ىرعىزباي ەمشى, اۋليە دەگەندە ەسىمە 1972 جىلعى وقيعا ورالادى. كەڭەس زامانىندا ستۋدەنتتەردىڭ قۇرىلىس وتريادى دەگەن قوزعالىس بولدى. اقسۋات, كوكپەكتى اۋداندارىنا بارعان سونداي ستۋدەنتتىك وتريادتىڭ كومانديرى بولىپ قىزمەت اتقاردىم. جول ءتۇسىپ كوكپەكتى اۋدانىنىڭ بولشەۆيك سوۆحوزىنا بارا جاتقانىمدا, جۇرگىزۋشى:
– اعا, وڭ جاقتا ىرعىزباي اۋليە زيراتى بار. سوعان سوعا كەتسەك قايتەدى؟ – دەدى. مەزگىل كەشقۇرىم ۋاقىت بولاتىن.
ىرعىزباي ەمشى, اۋليە دەگەندە ەسىمە 1972 جىلعى وقيعا ورالادى. كەڭەس زامانىندا ستۋدەنتتەردىڭ قۇرىلىس وتريادى دەگەن قوزعالىس بولدى. اقسۋات, كوكپەكتى اۋداندارىنا بارعان سونداي ستۋدەنتتىك وتريادتىڭ كومانديرى بولىپ قىزمەت اتقاردىم. جول ءتۇسىپ كوكپەكتى اۋدانىنىڭ بولشەۆيك سوۆحوزىنا بارا جاتقانىمدا, جۇرگىزۋشى:
– اعا, وڭ جاقتا ىرعىزباي اۋليە زيراتى بار. سوعان سوعا كەتسەك قايتەدى؟ – دەدى. مەزگىل كەشقۇرىم ۋاقىت بولاتىن.
– اپاق-ساپاقتا قازاق زيراتقا بارماۋشى ەدى. ەرتەڭ قايتار جولدا سوعايىق, – دەدىم.
بۇل كەزدە حالىق ەمشىسى, اۋليە دەگەندەر كەڭەستىك يدەولوگياعا جات تۇسىنىكتەر بولاتىن. بىراق تا اۋليە دەگەن سوزگە بالا كەزىمنەن قۇرمەتىم بولعاندىقتان, قايتار جولدا ىرعىزباي ەمشى باسىنا بارىپ زيارات ەتتىك. سوندا تاپال تامدا شاينەك, اس پىسىرەتىن ىدىس-اياق بولدى. اۋليەنىڭ زيراتىنا كىم بولسىن, ۇلتىنا, دىنىنە قاراماي سوعىپ وتەدى ەكەن. ەگەر توقتاماي كەتسە, جولاۋشىلاردىڭ جولى بولمايدى دەگەن ەل اۋزىندا بەرىك تۇسىنىك قالىپتاسقان. مەن جولىم تۇسكەندە سول ءداستۇردى ۇستاپ, ىرعىزباي اۋليەگە زيارات ەتىپ جۇرەتىنمىن.
ەندى تاۋەلسىزدىك العان كەزدە حالىقتىڭ, ۇرپاقتارىنىڭ ىرعىزباي اۋليەنىڭ باسىنا كۇمبەز تۇرعىزىپ, مەشىت, زيارات ەتىپ كەلۋشىلەرگە ارناپ ءۇي تۇرعىزۋى ادامشىلىقتىڭ, مۇسىلمانشىلىقتىڭ كورىنىسى دەپ ءبىلەمىن. بۇگىنگى كۇنى ىرعىزباي اۋليە كەشەنى «دالا دانالارى» كىتاپحاناسىمەن تولىقتى. وسى ءىستىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن كاسىپكەر قارشىعا ەسكەندىروۆتىڭ ەڭبەگىن ەرەكشە ايتۋ كەرەك.
* * *
ىرعىزباي اۋليە 1787-1850 جىلدارى ارالىعىندا تارباعاتاي وڭىرىندە ءومىر سۇرگەن ايگىلى حالىق ەمشىسى, اۋليە, كورىپكەل. نايمان ىشىندەگى ءمامبەتقۇل (قىرجى) رۋىنان شىققان. ىرعىزباي جاسىنان ەمشىلىكپەن اينالىسىپ, شيپالى شوپتەردى پايدالانا وتىرىپ, تالاي اۋرۋدى جازعان. ول سىرقاتتىڭ تامىرىن ۇستاپ, الاقانىنا, تىرناعىنا, بەت-الپەتىنە قاراپ اۋرۋدىڭ ءتۇرىن اجىراتىپ, شيپالى تامىر-شوپتەردەن ءدارى-دارمەكتى ءوزى دايىنداعان. سونداي-اق, قولمەن سىلاپ-سيپاۋ ارقىلى دا ەم-دوم جاساعان. ىرعىزبايدىڭ كورىپكەلدىك قاسيەتى دە ەرەكشە بولعان. ول الىستان قينالىپ كەلە جاتقان ناۋقاستى كۇنى بۇرىن بولجاپ ءبىلىپ وتىرعان. ەمدەلۋشىلەردەن اقى الماي, بەرگەن دۇنيەنى جەتىم-جەسىرلەرگە, كەدەي-كەپشىكتەرگە ۇلەستىرىپ وتىرعان.
ىرعىزباي بالا جاسىنان ەمدىك شوپتەرگە ءۇيىر بولىپتى. اۋرۋ-سىرقاۋعا كومەكتەسۋگە تىرىسقان. اكەسى دوسقانا سول وڭىردەگى ەمشىلەردىڭ بىرازىمەن تانىس-ءبىلىس, ارالاس-قۇرالاس ءجۇرىپتى. ار جاق-بەر جاقتاعى ۇلكەن ەمشىلەرمەن قاتىناس قاعىلەز بالاعا ەلەۋلى اسەر ەتەدى. ىرعىزباي تابيعاتپەن سىرلاس, جانداس جۇرەدى, تاۋ-تاستى, ساي-سالانى جالعىز ارالايدى, تىلسىم تىرلىكتىڭ قۇپياسىنا ءۇڭىلىپ وسەدى. كەيىننەن ناعىز ەمشى بولىپ شىققان.
ەمشى شيپالى تامىر-شوپتەردى جاز, كۇز ايلارىندا ابدەن تولىسىپ-جەتىلگەن مەزگىلدە جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي, كۇندىز-ءتۇنى سابىلىپ جينايدى ەكەن. ءار ءشوپتىڭ تەرۋ ءتاسىلى, ساقتاۋى ءار ءتۇرلى. ءبىر شوپتەر تاڭعى شىق كەپپەي تۇرىپ جيناۋدى قاجەتسىنسە, ەندى بىرەۋلەرى كەشقۇرىم العاندى قالايدى. ولاردى شىلىڭگىر اپتاپتا تامىرىنان اجىراتۋ پايدالى ەمەس, ەمدىك قۋاتى السىرەيدى. ىرعىزباي تامىرلاردى, كوبىنەسە, جاڭبىردان كەيىن, قاراڭعى تۇسە جۇلعان. كۇن ساۋلەسى تۇسپەيتىن كولەڭكەدە, سامال ەسەتىن, تىنىس الاتىن ورىندا كەپتىرگەن. قايسىبىر شوپتەر, تامىر ارالاس قويىلسا, قاتار جايىلسا, كۇشىن كەمىتكەن. ىرعىزباي ەمشىنىڭ كەزىندە ايتىپ كەتۋى بويىنشا, كەيبىر شوپتەر مەن تامىرلار ارالاس كەپتىرىلسە, ساقتالسا كۇش-قۋاتىن جوعالتادى ەكەن. ول سول سەبەپتى ءشوپ, تامىرلاردى بولەك-بولەك ساقتايتىن ءۇش قانات كۇركەنى الدىن الا دايىنداپ, وعان سورەلەر ورنالاستىرعان, قاپشىقتار مەن قالتالار ازىرلەپ, ونى كەرەگەگە ءىلىپ قويعان. ەمشىنىڭ شيپالى وسىمدىكتەردەن ءدارى-دارمەك جاسايتىن ىدىستارى مىنانداي بولىپتى: اعاش توستاعاندار مەن شويىن شوڭكەلەر, كۇمىس تەگەشتەر مەن ءمۇيىز توستاعاندار, ارشاعا ىستالعان مويناق تورسىقتار مەن جەز قۇتىلار, ەمدىك مايلاردى ساقتايتىن سۇيەك ىدىستار, سۇيىق جانە تۇنبالاردى قۇياتىن باسقا دا قاجەتتى زاتتار. ءدارى-دارمەكتەردىڭ مولشەرىن انىقتايتىن نازىك تارازىسى دا بولعان. ءدارى-دارمەكتەر دايىنداۋ بارىسىندا ىرعىزباي جىلقىنىڭ قىلى مەن تۇيەنىڭ شۋداسىن, تارامىستى دا پايدالانىپتى. ءبىر رەت شاۋەشەك جاقتان ءبىر قارت ەمشى ونىڭ ۇيىنە كەلىپ تارباعاتايدىڭ تەرىسكەيىندەگى كۇن تۇسپەيتىن سۋلى قويناۋلارىندا ەمدىك قاسيەتى وتە كۇشتى ادام بەينەلى ءومىرتامىر بولاتىنىن, حانسۋلاردىڭ ونى ج
