مەملەكەتتىك كوميسسيا قايتا قۇرىلادى
جەر-جاھانعا قاۋىپ توندىرگەن ىندەتتىڭ ەلىمىزدە كەڭ تارالۋىنا جول بەرمەۋ ماقساتىندا قۇرىلعان مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ جۇمىسى قورىتىندىلانىپ, توتەنشە جاعداي رەجىمىنىڭ اياقتالعانى ءمالىم بولدى. سوڭعى ەكى ايدا قولعا الىنعان ءىس-شارالار سارالانعان وتىرىستا ءسوز تىزگىنىن ۇستاعان پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قاۋىپ-قاتەردىڭ ءالى بەتى قايتا قويماعانىن, دەگەنمەن ىندەتتىڭ شارىقتاۋ شەگى ارتتا قالعانىن اتاپ ءوتتى.
– توتەنشە جاعداي رەجىمىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا اۋقىمدى جۇمىس اتقاردى. حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن قورعاۋ, ولاردىڭ تابىسىن ارتتىرۋ جانە بيزنەسىن قولداۋ ءۇشىن 500-گە جۋىق شەشىم قابىلدانىپ, جۇزەگە اسىرىلدى. ەندى توتەنشە جاعداي رەجىمىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى كوميسسيا ەكونوميكالىق ءوسىمدى قالپىنا كەلتىرۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا بولىپ قايتا قۇرىلادى. بۇگىن بۇكىل ەلىمىزدەگى توتەنشە جاعداي رەجىمى اياقتالدى. الايدا كەيبىر ايماقتاردا دەرتتىڭ تارالۋى باسەڭدەمەي وتىر. ىندەت تولىعىمەن جويىلىپ كەتكەن جوق. پاندەميا حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا ءالى دە قاۋىپتى. سوندىقتان كارانتيندىك شەكتەۋلەر ءار وڭىردەگى جاعدايدىڭ جاقسارۋىنا قاراي بىرتىندەپ الىنادى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, كوپتەگەن سالانىڭ قىزمەتى قالپىنا كەلە باستادى. قازىردىڭ وزىندە
1 ميلليون 100 مىڭنان اسا ازامات جۇمىسقا شىقتى. ەندى ەلىمىز بويىنشا دۇكەندەردىڭ ءبىرازى اشىلىپ, ءسان سالوندارىنىڭ, ءبىلىم ورتالىقتارىنىڭ تاعى باسقا نىسانداردىڭ قىزمەتى قايتا جاندانا باستايدى. ساياباقتار اشىلادى. جولاۋشىلارعا ارنالعان اۋە تاسىمالىنىڭ جۇمىسى قالپىنا كەلەدى. بۇعان دەيىن 6 قالانىڭ اۋەجايى اشىلعان بولاتىن. ەندى وعان تاعى 7 قالا قوسىلادى.
ايتسە دە كوپتەگەن شەكتەۋلەر الىنىپ تاستالعانىنا قاراماستان, كۇندەلىكتى ومىردە ساقتىق شارالارىن قاتاڭ ۇستانۋ ماڭىزدى بولىپ قالا بەرمەك. بۇل رەتتە مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەت جاڭا سانيتارلىق ەرەجەلەردى دايىنداپ, ەنگىزۋى قاجەت ەكەنىن العا تارتتى. اتاپ ايتقاندا, شاعىن, ورتا, ءىرى كومپانيالار جاڭا ەرەجەلەرگە سايكەس جۇمىس ىستەۋى كەرەك. الەۋمەتتىك اراقاشىقتىقتى ساقتاۋ, كوپشىلىك جينالعان جەردە بەتپەردە تاعىپ ءجۇرۋ قالىپتى جاعدايعا اينالۋعا ءتيىس. وبلىستار اراسىنداعى كولىك قاتىناسىنا قاتىستى شەكتەۋلەر قالا بەرەدى. قوعامدىق كولىكتەر جارتىلاي جۇكتەمەمەن جۇمىس ىستەيدى. جولاۋشىلاردان بەتپەردە تاعۋ تالاپ ەتىلەدى. كوشەدە توپتاسىپ جۇرەتىندەر 3 ادامنان اسپاۋى كەرەك. مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ 50 پايىزى قاشىقتان جۇمىس ىستەي بەرەدى. جەكە كاسىپورىن باسشىلارى قانشا قىزمەتكەردى جۇمىسقا شىعاراتىنىن وزدەرى انىقتاۋعا ءتيىس.
پاندەميا ءالى دە قاۋىپتى
– جۇرتتىڭ كوبى ءالى دە ۇيدە وتىرا تۇرعانى دۇرىس بولار ەدى. بۇل – ەڭ الدىمەن, ادامداردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە بايلانىستى ماسەلە. جۇمىس ورنىندا الەۋمەتتىك اراقاشىقتىق جانە قاتاڭ سانيتارلىق رەجىم ساقتالۋى قاجەت. ىندەتتىڭ ەكىنشى كەزەڭى باستالىپ كەتۋى مۇمكىن. سوندىقتان ءوزىمىزدىڭ امان-ساۋلىعىمىزعا, ەڭ الدىمەن, ءوزىمىز جاۋاپتى بولۋىمىز كەرەك. ىندەت قايتا ورشىگەن جاعدايدا ۇكىمەت ناقتى شۇعىل ءىس-قيمىل جوسپارىن دايىندايدى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ەلىمىزدە داعدارىسقا قارسى شارالاردىڭ ەكى توپتاماسى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. 4,5 ميلليوننان اسا ادامعا 42 500 تەڭگە كولەمىندە قارجىلاي كومەك كورسەتىلۋدە. 1 ميلليوننان اسا ازاماتقا ازىق-ت ۇلىك پەن تۇرمىستىق زاتتار ۇلەستىرىلۋدە. كوممۋنالدىق تولەمدەردىڭ ءتاريفى تومەندەتىلدى. ونى تولەۋ ءۇشىن اسا مۇقتاج جاندار قوسىمشا كومەك الادى. 2 ميلليونعا جۋىق ازاماتتىڭ نەسيە تولەۋ مەرزىمى كەيىنگە شەگەرىلدى. قولجەتىمدى نەسيە بەرۋ, كوكتەمگى ەگىس ناۋقانىن جۇرگىزۋ, جۇمىس ورىندارىن اشۋ جانە ساقتاۋ ءۇشىن ايتارلىقتاي قاراجات ءبولىندى. 700 مىڭنان اسا كومپانيا مەن كاسىپكەرلەر ءۇشىن سالىق جۇكتەمەسى ازايتىلدى. سول ارقىلى ولار 1 تريلليون تەڭگەگە جۋىق قارجى ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك الدى.
پرەزيدەنت جۇمىس بارىسىندا ولقىلىقتاردىڭ بولعانىن, ىندەت كوپ تارالىپ, ەكونوميكالىق ماسەلەلەر قاتتى ۋشىعىپ كەتكەنىن, سوعان سايكەس دەر كەزىندە شۇعىل شارالار قابىلدانعانىن ايتتى. تۋىنداعان كوپتەگەن ماسەلە قوعام وكىلدەرىنىڭ بەلسەنە قاتىسۋى ارقىلى دا شەشىلىپ وتىردى. بۇدان وسى شاق «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ ماڭىزدى كەزەڭىنە اينالعانى كورىندى.
قارجى رەزەرۆى جەتكىلىكتى
– كوروناۆيرۋس پاندەمياسى الەمدىك رەتسەسسيانىڭ باستالۋىنا سەبەپ بولدى. ءتىپتى ۇزاققا سوزىلاتىن ەكونوميكالىق داعدارىسقا دا الىپ كەلۋى ابدەن مۇمكىن. جەر-جەردە پروتەكتسيونيزمنىڭ كۇشەيۋى بەلەڭ الۋدا. ەكونوميكانىڭ تۇتاس سالالارى توقىراۋعا ۇشىراپ جاتىر. 400 ميلليوننان استام كاسىپورىن بانكروت بولۋدىڭ الدىندا تۇر. الەمدەگى ەڭبەككە جارامدى حالىقتىڭ جارتىسىنا جۋىعىنىڭ تابىسى ازايدى. ساراپشىلار جاھان ەكونوميكاسى سوڭعى ءجۇز جىل ىشىندە بولماعان دەڭگەيگە تۇسەتىنىن بولجاپ وتىر. وسىنداي جاعدايعا قاراماستان, ەلىمىز بىرقاتار باسىمدىققا يە بولىپ وتىرعانىن ايتقىم كەلەدى. بىزدە قارجى رەزەرۆى جەتكىلىكتى جانە مەملەكەت قارىزىنىڭ كولەمى مۇمكىندىگىمىزگە ورايلاس. ەڭ باستىسى, ءبىز جاڭا احۋال جاعدايىندا جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ جانە ەكونوميكالىق تيىمدىلىكتى ارتتىرۋ ءۇشىن رەسۋرستاردى قايدا جۇمساۋ كەرەكتىگىن بىلەمىز, – دەدى پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىقتىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىن ساقتاي وتىرىپ, ازاماتتاردىڭ تابىسىن ارتتىرۋ, بيزنەستى قولداۋ جانە ونى دامىتۋ, ءبىلىم جانە عىلىم جۇيەسىن جەتىلدىرۋ كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيتىنىن ايتا كەلە, داعدارىس كەزىندەگى جانە ودان كەيىنگى دامۋدىڭ باسىمدىقتارىنا توقتالدى.
– جۋىق ارادا ەڭ وزەكتى دەگەن مىناداي ماسەلەلەردى شەشۋىمىز كەرەك. ءبىرىنشىسى – قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ءوزىن ءوزى قامتۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ. بۇل ءۇشىن قولدا بار قۋاتتى شيكىزات قورى نەگىزىندە ونەركاسىپ سالاسىنداعى وڭدەۋدىڭ تىڭ تاسىلدەرىن دامىتۋ قاجەت. ءبىز قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ كەلەشەكتەگى قۇرىلىمىنا جاڭا كوزقاراسپەن قاراۋىمىز كەرەك. ونىڭ ونەركاسىپ, ەنەرگەتيكا, اۋىل شارۋاشىلىعى, قىزمەت كورسەتۋ سياقتى باستى سالالارىنىڭ ءرولىن ايقىنداعان ءجون. باسقاشا ايتقاندا, شۇعىل تۇردە ەكونوميكانىڭ جاڭا قۇرىلىمىن قالىپتاستىرۋعا ءتيىسپىز. ەنەرگەتيكا سەكتورىنا ايتارلىقتاي رەفورما جۇرگىزۋ قاجەت. داعدارىستان كەيىن بۇل سالا بۇرىنعىداي بولمايدى. ورتا مەرزىمدەگى كەزەڭدە «جاسىل ەنەرگەتيكاعا» بەت بۇرۋ – اسا ماڭىزدى مىندەت. يندۋستريالاندىرۋ ۇدەرىسىنە قاتىستى ۇستانىمدى قايتا قاراۋ قاجەت. ەكسپورتتىق جانە ىشكى نارىقتارداعى ناقتى مۇمكىندىكتەردى ايقىنداۋىمىز كەرەك. بۇل رەتتە العا قويعان ماقساتتاردى, ءادىس-تاسىلدەردى بەلگىلەپ, ىلگەرىلەي تۇسكەن ءجون, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ مەن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتورداعى ساتىپ الۋدى ساۋاتتى پايدالانۋدى ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋدىڭ قۇرالى رەتىندە قاراستىرۋ قاجەت ەكەنىن العا تارتتى. وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردى قولداۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدىڭ ەرەكشە ءتارتىبى بيىل تامىز ايىنا دەيىن جالعاسىن تابادى.
اگروسەكتوردى قولداۋ ۇلعايادى
مەملەكەت باسشىسى اگرارشىلارعا بارىنشا قولداۋ كورسەتىلەتىنىن مالىمدەدى. قازىردىڭ وزىندە ىسكە اسىرىلىپ جاتقان فورۆاردتىق ساتىپ الۋلارعا قوسا وففتەيك-كەلىسىمشارتتاردى ەنگىزۋ جانە «قازاگرو» كرەديتتەرى بويىنشا بەرەشەكتى قايتا قۇرىلىمداۋ جولىمەن قارجىلاندىرۋ تەتىكتەرى كەڭەيتىلەدى.
قازاقستاندا 1 ميلليون 700 مىڭ جەكە قوسالقى شارۋاشىلىق بار. الايدا ولاردىڭ ونىمدەرى ساۋدا وبەكتىلەرى ارقىلى رەسمي ساتىلمايدى جانە قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارىنا تۇسپەيدى. مەملەكەت ولاردان سالىق المايدى, مۇنداي شارۋاشىلىقتاردا جۇمىس ىستەيتىندەر الەۋمەتتىك جاعىنان قورعالماعان. وسى رەتتە پرەزيدەنت ۇكىمەتكە «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىمەن بىرلەسىپ, اۋىلداعى كووپەراتسيالىق جەلىنى دامىتۋ ءۇشىن «ەگىس القابىنان – دۇكەن سورەسىنە دەيىن» اتتى قاناتقاقتى جوبانى بىرنەشە وڭىردە باستاۋدى تاپسىردى. سودان كەيىن ونىڭ اۋقىمىن كەڭەيتىپ, 2021 جىلدىڭ ورتاسىنا قاراي تولىققاندى باعدارلاما ازىرلەنبەك. وسى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە «قازاگرو» ارقىلى جىلدىق مولشەرلەمەسى 6 پايىز بولاتىن جەڭىلدەتىلگەن شاعىن نەسيە بەرىلەدى. مۇندا «دامۋ» قورىنىڭ كەپىلدىك بەرۋ تاسىلدەرىن پايدالانعان ءجون.
سونداي-اق تۇراقتى ساتىپ الۋ جانە ساتۋ جۇيەسىن قالپىنا كەلتىرۋ كەرەك. جوباعا قاتىسۋشىلاردى وقىتۋ جانە ولاردىڭ اگرارلىق سالاداعى قۇزىرەتىن ارتتىرۋ ءىسىن دە قولعا الۋ قاجەت. مۇنىڭ ءبارى 2 ميلليونعا جۋىق اۋىل تۇرعىنىنىڭ تابىسىن كوبەيتۋگە, وتاندىق اۋىل شارۋاشىلىعى كاسىپورىندارىنىڭ جۇكتەمەسىن 53 پايىزدان 70 پايىزعا دەيىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
– ەكىنشىدەن, ءبىز «جۇمىسپەن قامتۋ جول كارتاسى» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا 1 تريلليون تەڭگەگە جۋىق قارجى ءبولىپ وتىرمىز. بۇل – قوماقتى قاراجات. ونى شاعىن بيزنەستى نەسيەلەۋگە دە پايدالانۋعا بولادى. سونىڭ ءبارى قۇزىرلى ورىنداردىڭ باقىلاۋىندا بولىپ, تولىعىمەن ماقساتقا ساي جۇمسالۋعا ءتيىس. وسى كۇردەلى كەزەڭدە قارجىلاندىرىلىپ جاتقان جوبالار ارقىلى ەڭ الدىمەن جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ قاجەت. بۇعان جۇمىسشىلاردى بارىنشا كوپتەپ تارتۋ كەرەك. ۇنەمى ەكونوميكالىق تابىس اكەلەتىن نەمەسە ادام كاپيتالىن دامىتاتىن باستامالار قولعا الىنۋى قاجەت. وسىعان وراي مەكتەپ, اۋرۋحانا جانە باسقا دا نىساندار سالىنىپ, جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋگە ءتيىس. بىركەلكى نىسانداردىڭ ءار ايماقتاعى قۇنى وتە الشاق بولۋىنا جول بەرمەۋ اسا ماڭىزدى. وكىنىشكە قاراي مۇنداي جاعداي بىزدە كوپ كەزدەسەدى. جۇزەگە اسقان جوبالاردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تيىمدىلىگىنە تالداۋ جاسالادى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت, ۇشىنشىدەن, ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ, جۇمىسپەن قامتۋدى كۇشەيتۋدىڭ جانە الەۋمەتتىك قولداۋدىڭ فاكتورى رەتىندە قولجەتىمدى تۇرعىن ءۇي سالۋ ماسەلەسىنە ءمان بەردى. بۇل رەتتە ول ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان «7-20-25» باعدارلاماسى يپوتەكالىق نەسيەلەندىرۋگە جانە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا ۇلكەن سەرپىن بەرگەنىن اتاپ ءوتتى.
تۇرعىن ءۇي نەسيەسى: 5-10-20
– كەزەكتە تۇرعان ازاماتتاردىڭ ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن تۇرعىن ءۇي نەسيەسىمەن قامتاماسىز ەتۋ ارنالعان «5-10-20» جاڭا جوباسىن ىسكە اسىرۋدى تاپسىرامىن. وسىعان وراي داعدارىسقا قارسى بولىنگەن قاراجات ەسەبىنەن 390 ميلليارد تەڭگە بولەمىز. بيىل ەلىمىزدە بۇرىن-سوڭدى بولماعان كولەمدە تۇرعىن ءۇي سالىنادى. اتاپ ايتقاندا, 15 ميلليون شارشى مەتر نەمەسە 150 مىڭ پاتەر. ازاماتتارىمىزدىڭ تۇرعىن ءۇي جاعدايىن جاقسارتۋ – ماڭىزدى ماسەلە. شىن مانىندە, بۇل – ۇكىمەت جۇمىسىنداعى ستراتەگيالىق باسىمدىعى بار باعىتتاردىڭ ءبىرى. سول ءۇشىن ينستيتۋتسيونالدىق قۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ كەرەك. ۇكىمەت جىل سوڭىنا دەيىن «تۇرعىنۇيقۇرىلىسجيناقبانكى» اكتسيونەرلىك قوعامى نەگىزىندە تولىققاندى دامۋ جانە قولداۋ كورسەتۋ باعىتىنداعى «وتباسى بانكىن» قۇرۋعا ءتيىس. بۇل قۇرىلىم تۇرعىن ءۇي ەسەبىن, كەزەككە قويۋ جانە ءۇي بەرۋ ءتارتىبىن ءبىر ورتالىقتان جۇزەگە اسىراتىن بولادى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
بۇعان قوسا مەملەكەت باسشىسى ازاماتتارعا زەينەتاقى جيناعىنىڭ ءبىر بولىگىن باسپانا الۋ ءۇشىن پايدالانۋ جونىندەگى تاپسىرماسىن 1 شىلدەگە دەيىن اياقتاۋدى جۇكتەدى.
سالىق تولەۋدەگى الەۋمەتتىك ادىلدىك
تورتىنشىدەن, پرەزيدەنت تاراپىنان الەۋمەتتىك ادىلدىك ءۇشىن جالاقى مەن باسقا دا كىرىس تۇرلەرىنە قاتىستى جەكە كىرىس سالىعىنىڭ ۇدەمەلى ولشەمىن ەنگىزۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋ كەرەك ەكەنى نازارعا الىندى. مۇنداعى ماقسات – ەڭبەكاقى تولەۋدىڭ مەيلىنشە كەڭ تاراعان ءارى جاسىرىن ءتاسىلىن «كولەڭكەدەن» شىعارۋ. ەگەر ءتيىستى سالىق مولشەرى قىسقاراتىن بولسا, جالاقىنى جاسىرىن تولەۋدىڭ قاجەتتىلىگى بولمايدى. حالىقتىڭ تابىسى تومەندەگەن قازىرگىدەي جاعدايدا تۇتىنۋشىلارعا نەسيە بەرۋ نارىعىنا مونيتورينگ جۇرگىزۋدى جالعاستىرۋ ماڭىزدى. بۇل ازاماتتاردىڭ قارىزعا بەلشەسىنەن باتۋىنا جول بەرمەۋ ءۇشىن كەرەك.
– جاڭا الەۋمەتتىك تولەمگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن بىرىڭعاي جيىنتىق تولەم تالاپ ەتىلدى. اتالعان الەۋمەتتىك كومەكتى العان ازاماتتاردىڭ 40 پايىزدان استامى بىرىڭعاي جيىنتىق تولەمدى العاش رەت تولەدى. بۇلار – شىن مانىندە, مەملەكەتتىك كومەككە مۇقتاج جاندار. ولاردى ەكونوميكاعا بارىنشا تارتۋ قاجەت. وسى ازاماتتاردىڭ وزىمەن-ءوزى قالىپ, قايتادان «كولەڭكەگە» كەتۋىنە جول بەرمەۋ كەرەك. قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە مەملەكەتتىك قولداۋعا, الەۋمەتتىك كومەككە, لايىقتى زەينەتاقىعا, ەڭ الدىمەن, زاڭدى جۇمىس ىستەپ, سالىق تولەگەندەر عانا قول جەتكىزە الادى. سوندىقتان ۋاقىتشا جۇمىسسىز قالعاندارمەن قاتار وسىنداي ازاماتتار دا ۇكىمەت پەن اكىمدەردىڭ ۇدايى نازارىندا بولۋى كەرەك. نارىقتىق ەكونوميكا جاعدايىندا كەز كەلگەن ادام جۇمىسىنان ۋاقىتشا ايىرىلىپ قالۋى مۇمكىن. وسىعان وراي ۇكىمەت ەڭبەك بيرجاسىنا تىركەۋدى بارىنشا جەڭىلدەتۋى قاجەت, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
ۇلتتىق بيزنەستى دامىتۋدىڭ ۇتىمدى جولدارى
وتىرىستا جاريا بولعان بەسىنشى باسىمدىق – ۇلتتىق بيزنەستى قولداۋ. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, سۇرانىس كولەمى ازايىپ, اكتيۆتەر مەن كەپىلدەگى مۇلىكتىڭ نارىقتىق قۇنى تومەندەگەن جاعدايدا «دامۋ» قورىنىڭ نەسيەنى كەپىلدەندىرۋ مۇمكىندىگىن پايدالانۋ اسا ماڭىزدى. قوردىڭ كەپىلدىگى ۇلتتىق بانكتىڭ اينالىمداعى قاراجاتتى نەسيەلەۋ باعدارلاماسى ارقىلى بەرىلەتىن زايمداردى قامتيدى. ونىڭ مولشەرى – 600 ميلليارد تەڭگە. قاجەت بولعان جاعدايدا مۇنىڭ كولەمى ۇلعايا تۇسپەك. قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى ەكونوميكانى نەسيەلەۋ كولەمىن ارتتىرۋ ءۇشىن پرۋدەنتسيالىق شەكتەۋلەردى قىسقارتۋ جانە وتىمدىلىككە قىسىم كورسەتۋدى ازايتۋ شارالارىن قابىلدادى. بۇل بانك سەكتورىندا شامامەن 600 ميلليارد تەڭگەنى ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەردى. اتالعان قاراجات ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋ ءۇشىن جۇمسالۋعا ءتيىس. ۋاقىتشا پرۋدەنتسيالىق قوسىمشا شارالار ازىرلەۋ كەرەك. سول ارقىلى بانكتەردىڭ ەكونوميكانى نەسيەلەندىرۋ مۇمكىندىگىن ارتتىرامىز.
– ميكرو جانە شاعىن كاسىپكەرلىك سالاسىنا دا ەرەكشە كوڭىل ءبولۋ قاجەت. بۇل سالا وكىلدەرىنە بانكتەردىڭ ستاندارتتى ونىمدەرىن پايدالانۋ ءۇشىن قاتاڭ شەكتەۋ قويىلىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى «بيزنەستىڭ جول كارتاسى» باعدارلاماسى اياسىندا شاعىن بيزنەس ءۇشىن ارنايى شارالار قاراستىرۋدى تاپسىرامىن. ۇكىمەت پەن «اتامەكەن» ۇكپ بۇعان بولىنەتىن قاراجات كولەمىن ايقىنداۋعا ءتيىس. بانكتەر مەن باسقا دا قارجى ۇيىمدارى بىرقاتار سالاعا قاتىستى نەسيەنى قايتارۋ مەرزىمىن شەگەردى. جەڭىلدىك بەرىلگەن مۇنداي سالالاردىڭ ءتىزىمى كەڭەيتىلەدى. بۇل – بيزنەستى قولداۋدىڭ تاعى ءبىر ناقتى شاراسى. بۇعان ساۋدا, وڭدەۋ ونەركاسىبى, كولىك جانە قويما, قوناقۇي جانە تاماقتانۋ, اقپارات جانە بايلانىس, ءبىلىم جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارى ەنگىزىلۋگە ءتيىس. وڭدەۋ ونەركاسىبىنە باسىمدىق بەرە وتىرىپ, ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ ءاردايىم نەگىزگى مىندەتىمىز بولادى. بۇل سەكتورداعى ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قازاقستاننىڭ دامۋ بانكىنە قوسىمشا قارجى ءبولۋ قاجەت. سونىمەن قاتار وندىرۋشىلەردىڭ كەڭەيتىلگەن مىندەتتەمەلەرى بويىنشا جينالعان قاراجات ەسەبىنەن ونەركاسىپتى دامىتۋ قورىن قۇرۋعا بولادى. ونىڭ جۇمىسى بيزنەستى قولجەتىمدى نەسيەمەن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالادى. مۇنداي نەسيە وڭدەۋ ىسىمەن اينالىساتىن بولاشاعى زور كاسىپورىندارعا 3 پايىزدان اسپايتىن مولشەرلەمە بويىنشا بەرىلەدى, – دەدى پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆ, التىنشىدان, شەتەل كاپيتالى ءۇشىن باسەكەلەستىك ارتقان كەزدە ءاربىر قارجىگەرمەن تىكەلەي جۇمىس ىستەۋگە باسا ءمان بەرۋ قاجەت ەكەنىن العا تارتتى. بۇل رەتتە ينۆەستيتسيا تارتىپ, قور نارىعىن دامىتۋ ءۇشىن «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ الەۋەتىن ءتيىمدى پايدالانۋ باعىتى نازارعا الىندى.
– بۇل مەملەكەتتىك اكتيۆتەردى جەكەشەلەندىرۋ بارىسىندا اسا ماڭىزدى بولماق. سونىمەن قاتار بيزنەستەگى داۋ-دامايلار كەزىندە وتاندىق كاسىپكەرلەر ءۇشىن اعىلشىن قۇقىعىنىڭ باسىمدىعى مەن «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ اربيتراجىن پايدالانۋ مۇمكىندىگىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. ۇلتتىق كومپانيالارىمىزعا تيەسىلى جەكەلەگەن قۇرىلىمداردى شەتەلدىك زاڭنامانىڭ اياسىنان «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ قۇزىرىنا بىرتىندەپ كوشىرۋدى باستاعان ءجون. ەگەر ءوز كومپانيالارىمىز باسقا ەل زاڭناماسىنىڭ قۇزىرىندا بولۋدى قالاپ جاتسا, شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ سەنىمىنە يە بولا المايمىز. ۇكىمەت, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى جانە شەتەلدەردەگى وكىلدىكتەر «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ ينۆەستيتسيالىق سالىقتىق رەزيدەنتتىگى جونىندەگى باعدارلاماسىن ناسيحاتتاۋعا كۇش جۇمىلدىرۋى قاجەت. ورتالىق اكىمشىلىگى 2025 جىلعا دەيىنگى جاڭا ستراتەگيانى ازىرلەۋدە, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
جەتىنشىدەن, پرەزيدەنت كاسىپورىنداردىڭ ءبارىن جانە بارلىق جۇمىس ورنىن ساقتاۋ قيىن ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ءاربىر بيزنەستىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل – بۇكىل الەمگە ءتان جاعداي. سوندىقتان توتەنشە جاعداي رەجىمىنىڭ ەنگىزىلۋى ودان كوبىرەك زارداپ شەككەن ەكونوميكا سەكتورلارى ءۇشىن فورس-ماجور بولعانىن زاڭ جۇزىندە مويىنداۋ كەرەك. بۇل رەتتە جەكە كاسىپكەرلەر مەن شاعىن بيزنەس وكىلدەرى سوتقا جۇگىنگەن كەزدە توتەنشە جاعداي رەجىمى فورس-ماجور رەتىندە مويىندالۋعا ءتيىس.
سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى وسى كۇردەلى كەزەڭدە جەكەمەنشىك پەن باسەكەلەستىكتى قورعاۋ اسا ماڭىزدى ەكەنىن ايتىپ, بيىلعى 1 قازانعا دەيىن زاڭدى تۇلعالار مەن جەكە كاسىپكەرلەرگە قاتىستى بانكروتتىق راسىمدەردى باستاۋدى توقتاتا تۇرۋدى تاپسىردى. بۇل الاياق كرەديتورلاردىڭ قىسىم جاساۋىنا جول بەرمەۋ ءۇشىن كەرەك.
تۇرالاعان اكتيۆتەردىڭ وركەنيەتتى نارىعىن قۇرۋ – جۇيەلى شەشىم
– كەلەسى ماسەلە. وسىعان دەيىنگى داعدارىستاردىڭ سالدارىنان بانكتەردىڭ بالانسىندا ەكونوميكالىق اينالىمنان شىعىپ قالعان اكتيۆتەر سانى كوبەيدى. بانكتەر تۇرالاپ قالعان اكتيۆتەردى ساتۋ ءۇشىن ناقتى جوسپار ازىرلەپ, سوعان جاۋاپتى قىزمەتكەرلەردىڭ جۇمىسىن باقىلاۋدى جانە باعالاۋدى كۇشەيتۋى كەرەك. قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى قاتەردىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان قاداعالاۋ شاراسى ارقىلى بانكتەردىڭ قيىندىققا تاپ بولعان اكتيۆتەرگە قاتىستى جۇمىسىنا مونيتورينگ جۇرگىزۋدى جانە باقىلاۋدى كۇشەيتۋ قاجەت. تۇرالاپ قالعان اكتيۆتەردىڭ وركەنيەتتى نارىعىن قۇرۋ – جۇيەلى شەشىم. سەكيۋريتيزاتسيا مەن ساقتاندىرۋدىڭ قاراپايىم ءارى وڭتايلى تەتىگىن قالىپتاستىرۋ كەرەك, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى ازاماتتاردى قولداۋ مەن بيزنەستى دامىتۋعا ارنالعان وسى جانە باسقا دا شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ەكونوميكالىق ءوسىمدى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جونىندەگى كەشەندى جوسپار ازىرلەنىپ جاتقانىن, ول جوسپار جۋىق ارادا بەكىتىلەتىنىن مالىمدەدى.
جاڭا تالاپقا ساي جۇيە كەرەك
پرەزيدەنت ءوز سوزىندە جاڭا تالاپتارعا جاۋاپ بەرەتىن دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە ءبىلىم بەرۋ سالالارىنداعى تۇبەگەيلى وزگەرىستەرگە ەرەكشە نازار اۋداردى. ول حالىق اراسىنا جۇقپالى اۋرۋدىڭ تارالۋىن باقىلاۋ, تەلەمەديتسينانى جانە قاشىقتان دياگنوستيكا جاساۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ ادىستەرىن ازىرلەۋ; ۇلتتىق سانيتارلىق-ەپيدەميالىق قىزمەتتى بارىنشا كۇشەيتۋ, بەدەلدى عالىمدار مەن ساراپشىلاردى جۇمىلدىرىپ, بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى كەڭەس قۇرۋ سياقتى ماسەلەلەردى اتاپ ءوتتى.
بۇعان قوسا ءبىلىم بەرۋ ءىسىن وڭتايلى ەتۋ نازارعا الىنىپ, بارلىق وقۋ ورىندارىندا تسيفرلاندىرۋ جۇمىستارىن اياقتاۋ تاپسىرىلدى.
سونداي-اق مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن جاڭارتۋ ماڭىزدى باعىت بولىپ بەلگىلەندى.
– ورنىققان جۇمىس ءتاسىلى رەتىندە ۇكىمەتتىڭ, مينيسترلىكتەردىڭ, اكىمدىكتەردىڭ ءتۇرلى جيىندارىن قاشىقتان وتكىزۋدى ۇسىنامىن. قاجەتسىز راسىمدەردى, كەلىسىمدەر مەن كەڭەستەردى, ۋاقىت پەن قاراجاتتى شىعىندايتىن باسقا دا شارالاردى جويۋ كەرەك. بۇل تاجىريبە ەسكىردى. ەلەكتروندى ۇكىمەت تۇجىرىمداماسىنىڭ ءمانىن قايتا قاراۋ قاجەت. كەڭەس الۋ, انىقتاما الۋ, ءوتىنىش بەرۋ جونىندەگى راسىمدەر ونلاين رەجىمىنە تولىق كوشىرىلدى. ال «egov» جۇيەسىنىڭ ءتىلىن حالىق ءۇشىن قاراپايىم ءارى تۇسىنىكتى ەتۋ قاجەت, – دەدى پرەزيدەنت.
جيىن بارىسىندا قاسىم-جومارت توقاەۆ تۇركىستان وبلىسىنداعى توتەنشە جاعدايدىڭ سالدارىن جويۋ ماسەلەسىنە دە توقتالدى. 1 مامىر كۇنى وزبەكستانداعى ساردوبا سۋ قويماسى بوگەتى بۇزىلىپ, ودان پايدا بولعان سۋ تاسقىنىنىڭ زيانى ءبىزدىڭ وڭىرگە دە ءتيدى. تەحنوگەندى سيپاتتاعى بۇل توتەنشە جاعدايدىڭ سالدارىنان ماقتاارال اۋدانىنا قاراستى 5 اۋىلدىڭ 1 مىڭنان اسا تۇرعىن ءۇيىن سۋ باسىپ قالدى. سونداي-اق 9 ەلدى مەكەندى سۋ باسۋ قاۋپى تۋىندادى.
– شۇعىل قابىلدانعان شارالاردىڭ ارقاسىندا سۋ تاسقىنىنىڭ ءارى قاراي تارالۋىنا جول بەرمەدىك. قازىر سۋ تاسقىنىنىڭ زارداپتارىن جويۋ, تازالاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. قوعامدىق ءتارتىپ پەن تۇرعىنداردىڭ دۇنيە-مۇلكىنىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ – باستى نازاردا. ءبىز اۋداننىڭ كۇندەلىكتى تىرشىلىگىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن قاجەتتى شارالار قابىلدايمىز. جالپى كۇزگە دەيىن قيراعان ۇيلەردىڭ ورنىنا جاڭا تۇرعىن ۇيلەر سالىنادى. زارداپ شەككەن ءاربىر ادامعا 100 مىڭ تەڭگە كولەمىندە وتەماقى تولەنەدى. مال شىعىنى, تاسقىننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى القاپتارىنا تيگىزگەن زيانى وتەلەدى. زارداپ شەككەن اۋدانعا كومەكتەسىپ جاتقان ازاماتتاردىڭ بارىنە ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ءسوزىنىڭ سوڭىنا قاراي حالقىمىزدىڭ بەكەم بىرلىگى بارىمىزگە كۇش-قۋات بەرەتىنىن, كەز كەلگەن مىندەتتى ورىنداۋعا مۇمكىندىگىمىز جەتەتىنىن ايتىپ, بۇل قيىندىقتى دا ەڭسەرەتىنىمىزگە سەنىم ءبىلدىردى.
