كوڭىل كۇي جانە تابيعات
كاسىبي پروزانىڭ كانىگى تارلانى اكىم تارازي ء«بىزدىڭ كوپ جازۋشىلار قاجەتى بولسىن, بولماسىن كوركەم تابيعاتتى جەرىنە جەتكىزە سۋرەتتەپ وتىرىپ الادى. ول جاي عانا شىعارماداعى ورتا عوي. ال ورتانى قاجەتىنە قاراي عانا پايدالانۋ كەرەك ەمەس پە؟ تابيعات كوبىنە كەيىپكەردىڭ كوڭىل كۇيىن بىلدىرۋگە بايلانىستى سۋرەتتەلىنەدى. مىسالى, كوڭىلدى شاعىڭدا «قانداي عاجاپ جارقىراعان اشىق اسپان», سالىڭ سۋعا كەتكەن كۇنى «مىناۋ نەتكەن شاقىرايعان كۇن» بولادى», دەيدى.
ارينە توسىن, قىزىق وي. ەندى وسى جايدىڭ كوركەم شىعارمادا قالاي ورىندالعانىنا «سولدات سوعىسقا كەتتى» رومانىنان مىناداي ءبىر مىسال كەلتىرىپ كورەيىك.
كاپيتان كولودكين شىعارماداعى باس كەيىپكەر مۇحامەدتىڭ جولداستار اراسىندا بەدەلدى بولىپ بارا جاتقانىن كورە المايتىن. ءارى ءوزىنىڭ ءبىر قىلمىسىن مۇحامەد سەزىپ قالعانىن دا بىلەتىن. سول ءۇشىن ونىڭ كوزى قۇرىسا دەپ ارماندايدى. ورايلى ءبىر ساتتە مۇحامەدتى «جارالى جولداسقا كومەكتەسۋىمىز كەرەك» دەپ قاراڭعى تۇندە قۇجىناعان نەمىستىڭ ورتاسىنا جۇمسايدى. ونى كورگەن لەيتەنانت ماسلوۆ قاتتى قينالادى. ال ەندى ءارى قاراي اۆتوردىڭ «قاراۋىلىنا» ىلىككەن ادام مەن تابيعات قۇبىلىسىنا قاراي بەرىڭىز.
«كولودكين وسى ءبىر مينۋتتاردا وزىنە ءدان ريزا ەدى. اۆتوماتىن يىعىنا اسىپ ءتۇن قاراڭعىلىعىنا ءسىڭىپ ۇزاپ بارا جاتقان مۇحامەدتىڭ سوڭىنان ەكى ۇرتىن بۇلتىڭداتىپ ك ۇلىمدەي قاراپ تۇردى. كومانديرىن قۇتقارۋعا, قورعاۋعا شىققان سولدات ارقيلى وقيعاعا ۇشىراپ قالۋى مۇمكىن. سوعىستىڭ اتى – سوعىس. وعان ەشكىم جاۋاپ بەرمەيدى. مۇندا ادام ءومىردىڭ ءوز زاڭى سەكىلدى ءوشىپ تە, ءوسىپ تە جاتادى...
ءدال وسى جولى كولودكين وزىنە تونگەن قاتەر ءبىرجولا سەيىلدى دەپ ويلادى. بويىن قۋانىش كەرنەپ ورنىنان اتىپ تۇردى. قۇلاشىن جايدى, كەرىلدى. كەۋدەسىن كوتەرە كوككە كوز تىكتى. سانسىز جۇلدىزدار ءتۇپسىز تۇڭعيىق اسپان كوگىندە مولتىلدەپ, جىلتىلداپ وتكىر, سالقىن ساۋلە شاشادى. ءتۇن جىلى. از عانا سامال ەسىپ تۇر. كولودكين قۋانىشتى كوڭىلىن باسا الماي:
– لەيتەنانت, ءتۇن وزىنشە اسەم دە ادەمى ەكەن-اۋ! – دەدى.
ماسلوۆ اياق استىنان مۇحامەدتىڭ قالىڭ نەمىستىڭ ورتاسىنا كەتكەنىنە قاتتى ۋايىمداپ, قاپالانىپ, قايعىرىپ وتىرعان.
كولودكيننىڭ ءسوزىن ءجوندى ۇقپاي:
– قانداي ءتۇن؟ اسەم دەپ تۇرعانىڭ نە؟ – دەدى.
– نەمەنە, ۇيىقتاپ وتىرسىڭ با؟ مىنا ءتۇندى قاراساڭشى! عاجاپ قوي! ماۋجىراپ تۇرعان جوق پا؟
ماسلوۆ الگىندە عانا قالجىراپ, دىڭكەسى قۇرىپ جەر ءسۇزىپ وتىرعان كولودكيننىڭ لەزدە قۇبىلا ءتۇسىپ كوڭىلدەنگەنىنىڭ ءمانىسىن تۇسىنە المادى».
مىنە, بۇل ءتىپتى ۇقساس تابيعات قۇبىلىسىن ءبىر ادامنىڭ ءتۇرلى كوڭىل كۇيدە ءتۇرلى قابىلداۋى عانا ەمەس, ۇقساس تابيعاتتى ەكى ءتۇرلى كوڭىل كۇيدەگى قاتار وتىرعان ەكى ادامنىڭ ەكى ءتۇرلى قابىلداۋىن كورسەتەتىن ەرەكشە كورىنىس. اۆتور ءبىر وقپەن ەكى قويان اتقانداي. مۇنى ارينە كوركەم شىعارمالاردا سيرەك كەزدەسەر جاي دەسەك تە ارتىق ايتقاندىق بولماس!
وسىعان ۇقساس تاعى ءبىر جاعداي. كەمەل توقاەۆتىڭ وسى رومانىن جوعارى باعالاعان عالىم, سىنشى شەريازدان ەلەۋكەنوۆ شىعارماداعى سولدات كۇندەلىگىنەن: «ۇشتەن-تورتتەن ساپ تۇزەگەن نەمىس تۇتقىندارىنىڭ ۇشى-قيىرى جوق. اپپاق قار باسقان جازىق دالانىڭ ۇستىنە يرەلەڭدەگەن قارا جىلانداي شۇباتىلادى. كۇن سونداي اشىق, شۋاقتى, جىلى بوپ تۇر» دەگەن ءۇزىندىنى الا وتىرىپ: ستالينگراد شايقاسىنىڭ جەڭىسپەن اياقتالعان قۋانىشىن ءوستىپ تابيعات قۇبىلىسى ارقىلى شىم-شىمداپ قانا جەتكىزگەن» دەيدى.
مىنە, بۇل تابيعات قۇبىلىسىنداعى ادامنىڭ كوڭىل كۇيى ەمەس پە؟ روماندى وقىپ وتىرىپ سول جىلى شۋاققا سەن دە شومىلعانداي عاجايىپ اسەردە بولاسىڭ. سۋرەتكەرلىك دەگەننىڭ سىرلى سيقىرى دا وسىندا بولسا كەرەك.
«سىناقتان وتكەن ادام»
جازۋشىنىڭ «زامانداستار سىرى» دەرەكتى پوۆەسى ۋكراينا جەرىندە بولعان پارتيزاندىق سوعىس جايىندا جازىلعان شىعارما. كيەۆتى, دنەپر وزەنىنىڭ جاعاسىنداعى دەرەۆنيالاردى نەمىستەر باسىپ العان. قىزىق, دەرەۆنيانى باسىپ العان نەمىستەر جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن دۇكەندە نانعا كەزەككە تۇرىپ, ءبىر-بىرىنەن سىرىڭكە سۇراپ, تەمەكى تۇتاتىپ دەگەندەي قاتار ءومىر ءسۇرىپ جاتادى. مىنە, مايداننىڭ كوكەسى! ال جازۋشى ەندى وسى تىرلىكتىڭ ىشەك-قارنىن اياۋسىز اقتارادى دەيسىڭ.
جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ كەيبىرى جاۋعا ساتىلىپ ۇلگەرگەن. ءبىر-بىرىنە مۇلدە سەنبەيدى. كەيبىرەۋى نەمىسكە ساتىلعان بولىپ ولاردان اقپارات الىپ, وزدەرىنىڭ پارتيزاندىق قۇپيا ۇيىمدارىنا جەتكىزەدى. ولاردى كورگەن كەيبىر شال-كەمپىرلەر «ساتقىن نەمە!» دەپ بەتتەرىنە تۇكىرەدى. الايدا ولار ء«بىز نەمىستەرگە وتىرىك بەرىلىپ قۇپيا ۇيىمعا قىزمەت ەتىپ ءجۇرمىز» دەپ ايتا المايدى عوي. امالسىز ءتىسىن تىسىنە باسىپ شىداپ باعادى, ءتىپتى ولارعا قول جۇمساپ, كوكالا قويداي قىلىپ ساباۋعا ءماجبۇر بولادى. ايتپەسە جاۋدىڭ سەنىمىنە كىرە المايدى عوي. ءبىر قۇپيا ۇيىمدا ادام سانى ۇشتەن اسپاۋى كەرەك. ەندى كىم نەمىسكە, كىم قىزىل ارمياعا قىزمەت ەتىپ ءجۇر؟ ايىرىپ بولمايدى. بۇكىل ادام كۇماندى. مۇنداي ءسات الدىڭدا تۇرعان بەلگىلى جاۋمەن سوعىسۋدان دا قيىن. ىقى دەمىن ىشىنە تارتىپ, ءوز دەمىنە ءوزى تۇنشىققان جۇرت. ادامدار تەك اڭدىسىپ سويلەسەدى.
شىعارما وقيعاسىن بايانداپ وتىرعان پارتيزاندىق سوعىستا قۇپيا ۇيىم مۇشەسى بولعان, دارىگەر كرياچەك الەكسەي ۆاسيلەۆيچ. ونىڭ باسىنان وتكەن مىنا ءبىر وقيعا بىلاي باياندالادى.
الەكسەي بىردە قالادان ءدارى الۋعا كەلىپ, استىرتىن ۇيىمنىڭ ادامدارىمەن كەزدەسپەك بولادى. ول جولىقپاق بولعان ادامىن تابا الماي, ابدەن كەشتە كونە تانىسى تيك دەگەننىڭ ۇيىنە كەلەدى. تيك نەمىسكە ساتىلعان ادام. الايدا ونى قازىرشە الەكسەي ۆاسيلەۆيچ بىلمەيدى. ەندى ەكەۋىنىڭ ديالوگىن قاراڭىز.
« – بۇل سوعىس سانسىز اجالمەن بىرگە ارقيلى دەرت تە الا كەلدى. بۇل وڭىردە بۇرىن ۇشىراسپاعان جۇقپالى اۋرۋلار شىقتى, – دەدىم, تيك تۇسىنە مە دەگەن نيەتپەن...
– سولاي دە, – دەپ شەگىنە ءتۇسىپ, شالقايا وتىردى.
– كىمدەردى ەمدەيتىنىڭ ءمالىم بولدى, فريتستەرگە جاعىنىپ تا ۇلگەرىپسىڭ! مۇنىڭ تىم ەرتە ەمەس پە؟ كەيىن سوۆەت كەلگەندە قايتەسىڭ؟ مۇنىڭا كەشىرىم بەرمەس.
– كوپپەن بىرگە كورەرمىز.
– كوپتى قايتەسىڭ, ءوز باسىڭا سالماق ءتۇسىپ جۇرمەسىن!
– قورقىتايىن دەدىڭىز بە؟
– نەگە, قورقاتىن سەن بالا ەمەسسىڭ. ايتكەنمەن كورگەنى بار كىسىنىڭ اقىلىن العان ءجون.
– ءجونى كەلمەيتىن ءىستى بولدىرام دەپ قىزبالانىپ قايتەسىز, – دەدىم ورنىمنان تۇرىپ. – سوۆەت كەلگەنشە ءسىزدى كۋاعا قالدىرماۋىما بولادى, جاندارمەريا بۇل جەردەن الىس ەمەس. ولارعا ءبىر اۋىز ءسوز ايتسام جەتىپ جاتىر.
– حا-حا-حا! – تيك باسىن شالقايتا تاستاپ, قىزىل كومەيىن كورسەتىپ, قارقىلداپ كۇلدى. كۇلكىسى سۋىق. شۇڭىرەك كوك كوزدەرىن بىرتيعان كۇس بارماعىمەن باتىرا ءسۇرتتى:
– جىگىتىم, باسىڭ پىسپەگەن ەكەن. نەمىسكە قىزمەت كورسەتىپ جۇرگەن جالعىز ءوزىم دەيسىڭ بە؟! سەن جالعىز ەمەسسىڭ, ويتپەيىنشە بۇل كۇنى كۇن كورۋ قيىن. قالاساڭ, گەستاپونىڭ وزىنە اپار مەنى. ولار سەنەن گورى ماعان كوبىرەك سەنە مە دەپ ويلايمىن. جۇرت سەكىلدى بۇركەنشەك اتپەن بۇعىنبايمىن. «تيك» – دەسەڭ بولدى, ولار تۇسىنەدى!
جاۋدىڭ تىڭشىلارىنان قاشىپ كەلىپ تىعىلعان جەرىمنىڭ جانسىزدىڭ ۇياسى ەكەنىن ەندى عانا اڭعاردىم».
وسىلايشا, سىر بەرمەي تيكپەن پىكىرلەس بولىپ شىققان ۆاسيلەۆيچ ونىڭ ۇيىنەن شىعىپ ءوزىنىڭ ۋادەلى ءبىر ءۇيىنىڭ الدىنا بارعاندا نەمىستەردىڭ نىساناسىنا ءىلىنىپ, تۇتقىنعا تۇسەدى. جاندارمەريا باستىعى مۇنى جان القىمعا الىپ تەرگەگەندە بۇل تيكتىڭ ۇيىنە قونىپ شىققانىن ايتادى. سول كەزدە الگى جەرگە تيكتىڭ ءوزى دە پايدا بولا قالىپ, «بۇل سىناقتان وتكەن ادام» دەيدى, ءسويتىپ امان قالادى.
بۇل شىعارمادا مۇنداي ديالوگتار وتە كوپ. ەشكىم ەشتەڭەنى اشىپ ايتپايدى. ال بۇل ۋاقىتتا, بۇل ماڭدا ەشكىم ەشكىمگە ەشتەڭەنى اشىپ, جارىپ ايتپايتىندىعىن اۆتور دا ايرىقشالاپ ايتىپ جاتپايدى. تەك باياندالعان وقيعانىڭ ءون بويىندا شەت-شەگى جوق سايقالدىق تا, ساتقىندىق تا, اتىلىپ كەتسە دە اۋزىن اشپاعان قالپى اتتانىپ كەتە بارعان قايسارلىق تا ءبارى, ءبارى كورىنىپ تۇرادى.
يرينانى ىزدەۋ
ءدال وسى جەردە ايتا كەتۋگە تۋرا كەلىپ تۇر, كەمەل توقاەۆ 7-گۆاردياشىلار تانك پولكىمەن بەلورۋسسيادا, ۋكراينا مەن پولشا جەرىندە بولعان. پوۆەستىڭ «جولدا» دەپ اتالاتىن العاشقى ءبولىمى: «سوعىس ءجۇرىپ جاتىر. 1943 جىل. ءبىزدىڭ اسكەرلەر باتىسقا قاراي جىلجىپ بارادى. قاراشا ايىنىڭ العاشقى كۇنىنىڭ بىرىندە اسكەري ەشەلون شاعىن ستانساعا كەلىپ توقتادى», دەپ تۋرا ءوزىنىڭ ۋكرايناعا سوعىسقا كەلگەن جەرىنەن باستالادى.
سوندا ءدال سول ستانسادا يرينا دەيتىن ءبىر پارتيزان قىزدىڭ ەرلىگى جايلى ەستيدى. ءتىپتى ء«بىر جولى تانكتەرى دنەپر وزەنىنە قامالىپ تۇرعاندا قۋىرشاقتاي قىز باستاعان ءبىر توپ پارتيزان بۇلاردى وزەننەن وتكەل تاۋىپ ارعى جاعاعا وتكىزىپ جىبەرەدى. «شاقار قىزدى يريناعا ۇقساتقىم كەلەدى. ىنتىعا, تەسىلە قارايمىن. توپتىڭ باسشىسى دا وسى قىز ەكەن...» دەيدى اۆتور. سول يرينا ەسىمى ويىنان كەتپەيدى.
كەيىن اتتاي جيىرما جىلدان سوڭ ايگىلى پارتيزان قاسىم قايسەنوۆپەن بىرگە كيەۆكە بارادى. كىلەڭ مايدانگەرلەر كۇنى-ءتۇنى سوعىستىڭ اڭگىمەسىن ايتادى. ءسويتىپ ءدال سول دنەپردىڭ بويىندا استىرتىن ۇيىمدا قىزمەت ەتكەن كرياچەك الەكسەي ۆاسيلەۆيچپەن جولىعادى. يرينا جايلى سۇراسام با ەكەن, سۇراماسام با ەكەن دەپ ءارى-ءسارى كۇي كەشەدى اۆتور. ەگەر «بىلمەيمىن» دەسە يرينانى ءبىرجولا جوعالتىپ الارداي كۇي كەشەدى. الەكسەي ارينە اڭگىمەلەي جونەلەدى, ءۇنسىز عانا ەرلىك جاساپ, ءۇنسىز عانا عايىپ بولعان يرينا جايلى. جوعارىدا ايتقانىمىزداي بۇل پوۆەستىڭ سوعىس كەزىندەگى وقيعالارى وسى الەكسەيدىڭ اڭگىمەلەۋىمەن باياندالادى.
سول يرينا تۇرمىسقا شىعا سالا كۇيەۋى سوعىسقا اتتانادى. جالىنداپ تۇرعان وجەت قىز, جاي جۇرە الا ما؟ استىرتىن ۇيىمعا كىرىپ, اقىرى نەمىسكە ساتىلعان بولىپ جاۋ جاققا وتەدى. جاۋ دا مۇنى ابدەن سىناپ باعادى. ءتۇن ىشىندە نەمىستىڭ ءبىر اسكەرىن ۇيىنە ەرتىپ كەلىپ شاي بەرەدى. ۇلى سوعىسقا كەتكەن, ال كەلىنى سول جاۋدى ۇيگە ەرتىپ كەلىپ وتىر. ۇزىن قارا پىشاقپەن پوميدور تۋراپ تۇرعان ەنەسى پىشاقتى پوميدورعا سالسام با, يريناعا سالسام با دەپ ەكىۇداي كۇي كەشەدى. استىرتىن ۇيىمنىڭ شارتى بويىنشا ءارى ازداپ ورىس ءتىلىن بىلەتىن نەمىس اسكەرىنىڭ كوزىنشە يرينا وعان «مەن ادەيى ىستەپ ءجۇرمىن» دەپ ايتا المايدى. بۇل ءسىرا قانداي قورلىق؟
الەكسەي يرينانىڭ ودان كەيىن دە تالاي رەتكى ايانىشتى جانە ەرلىك ىستەرىنىڭ كۋاسى بولعانىن دا تارقاتا باياندايدى. الا كيىمدى ادامدارمەن بايلانىستى تاعى ءبىر وقيعاسىن ەسكە الادى.
ءولىم شەكاراسىنا دەيىن
كيەۆتى باسىپ العان نەمىستەر جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى, قولعا تۇسكەن سولداتتاردى تۇتقىنعا الادى. ولاردى اكەپ قاماعان لاگەر ناعىز ء«ولىم ءۇيى» ەدى. سەبەبى ول ۇيگە قامالعاننىڭ قايتىپ شىعاتىنى بولمايدى. تاس ۇيدە ءبىر تۇنەتىپ شىعارعاننان كەيىن تۇتقىندارعا الا كيىم كيگىزىپ, ايداپ بيىك جاردىڭ باسىنا اپارادى. سول جەردە ءتىزىپ قويىپ اتادى. سويتەدى دە, الگىلەردىڭ ۇستىنە بەنزين قۇيىپ ورتەيدى. شالا-جانسار تىپىرلاپ جاتقاندار دەنەسىنە وت تيگەندە ىرشىپ, سەكىرىپ الدەنەشە اۋناپ تۇسەدى. سودان سوڭ از بۇلكىلدەپ جاتىپ, بۇرىسە باستايدى, بىرتىندەپ كۇيەگە, كۇلگە اينالادى. ەڭ اۋىرى, سونى ەرتەڭگى اتىلاتىن تۇتقىندارعا كورسەتەدى.
مىنە, وسى ء«ولىم ۇيىنە» كىرىپ, سودان ءبىرىنشى رەت امان شىققان پەرەتسەنكو دەگەن جاۋىنگەردىڭ تاڭ اتىپ, ءولىم جاقىنداعانىن سەزگەن كەزدەگى كۇيىن اڭگىمەلەۋى: ء«ولىم الدىندا كىسىنىڭ ويى كەلتە بولادى. وتكەندەگى كورىنىستەر لەزدە ويىڭا تۇسەدى دە, ونى سول ساتتە ۇمىتىپ, ەكىنشىسىنە كوشەسىڭ, ءسويتىپ ۇشى-قيىرسىز وي تىزبەكتەلە بەرەدى. ءوزىمىزدىڭ سەلونىڭ قاسىنداعى جالپاق كوك ساز ەكەن دەيمىن. ونىڭ ورتاسىن كەسىپ وزەن اعاتىن, سۋى تەرەڭ ەمەس, تايىز. ءبىز, توپ بالا سازدا كوبەلەك قۋىپ, اسىر سالىپ ويناپ ءجۇرمىز. بۇل ويىن زەرىكتىردى بىلەم, ارتىنان الىسقان بوپ, جۇدىرىقتاسىپ, ج ۇلىسىپ تا قالامىز. بايعۇس انام: «ەي, بالام, تەنتەك بولما, تيىش ءجۇر», دەپ اقىلىن ايتىپ تۇرعان سەكىلدى. بۇل ءتاتتى ەلەس جوق بوپ كەتەدى دە, ەندى كوز الدىڭا تۋعانىڭ, دوس-جارانىڭ اسا ساعىنىشپەن كەلە قالادى. كادۋىلگىدەي وزىڭمەن جۇزدەسىپ, سىرلاسىپ تۇرعان سىقىلدى. وي ارمەن جەتەلەيدى. وسى ءبىر شاقتا بىرەۋدى ساعىنىپ, اڭساعانداي بولاسىڭ, «جانىم» دەپ قانا ەلجىرەپ ءۇن قاتاسىڭ. ول دا يكەمدەلىپ باۋىرىڭا كىرە تۇسكەندەي, قۇشاعىڭدى جاياسىڭ, سول ءسات ءتۇس كورگەن كىسى سەكىلدەنىپ شوشىپ كەتەسىڭ. جان-جاعىڭا قارايسىڭ. اينالاڭنىڭ ءبارى الا كيىمدى ادامدار... الگى اسقان كوڭىل ادىرا قالادى, وزەگىڭ ورتەنىپ, ەزىلىپ, ءبىر-اق ۋىس بوپ قالاسىڭ. ەندى ءبىر-ەكى ساعاتتان كەيىن ومىرمەن, جارىق دۇنيەمەن قوشتاساسىڭ, قايتىپ ماڭگى ورالمايسىڭ... كادىمگى ۇلكەن كۇن سەنسىز شاپاعىن توگىپ, سەنسىز اتاتىن بولادى. اسپاندا اي سەن جوقتا قالقيدى. ايدىن كولدە قۇستار ۇشادى, ءوزىمىزدىڭ اۋىلدىڭ تۇسىنداعى كوك سازدان جەم ىزدەيدى, دالانى قۇلپىرتىپ قىزعالداق وسەدى, جۇرت شۋلاپ ەگىن ورۋعا شىعادى, بارىنەن دە بۇرقىراعان جاس ساباننىڭ ءيسىن ايتساڭشى! ودان سوڭ كۇز كەلەدى, ودان ءارى قىس, كوكتەم, تاعى جاز باستالادى. وسىنىڭ ءبارىن سەن كورە المايسىڭ! سەنى ءازازىل كۇش قورلىقپەن ولىمگە جەلكەلەپ تۇر, امالسىز مويىنسىندىرعانداي, قارسىلاسايىن دەسەڭ دارمەن جوق, بايعۇس جان سەكىلدىسىڭ. وسى ءحالىڭ ەسىڭە تۇسكەندە ءىشىڭ ورتەنىپ كۇيىپ كەتەسىڭ, ەسىڭنەن تانىپ, الاسۇراسىڭ... بىرەۋمەن ارادا كيكىلجىڭ, باقاستىق, وشتەسكەندىك بولعانى ەسىڭە تۇسكەندە ويپىر-اۋ, ادام نەتكەن قاتال, نەتكەن مەيىرىمسىز, نەتكەن نادان ەدى دەپ ويلايسىڭ, وسىنىڭ ءبارى بىلمەستىك ەكەن-اۋ, دەپ قىنجىلاسىڭ. شىركىن, جارىق دۇنيەنى تاعى ءبىر سىعالاتسا, كىسىگە قيانات قىلماي, جولىنا شىراق جاعىپ وتەر ەدىم, ادامدى جان تانىممەن سۇيەر ەدىم دەيسىڭ... بارىنە دە كەشىرىم بەرەر جومارت كوڭىلدە قالعىڭ كەلەدى.
...تۇتقىنداردى تاڭ اتا اتاتىنىن بىلەمىز. اقىندار جىرعا قوسقان تاڭ شاپاعىن ەندى بۇلار قاس كورىپ, بەزىپ تۇر, كۇن شىقپاسا ەكەن دەپ تىلەۋ تىلەيدى, قۋ تىرشىلىك ادامعا نە جاساتپادى دەيسىز! تۇرمە ءىشى وسىلاي دۇرلىگىپ تۇرعان كەزدە:
– جولداستار! قاشىڭدار, قۇتىلىڭدار! – دەگەن بىرەۋدىڭ سابىرلى داۋسى شىقتى دا, تەمىر ەسىك شالقاسىنان اشىلدى...».
مۇنداي الماعايىپ, تىلسىم ءحالدى وزگەنىڭ تۇلا بويى تۇتانىپ كەتەردەي سەزىندىرە جەتكىزۋ ءۇشىن سوعىستا الدەنەشە رەت جارالانعان اۆتوردىڭ ءوزى دە سول كۇيدى, ءولىم شەكاراسىنا دەيىنگى كۇيدى وزەگىنەن وتكىزگەن بولسا كەرەك.
مىنە, سونداعى قالىڭ توپقا قاقپانى اشىپ قۇتقارۋعا اتسالىسقان يرينانىڭ ءىسى ەكەن دەيدى اڭگىمەلەۋشى. ودان كەيىن ونى ەشكىم كورمەپتى...
دنەپرگە ءتىل بىتسە...
مىنە بۇلار – الەكسەي, قاسىم, كەمەل... جيىرما جىلدان كەيىن سول دنەپرگە كەلىپ تۇر. «باتىپ بارا جاتقان كۇننىڭ سارعىش مۇنار ساۋلەسى توڭىرەكتى تۇرلەندىرىپ, قالىڭ قاباق استىندا اعىپ جاتقان دنەپرگە قيىقشالاي تۇسەدى. وزەن سۋى تۇپ-تۇنىق, بەتى بۇيرالانىپ, جول-جول بوپ جاتىر, اعىسى قاتتى سەكىلدى... بۇل جەردىڭ ادامدارى دا, سەلوسى دا ەجەلدەن ماعان تانىس سەكىلدى, كوكىرەگىمدە جاتتالىپ قالعان. سوعىس جىلدارىندا ءوزىم دە وسى ماڭدا بولعان ەدىم», دەيدى كەمەل اۆتور. سول ارادا تۇرىپ ولار بارلىق جاۋىنگەر سەرىكتەرىن ەسكە الدى.
«Cول دنەپرىمىز, قاسيەتتى وزەنىمىز وسى, – دەدى الەكسەي ۆاسيلەۆيچ جامباستاي جايلانىپ جاتىپ. – وسى جەردە پەرەتسەنكو, نيكولاي پەتۋحوۆ قازا تاپتى, وسى جەردە ءبىزدىڭ ۆاسيا اۋىر كونتۋزياعا ۇشىرادى, پوپوۆ اۋىر جارالاندى. كوپتەگەن جولداستار قۇربان بولدى. ءۇنسىز عانا كەتە باردى. شىركىن, دنەپرگە ءتىل بىتسە, شىندىق سىرلارىن جىر عىپ ايتىپ بەرەر ەدى...»
ءبىز روماننىڭ ءبىر عانا ءساتىن, پوۆەستىڭ ءبىر عانا قىرىن ءسوز ەتتىك. سۇمدىق – مىڭ, شىندىق – جالعىز. دنەپردىڭ قوس جاعاسىن مەكەن ەتكەن وسىناۋ جۇرتتىڭ ىشىندە, سوعىستىڭ وزگە دە مايداندارىندا يرينا سەكىلدى ءوز شىندىعىن وزىنەن باسقا ەشكىم بىلمەس جۇزدەگەن, مىڭداعان ادام جۇمعان اۋزىن اشپاعان جۇمباق قالپىندا ومىردەن كوشىپ كەتە باردى. ول مىڭ سان جۇمباق «زامانداستار سىرى» ارقىلى جۇلمالانباي سول سىرلى قالپىندا جان جۇرەكتى سىزداتا بىزگە جەتىپتى. «شىركىن, دنەپرگە ءتىل بىتسە...» دەگەن كەيىپكەر ارمانى بۇدان ارتىق قالاي ورىندالسىن!؟.
ۇلاربەك نۇرعالىم ۇلى
