اتالعان جوبا اياسىندا ارحيۆتە قۇرامىنا ۇزاق جىلدار بويى ۇلى وتان سوعىسى, قازاقستاندىق اسكەري تۇتقىندار ماسەلەلەرىمەن اينالىسىپ جۇرگەن عالىمدار مەن زەرتتەۋشىلەر ەنگەن عىلىمي كەڭەس قۇرىلدى. جوبا تاقىرىبىنا قاتىستى ادەبيەتتەر, مەرزىمدى باسىلىمداردا جاريالانعان ماقالالار جيناستىرىلدى. سونىمەن قاتار جوبانىڭ ماڭىزدى بولىگى − tutkyn.kz دومەندى اتاۋى بويىنشا ۆەب-سايت ىسكە قوسىلىپ, وندا قازىرگى تاڭدا 35 مىڭنان اسا قازاقستاندىق اسكەري تۇتقىندار تۋرالى اقپارات جاريالانعان.
2017 جىلدىڭ قاراشاسىندا قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ارحيۆىندە پولشانىڭ گدانسك قالاسىنداعى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس مۋزەيىنىڭ باسشىلىعىمەن كەزدەسۋ ءوتتى. كەزدەسۋدەگى كەلىسسوزدەر بارىسىندا شەتەلدىك ارىپتەستەر ءارحيۆتىڭ اسكەري تۇتقىندارعا قاتىستى جوباسىنا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, الداعى ۋاقىتتا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تاقىرىبىندا سەرىكتەستىك قارىم-قاتىناستاردى دامىتۋعا مۇددەلى ەكەندىگىن جەتكىزدى. كەزدەسۋ ناتيجەسىندە ەكى مەكەمە اراسىندا ءوزارا سەرىكتەستىك تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى.
2008 جىلدان بەرى قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان مۋزەي 2017 جىلدىڭ 23 ناۋرىزىندا جاڭا عيماراتقا كوشىرىلگەن. بارلىعى 23 000 شارشى مەتردى قۇرايتىن مۋزەي اۋماعىنىڭ 6000 شارشى مەترىندە تۇراقتى ەكسپوزيتسيا جانە 1000 شارشى مەترگە جۋىق اۋماعىندا ۋاقىتشا كورمەلەر قويىلعان. ەكسپوزيتسيالاردا جالپى سانى 40 مىڭنان اسا جادىگەر ورنالاسقان.
مۋزەيدە ورنالاسقان وسى جادىگەرلەردىڭ ءبىرى ءبىزدىڭ نازارىمىزدى ەرەكشە اۋداردى. ول 1943-1945 جىلدارداعى ۇلكەن ۇشتىكتىڭ كونفەرەنتسيالارىنا ارنالعان كورمە زالىندا ورنالاسقان يوسيف ءستاليننىڭ مۇشتىگى ەدى. نازارىمىزدى اۋدارعانى ونىڭ پولياك جانە اعىلشىن تىلىندە جازىلعان اڭداتپاسىنىڭ مازمۇنى بولدى, وندا: «كەڭەستىك كوشباسشى بۇل مۇشتىكتى 1941 جىلدىڭ قىسىندا ماسكەۋدى قورعاۋدا ەرەكشە كوزگە تۇسكەن قازاق پولكوۆنيگى باۋىرجان مومىش ۇلىنا بەرگەن» دەپ جازىلعان. ستالين قازاقتىڭ داڭقتى قولباسشىسى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى باۋىرجان مومىش ۇلىنا سىيلاعان بۇل جادىگەر مۋزەي قورىنا قالاي تۇسكەن دەگەن سۇراق ءبىز ءۇشىن ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋعىزدى. سول جەردە ءبىزدى مۋزەيمەن تانىستىرىپ جۇرگەن عىلىمي قىزمەتكەردەن بۇل تۋرالى سۇراعانىمىزدا, مۇشتىكتى مۇندا پولياك ساياحاتشىسىنىڭ تاپسىرعانىنان باسقا اقپارات الا المادىق.
كەيىن انىقتاعانىمىزداي, مۇشتىكتى مۋزەيگە تابىستاعان پولياك تاريحشىسى جانە ساياحاتشىسى رومۋالد كاراس ەكەنىن بىلدىك. ول مۇشتىكتى 2015 جىلدىڭ 6 ناۋرىزىندا مۋزەي قورىنا تاپسىرعان. سول كەزدە ء«ستاليننىڭ مۇشتىگى گدانسك قالاسىنداعى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس مۋزەيىنىڭ كوللەكتسياسىنا تابىستالدى» دەگەن اتپەن بۇل جاڭالىق پولشانىڭ باسىلىمدارى مەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جاريالانعان. مۇنداي حابارلاما تاراتقان سايتتاردىڭ بىرىندە رومۋالد كاراستىڭ مۇشتىكتى مۋزەيگە تاپسىرىپ وتىرعان ءساتى جانە ۇستەل ۇستىندە جاتقان باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ سۋرەتى دە جاريالانعان. ءوز سوزىندە رومۋالد كاراس مۇشتىكتى 60-جىلداردىڭ سوڭىندا الەكساندر بەكتىڭ «ۆولوكولام تاس جولى» رومانىنىڭ قاھارمانى باۋىرجان مومىش ۇلىنان سىيلىققا العانىن جەتكىزەدى. ول الماتى قالاسىندا بولعان كەزىندە باۋىرجان مومىش ۇلىن ارنايى ۇيىنە ىزدەپ بارىپ, باتىرمەن كەزدەسكەن. پولشا جۋرناليستەرىنە بەرگەن سۇحباتىندا ول باۋىرجان مومىش ۇلىمەن كەزدەسۋىن بىلاي سيپاتتاعان: «كەزدەسۋ سوڭىندا ول ماعان قازاق حالقىنىڭ كونە ءداستۇرى بويىنشا قۇرمەتتى قوناققا جىلقى مىنگىزەتىنىن, الايدا ونىڭ جىلقىلارى قازىر الىستاعى قىردا ەكەنىن جەتكىزدى. مەن وعان اتقا مىنە المايتىنىمدى جانە ونى ۇستايتىن جاعدايىمنىڭ جوقتىعىن بىردەن ايتىپ العىسىمدى ءبىلدىردىم. مۇمكىن مەن ونىڭ سىيلىعىن قابىل الماي ونى رەنجىتىپ تە العان شىعارمىن. سول كەزدە ول ماعان زەرگەرلىك اشەكەيلەردەن ەستەلىككە ءبىر سىيدى تاڭداۋىمدى سۇرادى, بىراق مەن ونى دا الۋدان باس تارتتىم. سوڭىندا باۋىرجان مومىش ۇلى وسى مۇشتىكتى الىپ كەلدى دە, ونى وعان كرەملدە بولعان كەزدەسۋدە سوعىستاعى ەرلىگى ءۇشىن ءستاليننىڭ سىيلاعانىن ايتتى. سونىمەن قاتار ول ماعان كەيىن قانداي دا ءبىر قيىن جاعدايعا تاپ بولسام, بۇل مۇشتىكتى كوللەكتسيونەرلەرگە ۇلكەن قارجىعا ساتۋعا بولاتىنىمدى ايتتى». الايدا ساياحاتشى بۇل جادىگەردى ۇزاق جىلداردان كەيىن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس مۋزەيىنە تاپسىرۋعا شەشىم قابىلداعان.
رومۋالد كاراس قازاقستانعا ساياحاتى, باۋىرجان مومىش ۇلىمەن كەزدەسۋى تۋرالى ءوزىنىڭ 1969 جىلى جاريالانعان «Kumys na desert» (ورىسشا اتاۋى «كۋمىس نا دەسەرت») اتتى كىتابىندا جازعان. كىتاپتىڭ مۇقاباسىندا ۇستىنە قازاقى شاپان, باسىنا تىماق كيگەن, قولىندا بۇركىتى بار ات ۇستىندە وتىرعان قازاق بەينەلەنگەن. سونىمەن قاتار مۇقابادا «بۇل كىتاپتا ءبىز «ۆولوكولام تاس جولىنىڭ» قاھارمانى – داڭقتى باۋىرجان مومىش ۇلىن, قازاقتىڭ ۇلى اقىنى ابايدى كەزدەستىرەمىز» دەپ جازىلعان. اۆتور كىتاپتىڭ ءبىر ءبولىمىن «ۆولوكولام تاس جولىنىڭ» قاھارمانى» دەپ اتاپ, وندا باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ «زا نامي موسكۆا», «ناشا سەميا» شىعارمالارىنا, الەكساندر بەكتىڭ كىتابىنداعى باۋىرجاننىڭ وبرازى جانە ءوزىنىڭ ونىڭ الماتى قالاسىنداعى پاتەرىندە كەزدەسۋى تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلى توقتالعان. پولياك تىلىندە شىققان كىتاپتىڭ بۇل ءبولىمىنىڭ مازمۇنىمەن ءبىز ءىسساپار بارىسىندا قازاقستاندىق دەلەگاتسيانى پولشا اۋماعىندا بولعان ۇرىستار ناتيجەسىندە قازا تاپقان كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ جەرلەنگەن ورىندارىمەن تانىستىرعان ارىپتەسىمىز, پومورە ۆوەۆودستۆوسىنىڭ گەنەالوگيالىق قوعامىنىڭ مۇشەسى ۆويتسەح بەششينسكيدىڭ ورىس تىلىنە اۋدارعان نۇسقاسىنان تانىستىق.
وسىلايشا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ داڭقتى جاۋىنگەرى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, ماسكەۋ ءۇشىن شايقاستا ەرەكشە كوزگە تۇسكەن قولباسشى, جازۋشى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ مۇشتىگى ەۋروپانىڭ تورىندەگى مۋزەيدە ساقتاۋلى تۇر.
مۇحاممەد جىلگەلدينوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى ءارحيۆى ديرەكتورىنىڭ كومەكشىسى
