگەنىڭ تابىسىن كورە الماۋ, ارالارىنان اقىلى اسقان بىرەۋ شىعا قالسا ء«تايىرى, و دا ادام بولا قاپتى عوي» دەپ كەمسىتۋ, وزعان ادامنىڭ كەمشىلىگىن كورۋگە قۇمارتىپ تۇراتىن پۋشكين كۇيىنگەن توعىشار توپ قازاقتا دا جەتىپ-ارتىلاتىنىن اباي 39-سوزىندە ايتىپ ءوتىپتى. «قازاقتىڭ شىن سوزگە نانباي, قۇلاق تا اسپاي, تىڭداۋعا دا قولى تيمەي, پالەلى سوزگە, وتىرىككە سۇتتەي ۇيىپ, بار شارۋاسى سۋداي اقسا دا, سونى ابدەن ەسىتىپ ۇقپاي كەتپەيتۇعىنى قالاي؟» – دەپ ءوزى قۇلاپ جاتىپ, ەلگە سىيلى ادامنىڭ سۇرىنگەنىنە كۇلەتىن, تاعى ءبىر سۇرىنگەنىن كورۋگە قۇمار بولىپ تۇراتىن «كۇلكىشىل كەردەڭ نادانداردىڭ» وسەكقۇمار مىنەزىنە اباي دا پۋشكيننەن كەم كۇيىنگەن جوق.
وسىنداي توعىشارلىق پەن توپاستىقتى ءوز ەلىنەن كوپ كورگەن پۋشكين كۇيىنىشىن ودان ءارى جالعاستىرا كەلىپ: «چەرت دوگودال, س تاكيم ۋموم ي تالانتوم روديتسيا منە ۆ روسسي» دەپ وكىنە كەلىپ: «جيۆايا ۆلاست دليا چەرني نەناۆيستنا, وني ليۋبيت ۋمەيۋت تولكو مەرتۆىح» دەپ ويىن اياقتايدى. پۋشكين ويىن جولما-جول قايتالاماسا دا, الىستا جاتقان اباي دا وسىمەن ۇندەس ويىن وزىنشە ءوربىتىپ, ءبىر-اق اۋىز سۇراقپەن شەكتەلەدى. پۋشكين سياقتى سان ءتۇرلى مادەنيەتپەن, سان ءتۇرلى ۇلتتارمەن ارالاسىپ كورمەگەن اباي, تاعى دا سول قازاعىنىڭ ءومىرىن مىسالعا الا كەلىپ: «وسى, ءبىزدىڭ قازاقتىڭ ولگەن كىسىسىنىڭ جامانى جوق, ءتىرى كىسىسىنىڭ جامانداۋدان امانى جوق بولاتۇعىنى قالاي؟» دەيدى. ءتىرىنى تىلدەپ, ءولىنى ءپىر دەپ قارايتىن قاسيەت قازاققا دا, ورىسقا دا, باسقاعا دا ورتاق ەكەن. ادام بالاسىندا قانداي قاسيەت بولسا, ول قاسيەتتىڭ ءبارى قازاققا دا ورتاق ەكەنىن اباي تاپ باسىپ ايتىپ وتىر. «وسىنداي اقىل مەن تالانت بەرىپ, مەنى رەسەيدە تۋعىزۋعا قاي سايتان تۇرتكى بولدى ەكەن!» دەگەن پۋشكيننىڭ وكىنىشىن وقىپ وتىرىپ, ەرىكسىز اباي ەسكە تۇسەدى. كوپ قارعانىڭ ىشىندەگى ءبىر سۇڭقار, كوپ جابىنىڭ ىشىندەگى ءبىر تۇلپار. سول كوپ قارعا مەن كوپ جابى ء«وزى ەرمەي, ەرىك بەرمەي قور ەتىپ», «جاپىراعى قۋارعان ەسكى ۇمىتتەي», «نە ول ەمەس, بۇل ەمەس» بولىپ, «مۇڭداسۋعا جان تاپپاي» كۇي كەشىپ جۇرگەن ابايعا شىن جانىڭ اشيدى ەكەن. 14 جاسىندا جۋكوۆسكي مەن دەرجاۆيننەن «ورىس پوەزياسىنىڭ بولاشاعى» دەپ ماقتاۋ ەستىگەن, 27 جاسىندا يمپەراتور نيكولاي ءى-ءنىڭ: «مەن بۇگىن روسسيانىڭ ەڭ اقىلدى ادامىمەن كەزدەستىم» دەگەن ءسوزىن ءوز قۇلاعىمەن تىڭداعان پۋشكين الگىندەي دەپ وكىنسە, ابايدىڭ كۇيى قانداي بولماق؟
پۋشكين ولگەن سوڭ 9 جىلدان كەيىن دۇنيەگە كەلگەن ابايدى پۋشكيننىڭ «زامانداسى عوي» دەپ وزىمىزگە جاقىن تۇتساق, پۋشكيننەن ەكى جارىم مىڭ جىل بۇرىن ءومىر سۇرگەن فيلوسوفتارمەن اباي ويلارى قالاي ۇندەسىپ جاتقانىنا زەر سالىپ كورەيىك.
الەمدى جاراتقان قۇداي تۋرالى ايتا كەلىپ پلاتون: «كاكوۆو بىلو نامەرەنيە بوگا سوزداۆايا ۆسەلەننۋيۋ؟ كاكوۆا پريچينا سوزدات مير بىلا ۋ نەگو؟ – سدەلات دوبرو, ليبو بوگ دوبر». ءوزى قويعان سۇراققا پلاتون كامىل سەنىممەن ءوزى جاۋاپ بەرسە, اباي دا بۇل سۇراققا ەكى جول ولەڭمەن جاۋاپ بەرىپ وتەدى.
«اللانىڭ ءوزى دە راس, ءسوزى دە راس...
ماحابباتپەن جاراتقان ادامزاتتى», – دەپ تۇسىندىرەدى اباي دۇنيەنىڭ جاراتىلۋ سەبەبىن. ءبىرى قۇداي, ءبىرى اللا دەپ وتىرسا دا, ەكەۋى دە بار الەم ءبىر جاراتۋشىنىڭ ماحابباتى مەن مەيىرىمىنىڭ ارقاسىندا جارالعانىنا ءشۇباسىز سەنىپ وتىر. سوكرات, اريستوتەل, ديوگەن, ەۆريپيد, اريستوفانداردىڭ اراسىندا تالعام مەن تانىم (ۆكۋس ي ۋبەجدەنيە) جايلى تالاسا ءجۇرىپ, پلاتون جاراتۋشى مەن جاراتىلۋشى جايلى وسىنداي عارىشتىق سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەسە, اباي اۋىلداعى ورازبايلارمەن ارپالىسىپ ءجۇرىپ-اق پلاتون قويعان سۇراققا وزىنشە جاۋاپ تاۋىپ قويىپتى.
«تومەندەر سىبىرلاسادى, بيىكتەر سىرلاسادى» دەگەن وسى بولسا كەرەك.
«نە دليا ودنوگو ۋگولكا يا روجدەن: ۆسە ليۋدي منە براتيا, ۆەس مير منە وتچيزنا» (سەنەكا).
«ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي باۋىرىم دەپ» (اباي).
«اكەنىڭ بالاسى – ادامنىڭ دۇشپانى,
ادامنىڭ بالاسى – باۋىرىڭ» (اباي).
«نەۋمەرەننىي گنەۆ پوراجداەت بەزۋميە» (سەنەكا).
«اشۋ – اساۋ ات, تىزگىنىن تارتىپ ۇستاماساڭ ورعا جىعادى» (اباي).
«مى پوچيتاەم ۆسەح نۋليامي,
ا ەدينيتسامي – سەبيا» (پۋشكين),
«ەدينيتسا ءنولسىز-اق, از باسىمدىق بولار ول. ەدينيتسا كەتكەندە نە بولادى وڭشەڭ ءنول» (اباي).
«رانشە تى ۋمرەش يلي پوزجە – نەۆاجنو. حوروشو يلي پلوحو – ۆوت چتو ۆاجنو. حوروشو ۋمەرەت – يزبەجات وپاسنوستي جيت دۋرنو» (سەنەكا).
ءولىم جايلى كوپ تولعانعان سەنەكا: «ادام بالاسى انادان تۋا سالىپ ولىمگە بەتتەيدى. ءبىرى – جاقسى ءولىم, ەكىنشىسى جامان ءولىم, ءۇشىنشىسى – ەرتە ءولىم. جاقسى ءولىم – جاراتۋشىمەن جاقىن بولىپ, ىزگىلىكپەن ءىس تىندىرىپ ولگەن ءولىم, جامان ءولىم – قولىنان كەلىپ تۇرسا دا باستاعان ءىسىن اياقتاۋعا ەرىنگەن ادامنىڭ ءولىمى, ەرتە ءولىم – ءوزى ولمەي جاتىپ ءولۋ, ياعني ەشنارسە بىتىرە الماعان ادامنىڭ جاعىمپازدىق پەن جارامساقتىقتىڭ اراسىندا جالتاقتاپ ءومىر سۇرگەن ادامنىڭ ءولىمى» (سەنەكا).
سەنەكانىڭ ءولىم تۋرالى مۇنداي انىقتاماسىنا اباي ءولىم مەن ءومىر جايلى بارلىق ولەڭدەرىندە جەرىنە جەتكىزە ايتىپ كەتكەن. اسىرەسە, وسپانعا دەگەن ولەڭى سەنەكانىڭ جاقسى ءولىم جايلى ايتقان انىقتاماسىنا دالمە-ءدال كەلىپ-اق تۇر. ءۇزىندى كەلتىرەيىك.
«جايناعان تۋىڭ جىعىلماي,
جاسقانىپ جاۋدان تىعىلماي,
...جاقسى ءومىرىڭ بۇزىلماي,
جان بىتكەننەن تۇڭىلمەي,
جايدارى ءجۇزىڭ جابىلماي,
...جان بىتكەنگە جالىنباي
جاقسى ءولىپسىڭ, ياپىرماي!».
ءىلىم-ءبىلىمنىڭ بۇلاعىنان ەركىن سۋسىنداپ, الەمدىك وي-تەڭىزىندە ەركىن قۇلاش ۇراتىنداي ابايدا مۇمكىندىك بولعان جوق. بار بولسا سەمەيدىڭ جۇپىنى كىتاپحاناسى بولدى. سول جۇپىنى كىتاپ قورى ارقىلى اباي تانىم دەڭگەيىنىڭ عارىشتىق بيىگىنە قالاي كوتەرىلدى؟ اتالعان عۇلاما فيلوسوفتاردىڭ ەڭبەكتەرىن ماتىندىك نۇسقاسى بويىنشا وقىپ شىعا الدى ما؟ 37-سوزىندەگى «سوكراتقا ۋ ىشكىزگەن, يواننا اركتى وتقا ورتەگەن, عايسانى دارعا اسقان, پايعامبارىمىزدى تۇيەنىڭ جەمتىگىنە كومگەن كىم؟ ول – كوپ, ەندەشە كوپتە اقىل جوق. ەبىن تاپ تا, جونگە سال», – دەگەن عاقلياسىن, 27-سوزىندە سوكرات شاكىرتى اريستوديمگە (اريستوتەل. د.ي.) قويعان: «ونەرىمەن ادامدى تاڭعالدىرعان ادام بار ما؟» دەگەن سۇراعىنا اريستوتەل گومەردىڭ اقىندىعىن, سوفوكلدىڭ تراگەديالارىن, زەۆكسيستىڭ سۋرەتتەرى جايلى ايتقان جاۋاپتارىنا قاراپ, اباي اريستوتەلدىڭ ونەر, تەاتر, دراماتۋرگيا جايلى «پوەتيكا» اتتى ايگىلى كىتابىمەن تانىس بولدى ما ەكەن دەپ تە ويلاپ قالاسىڭ.
لۋتسي سەنەكا وسكەن ورتا مەن تاربيەنىڭ ادام ءومىرىن قالىپتاستىرۋعا زور ىقپال ەتەتىنى جايلى ايتا كەلىپ, مىناداي قورىتىندىعا كەلەدى. «ەسلي بى ون (نەرون) روديلسيا ۆ پارفين, تو س ملادەنچەستۆا ناتياگيۆال بى لۋك, ەسلي بى ۆ گەرماني, – تو ۆ دەتستۆە ۋجە زاماحيۆالسيا بى لەگكيم كوپەم, ا جيۆي ون ۆ ۆرەمەنا ناشيح پراششۋروۆ, ەمۋ پريشلوس بى ۆىۋچيتسيا سكاكات ۆەرحوم ي بيتسيا ۆرۋكوپاشنۋيۋ. كاجدوگو پوۆەليتەلنو پوبۋجداەت ك ەتومۋ ۆوسپيتانيە, پرينياتوە ۋ ەگو پلەمەني».
ءبىز بىلەتىن ورتادا «حالقىم نادان بولعان سوڭ, قايتىپ ادام بولايىن» دەپ شاراسىز كۇي كەشىپ جۇرسە دە, اباي سول سەنەكا جەتكەن وي بيىگىنە «سوقتىقپالى, سوقپاقسىز جەردە» ءجۇرىپ-اق قاراپايىم قازاقى تۇعىر ارقىلى كوتەرىلە ءبىلدى. «قاينايدى قانىڭ, اشيدى جانىڭ, مىنەزدەرىن كورگەندە» دەپ قازاعىنىڭ جەر-جەبىرىنە جەتىپ ۇرىسايىنشى دەپ ۇرىسقان جوق, وعان جانى اشىعاننان ۇرىستى. ادام بولسا ەكەن, ساناسى ويانسا ەكەن دەپ «جاپىراعى قۋراعان ەسكى ۇمىتپەن», «اۋرۋ جۇرەگى اقىرىن جاي سوققانعا» دەيىن ەلىن «تالاپتىڭ ءدامىن تاتۋعا» شاقىرۋمەن بولدى. ءارى وزدەرى ەرمەي, ءارى ەرىك بەرمەي «قور ەتكەن» جۇرتىنا «قايراتتان بەركىن, جىگەرلەن سىلكىن» دەپ ناسيحات ايتۋدان قاجىعان كەزدە اشۋ-ىزاعا «شام جاعىپ», سول اشۋى جان تۇبىندە جاتقان قاتپار-قاتپار وي مارجاندارىن كەزەك-كەزەگىمەن لىقا سەرپىپ كومەيگە اكەپ تىرەيتىن بولسا كەرەك. اباي حالقىن سۇيگەندىگىنەن ۇرىستى, سۇيگەندىگىنەن جانى اشىدى, سول كۇيىنىش پەن جانى اشۋدىڭ «اسپانداعى اي مەن كۇننىڭ شاعىلىسىنداي» الاپات جارقىلىنان بۇكىل ادامزاتقا ورتاق وي مارجاندارى پارناستا ەمەس, افينادا ەمەس, ريمدە ەمەس, الىستاعى جيدەبايدا تۋىپ, الەمدىك وي-سانامەن قاناتتاسىپ, ۇشتاسىپ جاتۋىن اباي ويىنىڭ وزىندىك جەمىسى, ياعني «اباي فەنومەنى» دەپ اتاۋىمىزعا جالتاقسىز جول سىلتەيدى.
بايقايسىز دا, ابايدىڭ كەۋدەسىنەن پلاتون ايتقان «پوەزيا مۋزاسىنىڭ قاسيەتتى ورىن تاپقانىنا» ءشۇبا كەلتىرمەيسىز. «جان قۋاتى دەيتۇعىن قۋات – كوپ نارسە, ءبارىن مۇندا جازارعا ۋاقىت سىيعىزبايدى» دەپ 43-سوزىندە ابايدىڭ ءوزى جازعانداي, قاعاز بەتىندەگى ورىنعا قانشا ۇنەممەن قاراساق تا, ۇلى ابايدىڭ بۇكىل حالىقتىق ۇلى تويىنىڭ تۇسىندا ابايدىڭ ۇلىلىعىن تانىتاتىن ويلارىنىڭ باعزى زامان مەن بەرتىنگى زامان ويشىلدارىنىڭ تانىم-تۇسىنىكتەرىمەن ۇشتاسقان, تىم بولماسا ءتورت-بەسەۋىن ايتىپ وتەيىكشى:
«چەلوۆەك روجدەن دليا سمەرتي» (سەنەكا) دەسە, اباي: «ولمەك ءۇشىن تۋعانسىڭ, ويلا شىراق» دەپ ەكەۋارا سويلەسىپ وتىرعانداي وپ-وڭاي وي تاستاي سالادى.
«كاجدىي ۋحوديت يز جيزني تاك, سلوۆنو تولكو چتو ۆوشەل» (ەپيكۋر). ابايدىڭ – 34-ءسوزىن قاراڭىز.
«تولكو توت دوستوين بوگا, كتو پرەزرەل بوگاتستۆا» (ەپيكۋر). اباي – 35-ءسوز. «پوەزيا كاك انگەل ۋتەشيتەل, ستالا مەنيا, ي يا ۆوسكرەس دۋشوي» (پۋشكين). اباي – «وزگەگە كوڭىلىم تويارسىڭ».
«ۆسياكي يستيننىي چەلوۆەك دوبرا پريچاستەن بوجەستۆۋ» (سەنەكا). اباي: «ۇيات كىمدە بولسا – يمان سوندا» (36-ءسوز).
«گورديتسيا سلاۆويۋ سۆويح پرەدكوۆ نە تولكو موجنو, نە ۋۆاجات ونوي ەست پوستىدنوە مالودۋشيە» («كارامزين). اباي – 24-ءسوز, نەمەسە «قازاقتىڭ شىعۋ تەگى تۋرالى بىرەر ءسوز».
«لۋتسيلي, تى ۋديۆلياەشسيا, چتو چەلوۆەك يدەت ك بوگام؟ نو ي بوگ پريحوديت ك ليۋديام ي داجە – چەگو ۋجە بولشە؟ – ۆحوديت ۆ ليۋدي» (سەنەكا). اباي – 35-ءسوز.
«ستراح – ستراجا تسارەي» (سەنەكا). اباي – «ۋايىم – ەر قورعانى».
«گورە وت ۋما» (گريبوەدوۆ). اباي – «قايعى شىعار تىلىمنەن, ىزا شىعار بىلىمنەن».
تىزە بەرسەك بۇل سەكىلدى قاتار ويلار تولىپ جاتىر. «اباي – دانىشپان» دەپ جالپىلاما ايتا بەرگەنشە, ونىڭ دانىشپاندىعىن ايعاقتايتىن ولەڭدەرى مەن قارا سوزدەرىندەگى ويلارىنا تام-تۇمداپ قانا سىلتەمە جاساپ وتتىك.
قازاق ولەڭىنىڭ ورىسىندە ابايعا دەيىن دە, ابايدان كەيىن دە « ۇلى» دەپ تانىلعان نەمەسە ۇلى دەپ ايتۋعا لايىق اقىندارىمىز از بولعان جوق. بىراق, سولاردىڭ بارىنەن بيىك تۇرعان – اباي.
نەسىمەن؟ ولەڭ ءسوزدىڭ بار بوياۋى مەن قۇدىرەتىن جۇرەگىنە ۇيالاتا بىلۋىمەن, جازبا ادەبيەتىنىڭ ەۋروپالىق كلاسسيكالىق ۇلگىسىن قازاق ولەڭ قۇرىلىمىنا ەركىن ەنگىزە بىلۋىمەن, فورما مەن مازمۇننىڭ ىشكى-سىرتقى گارمونياسىن قازاقتىڭ قارا ولەڭى داستۇرىمەن تابيعي جاراسىم تاپتىرا بىلۋىمەن, وزىنە دەيىنگى نە باتىستىڭ, نە شىعىستىڭ كلاسسيكالىق پوەزياسىندا كەزدەسپەيتىن جاڭا تەڭەۋلەر مەن ەپيتەتتەردى كوپ ويلاپ قينالماي, قالىپتاسقان كانونداردى بۇزدىم-اۋ دەپ جالتاقتاماي, جاسقانباي ەركىن ەنگىزۋى – ونى «بار جاڭانىڭ باسى» ء(ا.كەكىلباەۆ) رەتىندە تانۋىمىزعا مول مۇمكىندىك بەرەدى. اباي وي مەن ۇيقاس ىزدەمەيدى, وي مەن ۇيقاس ابايدى ىزدەپ تابادى. قازاقتىڭ بايىرعى سوزدەرىنىڭ ءوزى اباي قاجەت ەتسە جاڭاشا ءتۇر, جاڭا بوياۋعا مالىنىپ شىعا بەرەدى ەكەن. «جاس جۇرەك جايىپ ساۋساعىن», «ۋاقىت كۇندى يتەرىپ», «اداسقان كۇشىك سەكىلدى, ۇلىپ جۇرتقا قايتقان وي», «اقىل – جۇرەكتىڭ سۋاتى», «جۇرەگىڭە سۇڭگى», ء«ىشى زالىم, سىرتى ابىز», «كۇلكىنىڭ ەرنى كەزەرمەس», «بالالىق ءولدى, ءبىلدىڭ بە؟», «مەنىمەن مەنىكىنىڭ ايرىلعانىن», «ىشتەگى ەسكى جالىن», «اۋىر ويدى كوتەرىپ اۋىرعان جان», ء«وزى شوشقا, وزگەنى يت دەپ ويلار», «شايتاننىڭ شاكىرتى», «ۇرى ساعات», «ۇيىقتاعان وي», «ىزالى جۇرەك, دولى قول, ۇلى سيا, اششى ءتىل», «قىرىق جاماۋ جۇرەك», «ادامزات بۇگىن ادام, ەرتەڭ توپىراق».
باسقا اقىنداردىڭ شىعارمالارىنان قانشا ىزدەسەڭ دە «ارىستىڭ سۋىنان اكۋلا ىزدەگەندەي» (ا.سۇلەيمەنوۆ), وسى تەڭەۋلەرگە ۇقساس سوزدەردى تابا المايسىڭ.
ا.پۋشكيننىڭ «ەۆگەني ونەگين» رومانىن بىتپەي قالعان شىعارما دەپ, ال ونەگيندى «بولا الماي قالعان دون جۋان» دەپ قاتتىراق سىناپ تاستاعان ف.ۆ.بۋلگارين پ.ا.ۆيازەمسكيگە جازعان ءبىر حاتىندا: «پۋشكين دۋەلدە ولمەسە ونىڭ اتى وسىنشالىقتى اسپانداماس ەدى» دەپ ۇشقارى پىكىر ايتىپ قالعان ەكەن. قازاق اراسىندا دا اباي جايلى: «اباي ءوز حالقىن جەردەن الىپ, جەرگە سالىپ جامانداي بەرمەسە, مۇنشالىقتى اتى شىقپاس ەدى» دەگەن كۇڭكىلدەردى ەستىپ قالامىز. ەگەر بارىنە وسىنداي ۇستانىممەن قارايتىن بولساق, ناپولەون بوناپارتتىڭ: «ەگەر يسۋس حريستوس كرەستكە كەرىلمەسە – ول قۇداي بولماس ەدى» دەگەن پىكىرىنە بۇكىل حريستيان الەمى مويىنسۇنىپ وتەر ەدى. الايدا, ولار وسىلاي دەدى ەكەن دەپ جالتاقتاپ قالعان ەشكىم جوق, ءبارى دە «باياعىداي كورىنىپ» (اباي), ءومىر كوشى جالعاسا بەردى – پۋشكين پوەزيا شىڭىنا اينالدى, يسۋس حريستوس قۇدايعا اينالدى (نەمەسە اينالدىردى), اباي – قازاقتىڭ باس اقىنىنا اينالدى ( ا.بايتۇرسىنوۆ).
پۋشكين مەن اباي تۋرالى قاتارلاستىرا ءسوز قوزعاعاندا «تاتيانانىڭ حاتتارى», «تاتيانانىڭ قىرداعى ءانى» جايلى ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. «ەۆگەني ونەگين» رومانىندا تاتيانا ونەگينگە حات جازباعان, ويتكەنى, ول فرانتسۋزشا بولماسا ورىسشا حات جازا المايدى, تەك ەۆگەنيمەن ءوز ۇيىندە ەكىنشى رەت كەزدەسكەن سوڭ ونى جان-دۇنيەسىمەن قۇلاي سۇيگەن 15 جاسار قىز عاشىقتىق ازابىن تارتىپ, بار سەزىمىن قيالىنداعى حاتقا تۇسىرمەك بولىپ, ءوز-وزىمەن ارپالىسقا تۇسەدى. ىشتە جالىنداعان ماحاببات وتىنىڭ اسەرىنەن ول تەرشىگەن تەرەزەگە كەپ «و.ە.» دەپ جازعانىن ءوزى دە بىلمەي قالادى. تاتيانانىڭ بارلىق «حاتى» وسى عانا. ال ابايدا تاتيانا جازعان بىرنەشە حات بار. اباي شىعارعان «تاتيانانىڭ قىرداعى ءانى» بار قازاققا قازاق قىزىنىڭ شەرلى ماحابباتىنداي بولىپ كەڭ تارادى.
بۇدان شىعاتىن قورىتىندى – ونەگين مەن تاتيانا حاتتارى ەشقانداي دا اۋدارما ەمەس, رومانداعى سەزىم تولقىنىستارى مەن ماحاببات ازابىنىڭ پوەتيكالىق كەرەگەسىن كەڭەيتىپ, جاس كەۋدەدەگى ارمان مەن امالسىزدىقتى ەلەگيالىق-رومانتيكالىق بيىككە كوتەرگەن ابايدىڭ ءتول تۋىندىسى دەپ قاراعانىمىز ءجون...
رەسەيدەگى قالىڭ «ۇيقىدا جاتقان» توبىرىنا قانشا اشۋ-ىزاسىن توگىپ ءبىر كەزدە «كولوكولچيك ودنوزۆۋچنىي, ۋتوميتەلنو گرەميت» دەپ ولەڭ جازعان پۋشكين ول توبىردىڭ ەرتە مە, كەش پە ايتەۋىر ءبىر ويانىپ, كوكىرەگى سەزىمتال, كوزى اشىق ۇلتقا اينالارىنا سەنىممەن قارادى. چااداەۆقا جازعان حاتىندا ول: «روسسيا ۆوسپريانەت وتو سنا» دەپ بۇرىنعى وكىنىش-كۇيىنىشتەرىن ءبىر ساتكە ۇمىتقانداي بولدى. ۇمىتىپ قانا قويماي ونىڭ زور بولاشاعىن دا كوزىنە ەلەستەتتى. «ۋاقىت وتەر, ۇلى ورىس ترويكاسى قوڭىراۋلاتىپ, بار جۇرتتى تاڭعالدىرىپ, كەيبىرەۋلەرىنىڭ قىزعانىشىن وياتىپ, ەل مەن ەلدىڭ اراسىن قاق جارىپ ءوتىپ بارا جاتاتىن كەزى دە كەلەر» دەگەن ۇمىتپەن ەسكى قايعى-مۇڭىن جۋىپ-شايسا, اباي دا ودان قالىسپاپتى. م.اۋەزوۆتىڭ «اباي» رومانىندا مىناداي كورىنىس بار.بيىك جارتاستىڭ باسىنا شىعىپ الىپ اباي ەرالى جازىعىنا الىستان قاراپ تۇر. ەرالى جازىعىن تەگىس تۇمشالاعان ساعىم كەنەتتەن ابايدىڭ كوزىنە شەكسىز تەڭىز بوپ ەلەستەيدى. سول تەڭىز بەتىندە ابايدىڭ قيالداعى اق كەمەسى ءجۇزىپ بارا جاتىر. وندا رۋ دا جوق, بۇرۋ دا جوق, بارىمتا مەن باقاي ەسەپ باقتالاستىق تا جوق, ۇلكەن ماقساتقا بەت بۇرىپ, باسقا كەمەلەرمەن قاتارلاسىپ اشىق تەڭىزگە شىعىپ بارا جاتىر:
ول – قازاقتىڭ كەمەسى
ول – ابايدىڭ اق كەمەسى.
* * *
1995 جىلى «جازۋشى» باسپاسىندا ديرەكتور بولىپ قىزمەت ىستەپ جۇرگەن كەزىمدە اتى-ءجونى بەلگىسىز ءبىر كىسى كەلىپ: «مىناۋ ابايدىڭ بۇرىن-سوڭدى ەش جەردە جاريالانباعان ولەڭى» دەپ ماشينكاعا باسىلعان ءبىر جاپىراق قاعاز ۇسىندى. وقىپ شىقتىم. اباي ستيلىنە ۇقسايتىن سياقتى. جالعىز ولەڭدى كىتاپ ەتىپ شىعارا المايسىڭ, گازەت-جۋرنالعا ۇسىنۋدى اسىعىستىق بولار ما ەكەن دەپ جۇرگەندە مەن باسپادان كەتىپ قالدىم. بۋما-بۋما قاعازدارىمدى ۇيگە الىپ كەلدىم. بىراق ۋاقىت وتكەن سوڭ باياعى قاعاز ەسىمە ءتۇسىپ, ارحيۆتەرىمدى اۋدارا قاراپ, اقتارا تەكسەردىم – الگى ءبىر جاپىراق قاعاز تابىلمادى. جۋىقتا عانا سول پاپكالاردى قايتا قاراپ, باسقا ءبىر قاعازدى ىزدەپ وتىر ەدىم, ء«بىر جوقتى ءبىر جوق تابادى» دەگەندەي, ءۇشتى-كۇيلى جوق بولىپ كەتكەن باياعى سارى قاعازدىڭ ءدال وسى ماقالانى جازۋ ۇستىندە تابان استىندا تابىلا كەتكەنى! سول قاعازداعى «بۇرىن-سوڭدى ەش جەردە جاريالانبادى» دەگەن اباي ولەڭى مىناۋ (ەندى ونىڭ تورەلىگىن ابايتانۋشىلار مەن كوزقاراقتى وقىرماندار ايتا جاتار):
كوكىرەكتى شەر كەرنەپ كوڭىل قاياۋ,
ەلىم بە دەپ جۇرگەندە, دوسىم دا جاۋ,
سۇيەر كىسىم, سۇيەنەر جاقىنىم جوق,
ءبىر وزىڭە سيىندىم, و, قۇداي-اۋ.
سوزگە ەرسەم-اق جولىمنان اداسامىن,
كونبەي جۇرسەم كوپ يتپەن تالاسامىن.
تەك وتىرسام تەپكىلەپ شىداتپايدى,
ەندى قايتىپ بۇل ەلمەن جاراسامىن؟
ءبىر مومىننىڭ ۇستاسام تۇزىك ءىسىن,
ءجون دەمەيدى عارىپتىڭ ءجون جۇمىسىن,
اردان بەزگەن, ارى جوق, وڭشەڭ زالىم,
ىرىلداتىپ جابادى يت پەن قۇسىن.
كوپ توبەتكە جەتەدى قايدان كۇشىم,
ادالدى قۇتقارا الماي پىسادى ءىشىم,
قاباعىڭدى قاققانشا قاس بولادى,
جاقىنىم دەپ جان تارتىپ جۇرگەن كىسىم.
مۇمكىن اباي, مۇمكىن ابايشىلاعان ءبىر قازاق. ۇلى دالا ۇلى تەڭىزدەي تولقيدى. ءبىز سول ۇلى تەڭىزدى كەشىپ بارا جاتىرمىز.
دۋلات يسابەكوۆ,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
