بۇل مىندەتتىڭ ورىندالۋى قالاي؟
قازىر الەم ەلدەرىنىڭ الەۋمەتتىك الەۋەتى, جالپى حال-احۋالى ونداعى حالىقتىڭ جۇمىسپەن قانشالىقتى قامتىلعاندىعىمەن دە ولشەنەتىنى بەلگىلى. سەبەبى ەكونوميكالىق وسۋگە جۇمىسسىزدىقتىڭ تيگىزەر اسەرى ايتارلىقتاي زور. وسىعان وراي جۇمىسسىزدىقپەن كۇرەس ءاربىر مەملەكەتتىڭ قاشاندا باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.
بۇل مىندەتتىڭ ورىندالۋى قالاي؟
قازىر الەم ەلدەرىنىڭ الەۋمەتتىك الەۋەتى, جالپى حال-احۋالى ونداعى حالىقتىڭ جۇمىسپەن قانشالىقتى قامتىلعاندىعىمەن دە ولشەنەتىنى بەلگىلى. سەبەبى ەكونوميكالىق وسۋگە جۇمىسسىزدىقتىڭ تيگىزەر اسەرى ايتارلىقتاي زور. وسىعان وراي جۇمىسسىزدىقپەن كۇرەس ءاربىر مەملەكەتتىڭ قاشاندا باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.
ءيا, الەمدى الەككە سالعان قارجىلىق داعدارىستىڭ سالدارى دا وسى جۇمىسسىزدىققا كەپ جۇعىسقان بولاتىن. تالاي ەلدە بەرەكە كەتىپ, باسىنا قيىن كۇن تۋدى. مۇندايدا, «جۇمىسى جوقتىق اشىندىرار ادام بالاسىن» دەمەسكە امالىڭ جوق. سەبەبى الەمدە ورىن الىپ جاتقان كوتەرىلىسشىلەردىڭ كوپشىلىگى, بەي-بەرەكەت ب ۇلىكتىڭ, ءتىپتى قانتوگىستىڭ قۇرباندارىنىڭ كوبى وسى جۇمىسسىز جۇرگەندەر ەدى.
حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ مالىمەتىنشە, 2007 جىلى قارجىلىق داعدارىس باستالعاننان بەرى الەمدە جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 28 ملن. ادامعا كوبەيىپتى, ال 2009 جىلى 199 ملن. ادام جۇمىستان بوساتىلعان. ودان كەيىن جۇمىسسىزدىق شامالى ازايعانىمەن, 2012 جىلدان باستاپ قايتادان ارتا باستادى. 2012 جىلى ولاردىڭ قاتارى 197 ملن. ادامعا جەتكەن. ال 2013 جىلى الەمدە جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 5 ملن.-نان ارتىپ, 202 ملن. ادامعا جەتۋى مۇمكىن دەپ بولجانعان. 2014 جىلى جۇمىسسىزدار قاتارى تاعى 3 ملن. ادامعا كوبەيىپ, 2017 جىلى 210,6 ملن. ادامعا جەتەدى-مىس. دۇنيە جۇزىندەگى ەكونوميكالىق بەلسەندى حالىقتىڭ اراسىندا جۇمىسسىزدار قاتارى 6 پايىز دەڭگەيىندە بولماق.
شۆەيتساريانىڭ جەنەۆا قالاسىندا ورنالاسقان حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمى الەمدە 15 پەن 24 جاس ارالىعىنداعى ازاماتتاردىڭ 13 پايىزى – شامامەن 75 ميلليون ادام جۇمىسسىز قالعان دەپ وتىر. ولار «الەمدە 6 ميلليوننان استام ازامات جۇمىس تابۋدان ءۇمىتىن ۇزگەن» دەپ حابارلاعان. وسىنداي مالىمەتتەرمەن دابىل قاققان حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمى الەم ەلدەرىنىڭ ۇكىمەتتەرىن جۇمىس ورنىن اشۋ ماسەلەسىن «ەڭ باستى ماقسات» دەپ قاراستىرۋعا شاقىرعان بولاتىن. ۇيىم وكىلى حوسە مانۋەل سالازار-كسيريناكس «داعدارىس دەڭگەيىنە جەتكەن جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق پروبلەماسى جۇمىس ورنىن اشۋ مەن شەشىم شىعارۋ ۇردىستەرىندەگى باستى ماقساتقا اينالىپ, جەكەمەنشىك سەكتورىنداعى ينۆەستيتسيا ايتارلىقتاي دامىسا عانا بۇل ماسەلە شەشىلۋى مۇمكىن» دەگەن دەيدى G-Global كوممۋنيكاتيۆتى الاڭى جاريالاعان اقپارات كوزى. ولاي بولسا, جۇمىسسىزدىقپەن كۇرەس بۇكىل جاھان جۇرتىنىڭ باستى مىندەتى بولسا كەرەك.
جاھانداعى جاعىمسىز جاڭالىقتىڭ جاڭعىرىعى بىزگە دە جۇمىسسىزدىق جايىنا بەيجاي قاراۋعا بولمايتىندىعىن ەسكە سالاتىنداي. ەندەشە, ەلدەگى جاعداي قالاي, ەندى سوعان توقتالايىق.
قازاقستانداعى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 2010 جىلى 5,8 پايىزدى قۇراپ, 2011 جىلى 5,4 پايىزعا دەيىن تومەندەگەن بولاتىن. 2012 جىلى 5,3 پايىز, ال 2013 جىلعى قاڭتاردا – 5,4, مامىردا 5,3 پايىزدى قۇراعان.
قازىر ەلىمىزدە جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىن تومەندەتۋ, ياعني جۇمىسباستىلىقتى كوتەرۋ ماقساتىندا حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ساياساتى جۇزەگە اسىرىلۋدا. وسىعان بايلانىستى «جۇمىسپەن قامتۋ-2020» باعدارلاماسى قابىلداندى. بۇل باعدارلامانى ورىنداۋ اياسىندا 2016 جىلعا قاراي 1,5 ميلليون ادامدى جۇمىسپەن قامتۋ قاراستىرىلۋدا.
باعدارلاما نەگىزىنەن 4 باعىتتان قۇرالعان بولاتىن. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, ءبىرىنشى باعىت, ياعني ءبىلىم بەرۋ جانە جۇمىسقا ورنالاستىرۋعا جاردەمدەسۋ بويىنشا, كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ اياسىندا بۇگىندە 95,7 مىڭ ادام ءبىلىم الىپ, 58,7 مىڭ ادام الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارىنا ورنالاسىپ, 31 مىڭ ادام حالىقارالىق تاجىريبەدەن ءوتىپتى. بىلتىر الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارىنا 27 373 ادام ورنالاسسا, بيىل 19 370 ادام جۇمىسقا تۇرعان. وتكەن جىلى ۋاقىتشا جۇمىس ورىندارىنان 21,5 پايىزى, بيىل 33,3 پايىزى تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاستى. ەكىنشى باعىت ارقىلى, ول دەگەنىمىز اۋىل تۇرعىندارىن شاعىن نەسيەمەن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, اۋىل ىشىندەگى كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا جاردەمدەسۋ, 11 مىڭ ادام كاسىپكەرلىكتىڭ نەگىزى بويىنشا ءبىلىم العان. بىلتىرعى جىلى 6572 باعدارلاما قاتىسۋشىسى 12 ملرد. 368,3 ملن. تەڭگە كولەمىندەگى شاعىن نەسيەمەن قامتاماسىز ەتىلدى. ەڭبەك رەسۋرستارىن ىڭ ءتيىمدىلىگىن ارتتىرۋدى كوزدەيتىن كەلەسى باعىت بويىنشا 2011-2013 جىلدارعا 1211 تۇرعىن ءۇيدىڭ قۇرىلىسى جوسپارلانعان. ءبۇگىندە سونىڭ 801-ءنىڭ قۇرىلىسى اياقتالعان. ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ ارقىلى حالىق كوپ شوعىرلانعان اۋىلداردى دامىتۋ نەگىزىندە 2700 وتباسى الەۋەتى تومەن اۋىلداردان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ كورسەتكىشى جوعارى ەلدى مەكەندەرگە قونىس اۋداردى. بىلتىر ءتورتىنشى باعىت بويىنشا «حالىق كوپ قونىستانعان اۋىلداردى دامىتۋ» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ كەزەڭى باستالعان. ناتيجەسىندە 565 جوبا جۇزەگە اسىپ, اۋىلدى جەرلەردە 7,3 مىڭ جۇمىس ورنى اشىلىپتى.
جۇمىسپەن قامتۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن 169,4 ملرد. تەڭگە قاراستىرىلعان. ونىڭ 54,5 ملرد. تەڭگەسى كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى مەن جۇمىسقا ورنالاستىرۋعا, 32,9 ملرد. تەڭگە كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا, 26,9 ملرد. تەڭگە ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا, 42,3 ملرد. تەڭگە حالىق كوپ شوعىرلانعان اۋىلداردى دامىتۋعا بولىنگەن.
نەگىزىنەن بۇل باعدارلامانى جۇزەگە اسىراتىن بىردەن-ءبىر ءتيىستى مەكەمە ول – جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىقتارى. 2011 جىلدان باستاپ ەلىمىزدىڭ بارلىق وبلىستارىندا جانە استانا, الماتى قالالارىندا «جۇمىسپەن قامتۋ-2020» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىراتىن جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىقتارى قۇرىلعان بولاتىن. ال وسى جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىقتارى حالىقتى قانشالىقتى جۇمىسپەن قامتىپ جاتىر دەگەنگە كەلسەك, وعان جوعارىدا اتالعان كورسەتكىشتەر جاۋاپ بولا الادى.
«جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىقتارى جۇمىسپەن قامتىپ جاتىر ما؟» دەگەن ساۋالدىڭ جاۋابىن بيىل جازدا ءوتكەن رەسپۋبليكالىق «ماماندىقتار جارمەڭكەسىنەن» دە ىزدەپ كوردىك. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەسى ءجونىندەگى اقپاراتتىق تالداۋ ورتالىعىنىڭ ءمالىمەتتەرىنە قاراعاندا, بيىل جازدا ەلىمىزدىڭ ايماقتارىندا وتكەن اتالمىش شاراعا 40,1 مىڭنان استام ادام قاتىسىپتى. ولاردىڭ 61 پايىزى, ياعني 24,4 مىڭ ادام – جۇمىسسىزدار, 23 پايىزى نەمەسە 9,3 مىڭى – ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندار. 5206 جۇمىس بەرۋشى 31275 بوس جۇمىس ورىندارى تۋرالى جاريالاپ, بۇل جۇمىس ورىندارىنا 10127 ادام جولداما الىپ, ونىڭ 78,5 پايىزى نەمەسە 7953 ادام جۇمىسقا ورنالاستىرىلعان. سونداي-اق, 517 وقۋ ورنى قاتىسىپ, ولارمەن 1013 كەلىسىمشارت جاسالعان. 1505 ادام وقۋعا, ونىڭ ىشىندە 632 ادام نەمەسە 42 پايىزى كاسىپتىك دايىندىققا جىبەرىلىپتى. جارمەڭكەدە جالپى قۇرىلىس ماماندىقتارىنا دەگەن سۇرانىسى جوعارى بولعاندىعى بايقالعان. سۇرانىسى جوعارىلار قاتارىندا ودان ءارى مۇعالىم جانە دارىگەر سىندى ماماندىقتار تۇر.
قالاي بولعاندا دا, ەلىمىزدە جۇمىسپەن قامتۋ جونىندە جۇمىستار جۇيەلى ءجۇرىپ جاتقانداي. تەك ەڭبەككە دەگەن ىنتا-جىگەر بولسا بولعانى, ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تابىلادى.
دينارا بىتىكوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
