ولاردىڭ ەسىمى 1969 جىلى «قازاقستان» باسپاسىنان جارىق كورگەن «كەڭەس وداعىنىڭ قازاقستاندىق باتىرلارى» اتتى قوستومدىقتىڭ (قۇراستىرۋشىلار – پ.س.بەلان, ن.پ.كاليتا) ەكىنشى تومىنا ەنگەن. وكىنىشكە قاراي, بۇگىنگى ۇرپاق بۇل ەكەۋىنىڭ قاي ەلدىڭ قاھارماندارى ەكەنىن جەتە بىلە بەرمەيدى. ويتكەنى شىمكەنتتەي شىرايلى شاھاردا 2015 جىلى ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي اشىلعان داڭق مەموريالىندا ەسىمدەرى التىن ارىپپەن قاشاپ جازىلعان ەلۋ شاقتى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى مەن «داڭق» وردەنىنىڭ تولىق يەگەرلەرىنىڭ اراسىنان ولاردىڭ اتى-ءجونىن كەزىكتىرە المايسىز. ال تاشكەنت پەن بۇگىنگى بوستاندىق اۋدانىنىڭ ورتالىعى –عازالكەنت قالاسىنداعى ۇلى وتان سوعىسى ارداگەرلەرىنىڭ قۇرمەتىنە ورناتىلعان ەسكەرتكىش تاقتادا ولاردىڭ اتى-ءجونىنىڭ بار نەمەسە جوق ەكەنى بىزگە بەلگىسىز. سوندا بۇل ەكەۋى قاي ەلدىڭ قاھارماندارى بولعانى؟!.
قالىباي تاسقۇلوۆ 1922 جىلى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ بوستاندىق اۋدانىنداعى اسىق اتا (قازىرگى دومالاق انا) اۋىلىندا كەدەي شارۋانىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. سارباز بولعان كەزدە ونىڭ جاسى جيىرماعا دا جەتپەگەن ەكەن. دنەپر وزەنىنەن وتۋدە كورسەتكەن قاھارماندىعى مەن ەرلىگى ءۇشىن 1943 جىلعى 30 قازان كۇنى قاتارداعى جاۋىنگەر قالىباي تاسقۇلوۆقا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلگەن.
ول ءوزىنىڭ قاتار قۇرداستارىنان ەرەكشە تۋعان جوق. مەكتەپتە وقىدى. جايلاۋدا قوي جايدى. مۇمكىن مايدانعا اتتانار ساتتە قالىباي تاسقۇلوۆتىڭ تۋعان جەرگە باتىر بولىپ ورالامىن دەپ اكەسىنە بەرگەن سەرتىنە جۇرت ونشا سەنە دە قويماعان شىعار.
جەكسۇرىن جاۋعا قارسى كەسكىلەسكەن شايقاستاردا ونىڭ بۇعاناسى بەكىپ, قابىرعاسى قاتايا تۇسكەن. دنەپر وزەنىنە تاياۋ جەردەگى ۇرىستاردىڭ بىرىندە كورسەتكەن ەرلىگى ءۇشىن «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن ماراپاتتالعان.
ال وسىدان كەيىن دنەپر تاريحي شايقاسىنىڭ كۋاسى بولعان. مۇندا باسقا دا كوپتەگەن قازاق جاۋىنگەرلەرى سياقتى جاس جاۋىنگەر قالىباي تاسقۇلوۆ تا ءوزىن حاس باتىرلارشا كورسەتكەن. ول 69-قىزىلتۋلى سەۆسك ديۆيزياسى 120-اتقىشتار پولكىنىڭ دنەپر وزەنىنەن العاشقىلار قاتارىندا وتكەن اۆتوماتشى دەسانت توبىنىڭ قۇرامىندا بولاتىن. كەڭەس جاۋىنگەرلەرى فاشيستەرمەن اشىق ايقاسقان. دنەپر وزەنىنىڭ جاعالاۋىنداعى كورسەتكەن ەرەكشە ەرلىگى ءۇشىن قالىباي تاسقۇلوۆ كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا يە بولعان.
تۋعان جەرىندەگى «ەڭبەكشى» (كەيىننەن فرۋنزە اتىنداعى ۇجىمدىق شارۋاشىلىق دەپ اتالعان, قازىرگى ەڭبەك اۋىلى) ۇجىمدىق شارۋاشىلىعىندا تۇراتىن اكەسىنە جاس باتىر مىنا جىر شۋماقتارىن سول كەزدە جازعان ەكەن:
دنەپر وزەنىنەن وتكىزدى مەنىڭ ءوز ەلىم,
وت كەشىپ ءجۇرىپ ورتەندى
تالاي وزەگىم.
جىبەردى ەل مەنى قاسىرەت جاسىن
توكپەۋگە,
قىزعىشتاي سوندا قورعاۋعا
ءمولدىر وزەنىن.
انت ەتەم مىناۋ تۇرعاندا كەۋدە,
قول امان,
قۋامىن جاۋدى قۋانىشىمدى
توناعان.
بەرلينگە جەتىپ, جەڭىستى ءبىز تويلاپ,
سودان سوڭ قايسار باتىر بوپ
ەلگە ورالام...
وسىلايشا قالىباي ءوز سەرتىن ابىرويمەن ورىنداعان. بەيبىت ومىرگە ورالعاننان كەيىن ول ەل يگىلىگى جولىندا ەسەلى ەڭبەك ەتكەن.
اليم حاكيموۆ 1919 جىلى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ بوستاندىق اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. ۇلتى – تاجىك. كەڭەس وداعى كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ مۇشەسى. 1939 جىلدىڭ قازان ايىندا قىزىل اسكەر قاتارىنا شاقىرىلعان. 1942 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنان باستاپ مايدانداعى ۇرىس ارەكەتتەرىنە قاتىسقان. اسكەري ۋچيليششەنى بىتىرگەننەن كەيىن مايور اليم حاكيموۆ 143-قىزىلتۋلى سۋۆوروۆ وردەندى كونوتوپسك-كوروستەنسك اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ باتالون كومانديرى بولعان. 1945 جىلعى 27 اقپاندا وعان كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلگەن. باتالوننىڭ ەرجۇرەك كومانديرى قىزىل تۋ جانە الەكساندر نەۆسكي وردەندەرىمەن ماراپاتتالعان.
143-اتقىشتار ديۆيزياسى 487-پولكىنىڭ ەرجۇرەك وفيتسەرى, مايور اليم حاكيموۆ ءوز باتىرلىعىمەن داڭققا بولەنگەن. 1943 جىلى جازدا كۋرسك يىنىندەگى كەسكىلەسكەن شايقاستاردا ول باسقارعان باتالون نەمىس-فاشيستەرىنىڭ قورعانىس شەپتەرىن الدىمەن بۇزىپ وتكەن. 1944 جىلعى شىلدە ايىنىڭ باسىندا اليم حاكيموۆ باسقارعان باتالون كوۆەل قالاسىنىڭ تۇبىندەگى قيان-كەسكى شايقاستاردا ەرەكشە كوزگە تۇسكەن.
كەڭەس وفيتسەرى اليم حاكيموۆتىڭ اسكەري تالانتى اسىرەسە پولشانىڭ استاناسى –ۆارشاۆا ماڭىنداعى ۇرىستاردا بارىنشا تۇلعالانىپ كورىنگەن. ونىڭ ماراپات قاعازىندا قىسقاشا جازىلعان مىناداي جولدار بار: «1945 جىلعى 15 قاڭتاردا ۆارشاۆا ايماعىنداعى ستارا دەرەۆنياسىنىڭ توڭىرەگىندە جاۋدىڭ قورعانىس شەبىن بۇزىپ وتەردە اليم حاكيموۆ جولداس دۇشپاننىڭ ادام كۇشى مەن تەحنيكاسىن ەلەۋلى شىعىنعا ۇشىراتقان. جاۋدى وكشەلەي قۋا وتىرىپ, ءوز باتالونىنىڭ جەكە قۇرامىن ۆيسلا وزەنىنەن ديۆيزيادا ءبىرىنشى بولىپ وتكىزگەن. دۇشپاننىڭ ەكى ترانشەيادان تۇراتىن پلاتسدارمىن يەلەنىپ, مودلين - ۆارشاۆا تاس جولىن ۇستاپ تۇرعان. وسى جولى دۇشپاننىڭ جاياۋ اسكەرلەرى مەن جۇكتەرى تيەلگەن بەس اۆتوماشيناسىن جويىپ جىبەرىلگەن».
بۇل قالاي بولعان ەدى؟.. مايور اليم حاكيموۆتىڭ باسشىلىعىنداعى باتالوننىڭ ۆيسلا وزەنىنەن ءوتىپ شىعۋى مۇڭ ەكەن, گيتلەرشىلەر ءۇستى-ۇستىنە قيان-كەسكى قارسى شابۋىل جاساعان. جارىلعان بومبالار مەن سناريادتاردان جەر سولقىلداعان. 12 ساعات ىشىندە باتالون وزدەرىنە قاراي جاسالعان 15 شابۋىلدى تويتارعان. سودان سوڭ نەمىس-فاشيستەرى سەگىز تانكىسىن جانە وعان ەرتىپ اۆتوماتشىلارىن ۇرىسقا شىعارعان. تانكتەردىڭ بەتكە العان باعىتىنا, باتالوننىڭ وڭ جاق قاناتىنا مايور اليم حاكيموۆ ناعىز ەرجۇرەك ءارى تاجىريبەلى كوممۋنيست جاۋىنگەرلەردى جيناعان بولاتىن. باتەرەيا كومانديرى كاپيتان سمىسلوۆ تۋرا نىساناعا الىپ, جەتەكشى ماشينانى, بۇدان بولەك تاعى ەكى تانكتى قوسا قابات جايراتقان. جاۋىنگەرلەر – يگۋمنوۆ پەن باشكيروۆ تانكىگە قارسى قولدانىلاتىن گراناتالارمەن جاۋ تانكىلەرىن قيراتقان. مەدۆەدەۆ پەن كۋحليارەنكو تانكتەردىڭ سوڭىندا كەلە جاتقان اۆتوماتشىلارعا پۋلەمەتپەن وق بوراتقان. باتالون كومانديرىنىڭ ساياسي جۇمىستار جونىندەگى ورىنباسارى يستومينوۆ پەن اعا لەيتەنانت بارانوۆ قول پۋلەمەتتەرىمەن ايقىش-ۇيقىش وق سەبەلەگەن. جاۋ جاعى كوپ شىعىنعا ۇشىراعان. ۇرىس دالاسىندا دۇشپاننىڭ ءتورت تانكىسى مەن 120 ولىگى قالعان. ءتورت وفيتسەرى مەن 30 سولداتى تۇتقىنعا الىنعان.
ۇرىستا كورسەتكەن ەرلىگى مەن قاھارماندىعى ءۇشىن مايور اليم حاكيموۆ پەن ءبىر توپ جاۋىنگەرگە 1945 جىلعى 27 اقپاندا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلگەن.
جوعارىدا ايتقانىمىزداي, 1932 جىلى قۇرىلعان بوستاندىق اۋدانى 1956 جىلعا دەيىن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ قۇرامىندا بولعان. ءبىز ءسوز ەتكەن قوس قاھارمان ۇلى وتان سوعىسىنا وسى جەردەن, ياعني قازاقستاننان اتتانعان. دەمەك, ولار – ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ باتىرلارى ەمەس پە؟!. سوعان قاراماستان, 2015 جىلى ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي شىمكەنتتە اشىلعان داڭق مەموريالىنان بۇل ەكەۋىنىڭ ەسىمىن كەزىكتىرە المايسىز.
مۇنى ايتاسىزدار, وندا تاريحتا بەينەبىر بوستاندىق اۋدانى بولماعانداي, بۇل اۋداننان قاندى مايدانعا اتتانعان جاۋىنگەرلەردىڭ بىردە-ءبىرىنىڭ اتى-ءجونى جازىلماعان.
ءاربىر حالىق ءوزىنىڭ باتىرلارىن ءبىلىپ قانا قويماستان, ولارعا قۇرمەت پەن تاعزىم ەتۋى ءتيىس. ەرلەر ەسىمى ەل ەسىندە ماڭگى ساقتالۋى ءۇشىن ولاردىڭ اتى-ءجونىن ەنتسيكلوپەديالارعا ەنگىزگەن ماقۇل. قاھارماندار تۋرالى كىتاپتار جازىپ, ەسكەرتكىشتەر ورناتۋ دا ارتىق ەتپەيدى. ويتكەنى ەلدىڭ ازاتتىعى ءۇشىن ەرلىك كورسەتكەندەردىڭ ەسىمدەرى ۇمىتىلماۋى ءتيىس!
ءابدىساتتار ءالىپ,
قازاقستان جۋرناليستەر جانە حالىقارالىق جازۋشىلار وداقتارىنىڭ مۇشەسى
شىمكەنت
