ەكونوميكالىق ءوسىمدى قالپىنا كەلتىرۋ, ايماقتاردا دەرتتىڭ تارالۋىن جويۋ, حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا قاۋىپتىڭ الدىن-الۋ شارالارىن ودان ءارى جۇرگىزۋ, سالالاردىڭ قىزمەتىن قالپىنا كەلتىرۋ مەملەكەت ءۇشىن اسا ماڭىزدى مىندەتتەر بولىپ وتىر. كوپتەگەن شەكتەۋلەردىڭ الىنىپ تاستالاتىندىعى, بىراق كۇندەلىكتى ومىردە ساقتىق شارالارىن قاتاڭ ۇستانۋ قاجەتتىگى, ول ءۇشىن جاڭا سانيتارلىق ەرەجەلەر دايىندالىپ, شاعىن, ورتا, ءىرى كومپانيالار جاڭا ەرەجەلەرگە سايكەس جۇمىس جاسايتىندىعىدا ءوز كەزەڭىندە قولعا الىنعان شارالاردىڭ ءبىرى. كومپانيالار مەن كاسىپكەرلەر ءۇشىن سالىق جۇكتەمەسى ازايتىلىپ, ەلدە بىرقاتار باسىمدىقتاردىڭ قولعا الىناتىندىعى جانە ولار بيزنەستى قولداۋ, دامىتۋ, ءبىلىم مەن عىلىم جۇيەسىن جەتىلدىرۋدىڭ جاڭا بەتبۇرىسى رەتىندە قاراستىرىلۋدا. ولاردىڭ ىشىندە, بىرنەشە ماڭىزدى باعىتتار قولداۋعا يە بولىپ, نازارعا الىنادى, اتاپ ايتساق:
ءبىرىنشىسى, قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتۋىن جاقسارتۋى. ول ءۇشىن قولدانىستاعى شيكىزات بازاسى نەگىزىندەگى ءوندىرىستى, وڭدەۋدى دامىتۋ. ەكونوميكانىڭ بولاشاق قۇرىلىمىنا جاڭاشا كوزقاراسپەن قاراۋ ۇسىنىلىپ, ونەركاسىپتىك, ەنەرگەتيكالىق, اۋىلشارۋاشىلىق, قىزمەت كورسەتۋ سالالارى بويىنشا جاڭا ەكونوميكالىق قۇرىلىم قۇرۋ قاجەتتىلىگى, ەنەرگەتيكا سالاسىندا ايتارلىقتاي رەفورمالاردىڭ تالاپ ەتىلەتىندىگى نەگىزدەلەدى, ورتا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا جاسىل ەنەرگياعا كوشۋ شۇعىل قاجەتتىلىك. جاسىل ەكونوميكاعا كوشۋ, جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋ, جاسىل قۇرىلىس, جاسىل كولىك, قالدىقتاردى باسقارۋ, تۇراقتى جانە ءتيىمدى ۇنەمدەۋ جانە سۋ رەسۋرستارىن ۇتىمدى پايدالانۋ اسا ماڭىزدى بولماق. «جاسىل ەكونوميكا» اياسىندا ءجىو-ءنىڭ قوسىمشا 3% وسۋىنە, 500 مىڭنان استام جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا, جاڭا وندىرىستەر مەن قىزمەتتەردىڭ قۇرىلۋىنا, حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنىڭ جالپىعا بىردەي جوعارى ستاندارتتارىن قامتاماسىز ەتۋدە مۇمكىندىكتەر بولادى. پايدالانىلعان ماتەريالداردى سۇرىپتاۋ جانە وڭدەۋدى قولعا الۋ قاجەت ەتىلەدى. وتاندىق ءوندىرىس ءۇشىن پوليگونعا نەمەسە ورتەۋگە قاراعاندا تونناسىنا 10 ەسە كوپ جۇمىس ورىندارىن ۇسىناتىن وڭدەۋ سالاسىن يگەرۋدىڭ قاجەتتىلىگى ارتادى. بۇل باعىتتار بويىنشا دامۋ اۋىل شارۋاشىلىعى, قايتا وڭدەۋ سالاسى ونەركاسىبى, شىكىزاتتى تولىق يگەرۋ سالالارىنا جاڭاشا دامۋ مۇمكىندىكتەرىن اكەلەتىنى ءسوزسىز.
ەكىنشىدەن, «جۇمىسپەن قامتۋ جول كارتاسى» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا قارجى بولىنەتىندىگى, ونىڭ ىشىندە شاعىن بيزنەستى نەسيەلەۋ كوزدەلەتىندىگى انىقتالىپ, قارجىلاندىرىلاتىن جوبالار ارقىلى ەڭ الدىمەن جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ قاراستىرىلعان. ۇنەمى ەكونوميكالىق تابىس اكەلەتىن نەمەسە ادامي كاپيتالدى دامىتاتىن باستامالاردى قولعا الۋ جوسپارلانعان. وسىعان وراي, مەكتەپ, اۋرۋحانا جانە باسقا دا نىساندار سالىنىپ, جاڭعىرتۋ جۇمىستارىنىڭ جۇرگىزىلۋدە اسا ماڭىزدى الەۋمەتتىك كورسەتكىش.
ءۇشىنشى رەتتە قول جەتىمدى باسپانا سالۋ ەكونوميكالىق دامۋعا, جۇمىسپەن قامتۋدىڭ وسۋىنە جانە الەۋمەتتىك قولداۋدىڭ قۋاتتى ىنتالاندىرۋشىسى بولاتىندىعى ايقىندالادى. ەلباسى باستاعان 7-20-25 باعدارلاماسى يپوتەكالىق نەسيەلەندىرۋگە جانە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا ۇلكەن سەرپىن بەرەتىندىگى, نەسيەلىك باسپانا بەرۋ بويىنشا «5-10-20» جاڭا جوباسىن ىسكە قوسۋ قولعا الىنباق. ەلدە رەكوردتىق قۇرىلىس كولەمى جوسپارلانىپ, پاتەرلەر سالۋدى بارىنشا ارتتىرۋ, ازاماتتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاعدايىن جاقسارتۋ بويىنشا جۇمىستاردى جالعاستىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعى ءىس جۇزىندە ستراتەگيالىق باعىتتاردىڭ ءبىرى رەتىندە انىقتالادى. سوندىقتان, بۇل قۇرىلىمدى ودان ءارى جاڭارتۋ قاجەتتىگى ۇسىنىلعان, بۇل ءوز كەزەگىندە حالىقتىڭ تۇرمىس تىرشىلىگى كورسەتكىشىن جاقسارتىپ قانا قويماي, تىزبەكتى ەكونوميكالىق اسەر بەرەتىنى انىق.
ءتورتىنشى بولىپ, الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك ءۇشىن كىرىستەر, جەكە تابىس سالىعى بويىنشا ۇدەمەلى شكالانى ەنگىزۋ ماسەلەسى قاراستىرىلاتىندىعى, مۇنىڭ نەگىزىندە ەكونوميكادا قاراجاتتاردىڭ ءادىل ءبولىنۋى جانە قاراجاتتىڭ جيناقتالۋى بولادى.
بەسىنشىدەن, وتاندىق بيزنەستى قولداۋ قاراستىرىلعان, سۇرانىستىڭ تومەندەۋى, اكتيۆتەر مەن كەپىلگەرلىك قۇرالداردىڭ نارىقتىق قۇنىنىڭ تومەندەۋ جاعدايىندا «دامۋ» قورىنىڭ نەسيەگە كەپىلدىك بەرۋ قۇرالىن پايدالانۋدىڭ وتە ماڭىزدىلىعى. جالپى ەلدىڭ ورىنىقتى ەكونوميكالىق دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ, جەكە كاسىپكەرلىك, ءبىرىنشى كەزەكتە, شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ جاي-كۇيى مەن دامۋ دەڭگەيىنە تاۋەلدى. مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق وسۋىنە, ماتەريالدىق جانە ماتەريالدىق ەمەس رەسۋرستاردى ءتيىمسىز پايدالانۋ ماسەلەسىندە, ىشكى سۇرانىستىڭ يمپورتقا تاۋەلدىلىگى, جۇمىسسىزدىق, كەدەيشىلىك جانە كوپتەگەن جاعدايلاردى شەشۋ ءۇشىن ەكونوميكانىڭ ناق وسى سەكتورىنىڭ الەۋەتتى مۇمكىندىكتەرى وتە زور. شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ەكونوميكانى ارتاراپتاندىرۋداعى ءرولى دە ماڭىزدى, شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى شاعىن قالالار مەن مونوقالالاردا تۇرعىنداردىڭ تۇتىنۋشىلىق سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋعا باعدارلانعان سەكتورلاردا جۇمىس ىستەي وتىرىپ, دامۋعا جاڭا يمپۋلس بەرەدى. وسىعان بايلانىستى جەكە كاسىپكەرلىكتى قولداۋ بويىنشا, قارجىلاندىرۋدا قولجەتىمدىلىكتى جاقسارتۋ, قاجەتتى ينفراقۇرىلىمدى قامتاماسىز ەتۋ, قوعام ءۇشىن قولعا الىنعان يگى ىستەردىڭ ءبىرى دەپ بىلەمىز.
التىنشىدان, ەكونوميكالىق باسىمدىق پەن ىقتيمال اسەرگە نەگىزدەلگەن ءار ينۆەستور ءۇشىن جەكە قولداۋ شارالارىن جاساۋ قاجەتتىلىگى ايتىلادى, سالالارداعى ستراتەگيالىق ينۆەستورلار ءۇشىن بارلىق ينۆەستيتسيالىق زاڭنامانىڭ تۇراقتىلىق رەجيمىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەكتىگى ايقىندالادى, بۇل قازىرگى داعدارىس كەزىندەگى قارجى نارىعىنا ءوز اسەرىن تيگىزەدى.
جەتىنشىدەن, قيىن كەزەڭدە جۇمىس جاساپ تۇرعان كاسىپكەرلەردىڭ ەكونوميكالىق بەلسەندىلىگىن قولداۋ, جەكە مەنشىك پەن باسەكەلەستىكتى قورعاۋدىڭ ماڭىزدىلىعى, كاسىپكەرلەرگە قاتىستى بانكروتتىق تۋرالى ءىس جۇرگىزۋدى وسى جىلدىڭ 1 قازانىنا دەيىن توقتاتا تۇرۋدى قاراستىرۋ بيزنەس وكىلدەرى ۇشىندە ەكونوميكالىق ماڭىزدى.
ازاماتتاردى قولداۋ مەن بيزنەستى دامىتۋعا ارنالعان وسى جانە باسقا دا شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ەكونوميكالىق ءوسىمدى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جونىندەگى كەشەندى جوسپارلار جۇرگىزىلەتىندىگى ايقىندالىپ, ەلىمىزدى جانە ەكونوميكانى ودان ءارى دامۋعا بەيىمدەۋدى قاراستىرۋ قازىرگى كەزەڭدە اسا قاجەتتى. داعدارىس الەمگە الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ ماڭىزدىلىعىن انىقتادى: مەديتسينا, ءبىلىم, الەۋمەتتىك قورعاۋ ەلدەر ءۇشىن اسا قولداۋعا قاجەتتى باعىتتار ەكەندىگىن ايقىنداپ بەردى, جۇيەنى كەز-كەلگەن سيپاتتاعى توتەنشە جاعدايلارعا تەز ارەكەت ەتۋ ءۇشىن بەيىمدەۋ قاجەتتىگىن نەگىزدەدى. سوندىقتان, الداعى ۋاقىتتا قازىرگى زامانعى قاشىقتىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ, ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنىڭ مازمۇنىن قايتا قاراپ, ولاردى قول جەتىمدى جانە ينتەراكتيۆتى ەتۋدىڭ قاجەتتىلىگىن ارتتىردى. اتالعان باعىت-باعدارلار قازىرگى كەزەڭ قاجەتتىلىگىنە نەگىزدەلگەن, ەل ەكونوميكاسى, الەۋمەتتىك جاعدايى ءۇشىن وتە ماڭىزدى.
گ ۇلىماي امانيازوۆا,
ش.ەسەنوۆ اتىنداعى كمتجيۋ پرورەكتورى.
ماڭعىستاۋ وبلىسى
