ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاڭا وقۋ جىلى باسىندا حالىقارالىق وليمپيادا, ينتەللەكتۋالدى ويىندار مەن عىلىمي جوبالاردىڭ جەڭىمپازدارىمەن كەزدەسكەندە: «بيىلدان باستاپ ەنگىزىلگەن «قازاق ەلى» ءپانى اياسىنداعى پاتريوتتىق ساباقتىڭ ءبىرىنشى ءدارىسىن سەندەرمەن وتكىزىپ وتىرمىن», دەگەن بولاتىن. قازاق ەلى – يننوۆاتسيالىق ءپان. ول ەلباسىنىڭ ءبىلىم سالاسىنا ەنگىزىپ وتىرعان ءابسوليۋتتى يننوۆاتسيالىق يدەياسى. بۇل قازىرگى كۇردەلى دە, انىعىن ايقاندا, تىعىرىققا تىرەلگەن ازاماتتىڭ شەشىلمەگەن پروبلەمالارىنا جاۋاپ ىزدەيتىن ءپان. «قازاق ەلى» ءپانىنىڭ باستى يدەياسى نە بولماق دەگەنگە كەلسەك, ول «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا ايتىلعان قازاق ەلىنىڭ الدىڭعى قاتارداعى 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋى, وسى ماقساتتى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن يننوۆاتسيالىق دەڭگەيدە ويلاۋ قابىلەتى بار جاس ۇرپاققا ءبىلىم بەرىپ, تاربيەلەپ, بۋىندار اراسىنداعى ساباقتاستىقتى ۇزبەي, باسەكەگە قابىلەتتى ەل ازاماتتارىن قالىپتاستىرۋ.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاڭا وقۋ جىلى باسىندا حالىقارالىق وليمپيادا, ينتەللەكتۋالدى ويىندار مەن عىلىمي جوبالاردىڭ جەڭىمپازدارىمەن كەزدەسكەندە: «بيىلدان باستاپ ەنگىزىلگەن «قازاق ەلى» ءپانى اياسىنداعى پاتريوتتىق ساباقتىڭ ءبىرىنشى ءدارىسىن سەندەرمەن وتكىزىپ وتىرمىن», دەگەن بولاتىن. قازاق ەلى – يننوۆاتسيالىق ءپان. ول ەلباسىنىڭ ءبىلىم سالاسىنا ەنگىزىپ وتىرعان ءابسوليۋتتى يننوۆاتسيالىق يدەياسى. بۇل قازىرگى كۇردەلى دە, انىعىن ايقاندا, تىعىرىققا تىرەلگەن ازاماتتىڭ شەشىلمەگەن پروبلەمالارىنا جاۋاپ ىزدەيتىن ءپان. «قازاق ەلى» ءپانىنىڭ باستى يدەياسى نە بولماق دەگەنگە كەلسەك, ول «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا ايتىلعان قازاق ەلىنىڭ الدىڭعى قاتارداعى 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋى, وسى ماقساتتى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن يننوۆاتسيالىق دەڭگەيدە ويلاۋ قابىلەتى بار جاس ۇرپاققا ءبىلىم بەرىپ, تاربيەلەپ, بۋىندار اراسىنداعى ساباقتاستىقتى ۇزبەي, باسەكەگە قابىلەتتى ەل ازاماتتارىن قالىپتاستىرۋ.
ەندى «قازاق ەلى» ءپانى قانداي بولۋى كەرەك دەگەنگە كەلسەك, ونىڭ قۇرىلىمىنا قازاق ەلى تۋرالى تۇسىنىك, مەملەكەتتىك رامىزدەر: ءان ۇرانى, ەل بەلگىسى, بايراعى, ەلباسى اتامەكەن فيلوسوفياسى: جەرى, ءداستۇرى, دۇنيەتانىمى, تۇلعالارى; «قازاق ەلى-2050»: قازاقستاننىڭ بولاشاعى قازاق تىلىندە; ەلىمىزدىڭ قازاق مەملەكەتى اتانۋى; باسەكەگە قابىلەتتى وتىز ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋ ماقساتىندا ۇزدىكسىز جاس ۇرپاقتار بويىندا يننوۆاتسيالىق ويلاۋ قابىلەتىن كەمەلدەندىرۋ ماسەلەلەرى ەنگەنى ءجون عوي دەيمىن. وسىلار ارقىلى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ ساياسي, مادەني, گۋمانيتارلىق, يننوۆاتسيالىق مازمۇنىن اشۋعا بولادى. قازاق ەلى – اكمە-قوعام: جاسىل ەنەرگيا – بولاشاق ەنەرگياسى; الەمدىك داعدارىس سىرى; ەكسپو-2017; ەكونوميكا جانە ىزگىلىك; اكمە-قوعام – ىزگىلىكتى قوعام.
1991 جىلى قازاق حالقى تۇڭعىش رەت ءوز ىشىنەن پرەزيدەنت سايلادى. بۇل قازاق ەلىنىڭ جاڭا تاريحىنىڭ باسى. حالىق ءوز ەركىمەن, ءوز قالاۋىمەن پرەزيدەنت سايلادى, حالىق سايلاۋ ىسىنە تەگىس جۇمىلدى, سايلاۋ دەموكراتيالىق تۇردە ءوتتى, سايلاۋعا حالىقتىڭ 90-نان اسا پايىزى قاتىستى. تۇڭعىش پرەزيدەنت سايلاندى, ول حالىق قالاۋىمەن بولعان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ. بۇل بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن تاريحي وقيعا.
قازاقتىڭ عاسىرلار بويعى ارمانى, قيالى ساياسي شىندىققا اينالدى, ەگەمەن ەل اتاندىق. تاۋەلسىزدىك, ەگەمەندىك دەگەن ۇعىمدار ساناعا سىڭە باستادى. ەل بولۋ ۇردىستەرى باستالدى. مەملەكەت جانە ونىڭ ينستيتۋتتارى, ۇكىمەت جۇيەسى, پارلامەنت جۇيەسى قالىپتاستى. ەل بولۋدىڭ اسا ماڭىزدى ماسەلەسى – مەملەكەتتىڭ رۋحاني قۋاتى. بۇل جونىندە تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى ىسكە اسا باستادى (2003 جىل). باعدارلاماعا ساي, قازاق حالقى ءوزىنىڭ جوعالتقان رۋحاني قۇندىلىقتارىن, ۇمىت بولعان تاريحي تۇلعالارىن, تونالعان مادەني جادىگەرلەرىن جيناستىرۋمەن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە شۇعىلدانا باستادى.
وسى كەزدە ەسكى ماركستىك-سوتسياليستىك, كەڭەستىك سانادان جاڭا ەگەمەندى, تاۋەلسىز ەلدىڭ ازاماتتارىنىڭ ساناسىنا ءوتۋدىڭ اسا كۇردەلى ماسەلەسى بوي كورسەتتى.
بۇل ماسەلە بۇگىن دە دەرتتى. قوعامدىق سانانىڭ ەكى ەرەكشەلىگى بار, ءبىرى سانانىڭ بولمىستان العا كەتۋى, ەكىنشىسى سانانىڭ كونسەرۆاتيۆتى بولۋى. قازاق ەلىندە وسى ەكى ءۇردىس بىرگە ءومىر سۇرۋدە.
فيلوسوفيالىق بىلىمدە سانانىڭ شارتتى تۇردەگى دەربەستىگى دەگەن ۇعىم بار. سانانىڭ بولمىستان نە قالىپ, نە اسىپ كەتەتىن دەربەستىگى عىلىمدا بەلگىلى ماسەلە. ولاي بولسا ەل بولۋ مەن ەلدىك سانا اراسىندا الشاقتىق بار ما, بولسا ول قالاي كورىنىپ وتىر دەگەنگە جاۋاپ ىزدەۋ, بۇگىنگى قوعامدىق بىلىمدەردىڭ باستى ماسەلەسىنىڭ ءبىرى دەگەن پىكىردەمىن. ەلدىك سانا ولشەمى – قازاق ەلى م اڭگىلىك دەگەن ۇعىممەن انىقتالماق, بىراق وسى يدەيانىڭ جۇزەگە اسۋىنىڭ تەحنولوگياسى قالاي دەگەندە, كىمدەرگە ۇقساپ ەلىمىزدى ماڭگىلىك ەتۋىمىز قاجەت دەگەندە ۇلگى ىزدەۋشىلىك تە بار, مەنىڭ ويىمشا, ۇلگى ىزدەگەننەن گورى, وركەنيەتتى ەلدەردەگى ۇردىستەردى ساباق رەتىندە الىپ, ءوز جولىمىزدى انىقتاساق دەگەن وي دۇرىستىعىن قازاقستاننىڭ وزىنە ءتان وركەنيەتتىك تىنىس-تىرشىلىگى انىق بايقاتىپ كەلەدى. اراب ەلدەرىندەگى ءۇردىستى ۇلگى رەتىندە الا الامىز با؟ ۆەستەرندىك نە داستۇرشىلدىك, قايسىسى بۇگىنگى قوعامدا دومينانتتىق جاعدايدا؟! داستۇرشىلدىك قوعامنىڭ قۋاتى قانداي؟ ءداستۇرلى قوعامدىق ۇردىستەرمەن وركەنيەتتىك مەجەگە جەتە الامىز با؟
جاڭا جول – قازاقستاندىق جول, ول قانداي بولماق؟ شەتەلدىكتەر ايتىپ جاتقان قازاقستاندىق جول, ول قانداي جول؟ ەۋرازيالىق ولشەم نەندەي ماقسات-مۇراتتاردى اشا الماق؟ ويلانۋ كەرەك.
ۇستاز ىبىراي «قازاق حالقى ازباعان, تابيعي تازالىعىن ساقتاعان حالىق» دەگەن بيىك وي قالدىرعان. حالىقتىڭ ءتول تازالىعى نەدە دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەسەك, ايتارىم, قازاقتار اتا-بابالارى عۇمىر كەشكەن, ولاردىڭ قانى مەن تەرى توگىلگەن قاسيەتتى جەردەن قانداي قاسىرەتتى زاماندار بولسا دا اۋىپ ەشقايدا كەتپەگەن. حالىقتىڭ وسىنداي تەڭدەسى جوق ەرلىگىنىڭ زاتى دا, اتالۋى دا اتامەكەن دەگەن ءبىر سوزگە سىيعان.
اتامەكەن حالىقتى ازدىرماعان, تازالىعىن ساقتاعان. كيەلى توپىراق, قاسيەتتى جەر, سۋ قازاقتاردىڭ رۋحاني دۇنيەسىن دە ۇنەمى تازارتىپ وتىرعان.
اتامەكەن – حالقىمىزدىڭ ءدىلى. الەمدە اتامەكەنسىز ءومىر ءسۇرىپ جاتقان حالىقتار, مەملەكەتتەر بار. قازاقتاردىڭ جەرۇيىعى ونىڭ اتامەكەنى.
قازاق ەلى دەگەندە, ونىڭ سۋبستانتسياسى – اتامەكەن دەۋ اتا-بابالار الدىنداعى پارىزىمىز. اتامەكەن قازاقتار ءۇشىن ساكرالدى ۇعىم. اتامەكەن – وتاندىق تاريحتىڭ باسى. اتامەكەنى بار ەلدىڭ وتاندىق تاريحى بار.
قازاق ەلى – وتاندىق تاريحى بار مەملەكەت. ەجەلگى قازاقتاردىڭ وتاندىق تاريحى ساق داۋىرىنەن باستالعانىن عالىمدار, زەرتتەۋشىلەر ايتىپ تا, جازىپ تا ءجۇر.
ەجەلگى قازاقتار دا, ولاردىڭ مەملەكەتتەرى دە ءار زاماندا ارقيلى اتالىپ كەلگەن: ساقتار, عۇندار, تۇركىلەر, وعىزدار, قىپشاقتار, ۇيسىندەر, قاڭلىلار, نوعايلىلار ت.ب. وسىلاي مەملەكەتتەر, ەلدەر اتالعان, بىراق بۇلاردىڭ بارىنە ورتاق ءتىلى, مادەنيەتى, دۇنيەتانىمى, ءداستۇرى بولعان. اتا-بابالارىمىز تەگى تۇركى, ءدىنى يسلام.
وسى ەكى قۇندىلىقتى ءبىرتۇتاس سەنىمگە اينالدىرعان زامانىنىڭ كەمەڭگەر تەولوگ-ويشىلى قۇل قوجا احمەت ياساۋي. ول «داپتەر ساني» اتتى حيكمەتتەرىندە (دانالىق ويلارىندا) يسلام ءدىنىنىڭ باستى قاعيدالارىن تۇركى تىلىندە جازعان. حالقىمىزدىڭ تابيعي تازالىعىنا ساي يسلام قۇندىلىقتارىن تۇركى تىلىندە سويلەتكەن. وسى ماعىنالى ءداستۇر قازاق جەرىندە قازان توڭكەرىسىنە دەيىن جەتكەن.
اتا-بابالارىمىز سان عاسىرلار بويى مۇسىلمان جۇرتى بولىپ عۇمىر كەشكەن, تابيعي تازالىعىن ساقتاعان, سەبەبى, ولار (تۇرىك تايپالارى) وزگەلەردىڭ جەتەگىنە ەرمەگەن, ءتول قالپىن ۇرپاقتان-ۇرپاققا مۇرا ەتىپ قالدىرىپ وتىرۋدى ۇلى ءداستۇر دەپ تۇسىنگەن.
تابيعي تازالىق باسى – بىلىمدە, ارام شوپتەي ناداندىق قاۋلاپ وسكەن جەردە حالىقتىڭ تازالىعى بولماق ەمەس. بىلىمگە قۇمارلىق ءىح-ح عاسىردا ءومىر سۇرگەن دانا قورقىتتان باستالعان. ونىڭ «قايدا بارساڭ قورقىتتىڭ كورى» دەگەن ءومىر ءسۇرۋ فورمۋلاسى, اقيقاتى بۇگىنگى زامانعا جەتتى. مۇنى ءبىز بۇگىندە ءومىر فيلوسوفياسى, ءومىر ءسۇرۋ فيلوسوفياسى دەپ حح عاسىرداعى باتىس ويشىلدارى نيتسشە, سارتر, كاميۋلاردىڭ وي-پىكىرلەرىمەن جارىستىرا, سالىستىرا تالدايمىز, بىراق بۇلاردىڭ اراسىندا 10-11 عاسىر جاتقانىن ەسكەرگەن ءجون.
اتامەكەن – كيەلى توپىراق, قاسيەتتى جەر, سۋ, سونىمەن قوسا, ول اتا-بابالارىمىزدىڭ تاماشا فيلوسوفياسى.
قازاق ەلىنىڭ بۇگىنگى فيلوسوفياسىنىڭ باستاۋ بۇلاعى اتامەكەن فيلوسوفياسى, ونىڭ بىزگە ەسىمدەرى قانىق بولىپ جەتكەندەرى ساق ويشىلى اناحارسيس, دانا قورقىت جانە قۇل قوجا احمەت ياساۋي, بەرتىن كەلە تەڭدەسى جوق ويشىل ءال-فارابي جانە ءحىح عاسىر حاكىمى اباي. ارينە, ەسىمدەرى جاڭادان اشىلىپ جۇرتقا بەلگىلى بولىپ جاتقان عۇلامالار جەتكىلىكتى, ماسەلە ولاردى وقىپ, تانىپ بىلۋدە.
قازاق ەلى – اتامەكەن رەنەسسانسى.
قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا ەلباسى ءاربىر قوعامدىق-ساياسي, الەۋمەتتىك ىستەرگە ارالاساتىن بەلسەندى جاستار الدىندا بولاتىن ون سىن-قاتەردى سارالاپ ايتتى.
وسى ون سىن-قاتەر ادامزات تاريحىنداعى ايتۋلى پروبلەمالار. ولار ءاربىر مەملەكەت, ءاربىر ەل, حالىق, تىپتەن ءاربىر ادامعا قاتىستى. بۇل ون سىن-قاتەر كۇللى ادامزاتقا ورتاق. ولاردى ەسكەرمەي, تاربيە, ءبىلىم, عىلىم, تەحنولوگيادا مەجەلىك تابىستارعا جەتۋ مۇمكىن ەمەس.
ستراتەگيادا ەلباسى 2050 جىلعا دەيىنگى جەتى مىندەتتى انىقتاعان.
وسى ماقساتتار ورىندالعاندا قانداي زامان, ءداۋىر بولادى دەسەڭشى. ەسەپسىز ءبىلىم, ءتۇپسىز عىلىم, تەجەۋسىز تەحنولوگيا ادامزات ساناسىن قانداي بيىكتەرگە ءارى قاتەرلەرگە جەتكىزبەك. قازاق ەلى قانداي بولماق, ازاماتتارى شە؟
جولداۋدا ەلباسى ءۇش ءتىل ت
