حح عاسىردىڭ ەڭ ۇلكەن قاسىرەتى
ەرلان سىدىقوۆ,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ-ءدىڭ رەكتورى:
– ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس – حح عاسىردىڭ ەڭ ۇلكەن قايعى-قاسىرەتى رەتىندە ەسەپتەلەدى: ول ءارتۇرلى باعالاۋلار بويىنشا, اسكەري جانە بەيبىت تۇرعىنداردى ەسكەرگەندە, 50-دەن 80 ميلليونعا دەيىن ادامنىڭ ءومىرىن قيدى.
قازاقستان پرەزيدەنتى اتاپ وتكەندەي: «مايدانداعى اسكەري ەرلىك پەن تىلداعى قاجىرلى ەڭبەك جەڭىستىڭ باستى نەگىزىنە اينالدى. ءبىزدىڭ حالقىمىز ادامزات تاريحىنداعى ەڭ سۇراپىل سوعىستاعى ۇلى جەڭىسكە وشپەس ۇلەس قوستى. 500-دەن استام قازاقستاندىق كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاندى. سوعىس جىلدارى بۇكىل حالقىمىز تىلداعى ەڭبەككە جۇمىلدى. جاۋعا اتىلعان 10 وقتىڭ توعىزى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە جاسالدى. اكەلەرىمىزدىڭ ەرلىگى مەن انالارىمىزدىڭ ەڭبەگى حالقىمىزدىڭ جادىندا ماڭگى ساقتالادى. ءبىزدىڭ جەڭىستەرىمىزدىڭ تاريحى – پاتريوتيزم مەن ەل بىرلىگىنىڭ ناعىز ۇلگىسى».
سول كەزدەگى كەڭەس وداعى ءۇشىن اسكەري اگرەسسيانى تويتارۋ جولىندا بولعان ۇرىس ۇلى وتان سوعىسى بولىپ سانالادى. ۇلكەن قۇرباندىقتاردىڭ ارقاسىندا ەل ءوز تاۋەلسىزدىگىن قورعاپ قانا قويماي, ەۋروپانى ازات ەتۋگە قاتىستى. قازاق حالقى كەڭەس وداعىنىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە, سوعىستىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ اسكەر قاتارىنا قوسىلدى. قازاقستاننان مايدانعا حالىقتىڭ التىدان ءبىر بولىگى جىبەرىلدى, ناقتىراق ايتقاندا 1,3 ميلليوننان استام ادام سوعىسقا اتتاندى.قازاقستاندا 12 اتقىشتار ديۆيزياسى, 4 ۇلتتىق اتتى اسكەر ديۆيزياسى, 7 اتقىشتار بريگاداسى, ونىڭ ىشىندە 2 ۇلتتىق اتقىشتار بريگاداسى قۇرىلىپ, سوعىسقا جىبەرىلدى. سونىمەن قاتار 50-گە جۋىق پولك پەن ءارتۇرلى اسكەر ءتۇرى قۇرىلدى. قازاقستاندا قۇرىلعان اسكەري قۇرامالار لەنينگرادتى قورعاۋعا, ستالينگراد تۇبىندەگى شايقاسقا, كۋرسك, دنەپردەن ءوتۋ ۇرىستارىنا, ۋكراينا, بەلارۋس, مولدوۆا, بالتىق پەن شىعىس ەۋروپا ەلدەرىن ازات ەتۋگە قاتىستى. رەيحستاگقا قىزىل جاۋىنگەرلىك تۋدى ورناتقانداردىڭ ىشىندە قازاق راقىمجان قوشقارباەۆ تا بولدى.
پارتيزان قوزعالىسىنا كوپتەگەن قازاق ەل اۋماعىندا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار بولگاريا, يۋگوسلاۆيا, يتاليا, فرانتسيا مەملەكەتتەرىندە, ياعني ەۋروپا جەرىندە دە قاتىستى.
سوعىس جىلدارى قازاقستانعا جۇزدەگەن زاۋىت پەن فابريكا كوشىرىلدى. بۇل رەسەي, ۋكراينا, بەلارۋستىڭ وككۋپاتسيالانعان ايماقتارىنداعى ءىرى ونەركاسىپتىك كاسىپورىندار بولاتىن. كەڭەس اسكەرىن قامتاماسىز ەتۋدە قازاقستان شەشۋشى ءرول اتقاردى دەپ زور ماقتانىشپەن ايتۋعا بولادى. قازاقستاننىڭ سوعىس جىلدارىنداعى شەككەن زاردابى دا وتە جوعارى. قازاقستاننان مايدانعا شاقىرىلعانداردىڭ جارتىسى وتباسىنا ورالمادى. حابارسىز كەتكەن قازاقتاردى ىزدەۋ ءالى دە جالعاسۋدا. از عانا ارداگەرلەرىمىز قالدى. سوندىقتان بۇكىل عىلىمي قاۋىمداستىق تاريحي جادىنى ساقتاۋعا جانە ولاردىڭ باتىرلارىنا دەگەن قۇرمەت پەن ماقتانىش سەزىمىن جاس ۇرپاققا جەتكىزۋگە ءوز ۇلەستەرىن قوسۋى كەرەك. ءوز تاريحىمىزدى بىلمەي – بولاشاققا جول جوق!
مەن, حالىقارالىق ء«ىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس: ورتاق ەرلىك, ورتاق تاريح» تاقىرىبىنداعى ونلاين-كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلارعا شىن جۇرەكتەن سالەمىمدى جولدايمىن. الەمدەگى جاعدايلارعا قاراماستان, ءومىرىن سوعىس پەن بەيبىتشىلىك ماسەلەلەرىن زەرتتەۋگە ارناعان الەمنىڭ كوپتەگەن كورنەكتى عالىمدارى مەن ونەر ادامدارى دا بۇگىنگى كەزدەسۋگە قاتىسۋعا ۋاقىت پەن مۇمكىندىك تاپتى. بارلىعىڭىزعا العىس ايتامىز. بۇل ءىس-شارا ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ناتيجەلەرىن وبەكتيۆتى عىلىمي جانە پراكتيكالىق تالداۋعا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسادى جانە بولاشاققا كونسترۋكتيۆتى كۇن ءتارتىبىن قويادى دەپ سەنەمىن.
ءىI دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىنگى اقش پەن الەمدىك ءتارتىپ
حۋمان سادري,
ساراپتاما جانە ساياسي زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ (IPAC) ديرەكتورى (اقش):
– ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ۆاشينگتوندى سوعىستان كەيىنگى الەمدىك ءتارتىپ ورناتۋعا اكەلدى. ول ءۇش پرينتسيپكە نەگىزدەلدى: بەيبىتشىلىك, دامۋ جانە ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ. بۇل ۇشەۋى كەيىن بەيبىتشىلىك, قاۋىپسىزدىك پەن تاۋەلسىزدىكتى اڭساعان حالىقارالىق قوعامداستىقتار جيىنىنىڭ باستى ماسەلەسىنە اينالدى.
سوعىس كەزىندە اقش پەن ونىڭ وداقتاستارىنىڭ مۇددەسى گەرمانيا, يتاليا جانە جاپونياداعى فاشيستىك رەجىمدى بۇزۋ بولدى. دەگەنمەن اقش پرەزيدەنتى ف.رۋزۆەلت پەن ۇلىبريتانيا پرەمەر-ءمينيسترى چەرچيللدىڭ سوعىس بىتپەي جاتىپ-اق ودان كەيىنگى الەمدىك تارتىپكە قاتىستى ۇلكەن جوسپارلارى بولدى.
ەۋروپا تاجىريبەسىنەن حاباردار اقش كوشباسشىلارى ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا دەيىن دە ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىككە نەگىزدەلگەن ەسكى يدەيانى الەمدىك بەيبىتشىلىكتى قورعاۋ ءتاسىلى رەتىندە قولداندى. اقش وداقتاستارىنىڭ 1940-جىلدارداعى سوعىستان كەيىنگى بەيبىتشىلىك جوسپارى تىڭ يدەيا بولمادى.
ءى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن پرەزيدەنت ۆ.ۋيلسون جاڭا الەمدىك جۇيە ورناتۋدى ۇسىندى. ول قاۋىپسىزدىك پەن بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋعا باعىتتالعان ۇلتتار ليگاسى دەگەن جاھاندىق ۇيىمعا نەگىزدەلگەن يدەيا ەدى. 1918 جىلى قاڭتاردا ۇلتتار ليگاسى يدەياسىن ءوزىنىڭ 14 باعىتىنا قوستى. دەگەنمەن اقش بۇل ليگانىڭ قاتارىنا ەنبەدى. اقىرى ۇيىم جۇمىسىن توقتاتتى. ويتكەنى قۇرىلىم الەمدىك ماسەلەلەردى شەشۋگە دايىن ەمەس-ءتىن. وعان ونىڭ كۇشى دە, قاۋقارى دا جەتپەدى. ۇيىم رەسمي جۇمىسىنا 1920 جىلى 16 قاڭتاردا كىرىستى, 26 جىلدان كەيىن 1946 جىلى 20 ساۋىردە تارادى. الايدا حالىقتىڭ ىنتىماق پەن قاۋىپسىزدىكتى اڭساۋى ۇيىممەن بىرگە ولگەن جوق.
ۇلتتار ليگاسى سياقتى بۇۇ دا اقش پەن ونىڭ وداقتاستارىنىڭ يدەياسىمەن قۇرىلدى. ليگانىڭ تاجىريبەسىنە قاراعاندا ۆاشينگتون ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىنگى الەمدىك تارتىپكە مۇددەلى ەكەنىن كورسەتۋ ءۇشىن بۇل ۇيىمدى بىردەن قولدادى. وعان قوسا امەريكا بۇۇ جۇمىسىنا نيۋ-يوركتەن عيمارات بەرىپ, قاجەتتىلىگىمەن قامتاماسىز ەتتى. اقش دەمەۋشىلىگىنىڭ استارىنداعى نەگىزگى تەوريالىق يدەيا – ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك. ياعني, ءار ەلدىڭ قاۋىپسىزدىگى ۇيىمنىڭ بارلىق مۇشەسىنىڭ ماسەلەسى دەگەن جۇيە. ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تەتىگىنىڭ شەڭبەرىندە بارلىق مۇشە مەملەكەتتەر اگرەسسيۆتى مەملەكەتكە قارسى جۇمىلادى.
ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك, البەتتە, ۇجىمدىق قورعانۋ مەن قاۋىپسىزدىك كەلىسىمدەرىنە قاراعاندا قيىن جۇيە سانالادى. وعان ەكى سەبەپ بار. بىرىنشىدەن, بۇل جۇيە بارلىق الەمدى قامتۋعا باعىتتالعان. ال ەكىنشىدەن, مۇندا قوعامداستىققا تونگەن قاتەردىڭ وشاقتارى مەن ونىڭ تۇرلەرى قاراستىرىلادى. تەوريالىق تۇرعىدان قاراعاندا, ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىكتىڭ تاريحى تەرەڭدە بولسا دا اقش پەن حالىقارالىق قوعامداستىقتا قولدانىلۋى قيىندىق تۋدىردى. ونىڭ ءساتتى جۇزەگە اسۋى ءۇشىن كوپتەگەن تالاپتىڭ ورىندالۋى كەرەك ەدى. وسىلايشا, يدەيا مەن ءىس جۇزىندە ورىندالۋى اراسىندا ۇلكەن كەلىسپەۋشىلىك تۋدى. دەگەنمەن بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ جازبالارىنان بۇل يدەيانىڭ 1950 جىلى كورەي سوعىسى مەن كۋۆەيتتەگى 1991 جىلعى قاقتىعىس جاعدايلارىندا قولدانىلعانىن بىلە الامىز.
اسكەري اگرەسسيانى الەمگە تونگەن قاۋىپ رەتىندە بەلگىلەۋمەن قاتار اقش كەدەيلىك الەمگە مەملەكەتتىك تۇرعىدان دا, حالىقارالىق دەڭگەيدە دە قاتەرلى دەگەن يدەياعا كەلەدى. حالىقارالىق قاتىناس سالاسىندا ەكونوميكالىق فاكتورلاردى سوعىس تۋدىرۋشى سەبەپتەر رەتىندە قاراستىرعان ادەبيەتتەر كوپ. بايلار مەن كەدەيلەر بولىپ جىكتەلۋ مەملەكەتتەگى جەرگىلىكتى قاقتىعىستارعا الىپ كەلسە دە, ءدال وسىنداي سەبەپ پەن رەسۋرستاردىڭ دۇرىس بولىنبەۋى حالىقارالىق كەلەڭسىزدىكتەر مەن قاقتىعىستارعا الىپ كەلۋى مۇمكىن. اقش-تىڭ كوپتەگەن باتىستىق جاقتاستارى قوعامنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتۋ ەكونوميكالىق تا, ساياسي دا جاندانۋعا الىپ كەلەتىنىن كورسەتتى. ونىڭ ناتيجەسى رەتىندە جۇيەنىڭ تيىمدىلىگىنە كوڭىلى تولعان حالىقتىڭ ءومىر ساپاسىنىڭ جاقسارۋىن ايتا الامىز. جالپى راتسيونالدىلىق – بولاشاققا باسىمدىق بەرگەن ادامداردىڭ ءوز قوعامىن بەيبىت ءارى تۇراقتى قۇرىلىمعا جەتەلەۋىندە.
ال سوعىستان كەيىن اقش پەن ونىڭ وداقتاستارى بۇۇ-نىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك كەڭەسىنىڭ كوپتەگەن دامۋ جوبالارىن قارجىلاندىرىپ, جاندانۋ يدەياسىن دارىپتەدى. ال بۇل جوبالار قۇنىنىڭ كولەمى بۇۇ-نىڭ جالپى قارجىسىنىڭ 75 پايىزىن قۇرايدى.
ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس: بەيتاراپ تۇركيا
سەيىت ءالي اۆدجۋ,
يىلدىرىم بەيازيت ۋنيۆەرسيتەتى, (تۇركيا), ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعىەۇۋ-ءدىڭ شاقىرتىلعان پروفەسسورى:
– تۇركيا سوعىس كەزىندە بەيتاراپتىعىن ساقتاپ قالدى. الايدا 1939 جىلى قازاندا ۇلىبريتانيا مەن فرانتسيا اراسىندا گەرمانيا تۇركياعا شابۋىل جاساعان جاعدايدا, وداقتاستار تۇركيانى قولدايدى دەگەن كەلىسىمگە قول قويىلدى. كەلىسىم 41 ملن فۋنت كولەمىندەگى نەسيەگە جاسالدى. ال ولار شامامەن 1941 جىلى شابۋىلدايدى دەپ جوسپارلادى. دەگەنمەن بولجام ورىندالمادى, ال انكارا گەرمانيانىڭ كسرو مەن سيرياعا جەتۋ ءۇشىن تۇركيا شەكاراسىنان ءوتۋ ءوتىنىشىن قولدامادى. سوعىسقا دەيىن گەرمانيا تۇركيانىڭ ەڭ ءىرى ساۋدا سەرىكتەسى ەدى. تۇركيا ەكى جاقپەن جۇمىسىن جالعاستىرا بەردى. ەكى تاراپتان دا قارۋ ساتىپ الدى. وداقتاستار گەرمانيانىڭ بولات وندىرىسىندە قولدانىلاتىن حروم ساۋداسىن توقتاتۋعا تىرىستى. 1942 جىلدان باستاپ وداقتاستار اسكەري كومەك كورسەتىپ, سوعىس جاريالانۋىن تالاپ ەتتى. تۇركيا پرەزيدەنتى يسمەت ءينونۇ1943 جىلى قاراشادا رۋزۆەلت, چەرچيللمەن كاير كونفەرەنتسياسىندا كەزدەسىپ, تولىقتاي قارۋلانعاننان كەيىن سوعىسقا كىرىسۋگە ءسوز بەردى. 1944 جىلى تامىزعا قاراي گەرمانيانىڭ جەڭىلىسى تاياعاندا تۇركيا قاتىناسقا نۇكتە قويدى. تۇركيا 1945 جىلى اقپاندا گەرمانيا مەن جاپونياعا سوعىس جاريالادى. بۇل تۇركيانىڭ ەندى قۇرىلاتىن بۇۇ-عا مۇشە بولۋعا قادامى ەدى.
ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە بەيتاراپ قالۋ تۇركيانىڭ مۇددەسى ءۇشىن دۇرىس شەشىم بولدى. ناشار ەكونوميكا, تەحنولوگيا جاعىنان ءالسىز اسكەر, جۇمىس كۇشىنىڭ جەتىسپەۋى, سوڭعى سوعىستاردىڭ تيگىزگەن اسەرى, سوعىس كەزىندە جانە سوعىستان كەيىنگى قاۋىپ-قاتەر مەن قوعامنىڭ ويى ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە تۇركيانىڭ سىرتقى ساياساتىندا ۇلكەن ماڭىزعا يە بولدى. بۇل جەتىستىك نەگىزىنەن پرەزيدەنت ي.ءينونۇنىڭ تاباندىلىعى, ۇلكەن قاتەلىكتەردەن ساقتانۋى ماقساتىنداعى قىراعى قاتىناسىمەن بايلانىستى. ي.ءينونۇ مەن ونىڭ كومانداسىنىڭ حالقىن ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ەلدەگى ەكونوميكالىق, ساياسي, الەۋمەتتىك دامۋدى تەجەيتىن اۋىر سالدارىنان ساقتاپ قالعان ەڭبەگى ەلەنۋى كەرەك.
رەسەي سوعىستى قالاي قابىلدايدى؟
مارينا لاپەنكو,
تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ساراتوۆ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى (رەسەي), ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ-ءدىڭ شاقىرتىلعان پروفەسسورى:
– كەڭەس وداعىنىڭ مۇراگەرى سانالاتىن رەسەي ءۇشىن ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ۇلى وتان سوعىسى رەتىندە قاراستىرىلادى. رەسەي 1941 جىلى 22 ماۋسىمدا جاساعان فاشيستىك گەرمانيانىڭ وپاسىزدىق شابۋىلىنان ءوز اۋماعىن قورعاۋ ماقساتىندا سوعىسقا ارالاستى.
ۇلى جەڭىس كۇنى ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس اياقتالعان 2 قىركۇيەك كۇنى (جاپونيانىڭ تىزە بۇككەنى تۋرالى اكتىگە قول قويىلعان كۇنى) ەمەس, گەرمانيانى تولىق كاپيتۋلياتسيالاۋ اكتىسىنە قول قويىلعان كۇن – 9 مامىردا تويلانادى. جەڭىسكە ۇلكەن شىعىندارمەن قول جەتكىزىلدى. كەڭەس وداعى ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن ءومىر ءسۇرۋ قۇقىعىن قورعاپ قانا قويماي, سونىمەن بىرگە ەۋروپالىق كوپتەگەن مەملەكەتتى ازات ەتتى.
جەڭىس كۇنىنەن 75 جىل وتكەن سوڭ, ەۋروپانىڭ كەيبىر مەملەكەتتەرى ەۋروپانى فاشيستىك گەرمانيا باسقىنشىلارىنان بوساتۋداعى كەڭەس وداعىنىڭ ءرولىن تومەندەتىپ كورسەتۋ ارەكەتتەرىن جالعاستىرۋدا. ءتىپتى كەڭەس وداعىن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ تۋىنداۋىنا كىنالى دەپ ايىپتاۋدا. ەقىۇ ناتسيزم مەن ءستالينيزمدى تەڭەستىرۋگە تىرىسادى. رەسەيدە بۇل ماسەلە مۇلدە جابىق. مۇندا حالىقارالىق قاتىناستار مەن حالىقارالىق قۇقىق تۇرعىسىنان راستالعان بىرنەشە ماڭىزدى جايتتار بار. نيۋرنبەرگ ءىسى ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تاريحىنداعى جانە «حالىقارالىق كەلىسىمدەر, كەلىسىمدەر مەن مىندەتتەمەلەردى بۇزۋ ارقىلى اگرەسسيۆتى سوعىستى جوسپارلاۋ, دايىنداۋ, سوعىس اشۋ», «سوعىس قىلمىستارى» جانە «ادامزاتقا قارسى قىلمىستارعا» قاتىستى ناتسيستىك پارتيا ارەكەتتەرىنىڭ اگرەسسيۆتى سيپاتىن انىقتاۋدا ناقتى نۇكتە قويدى».
90-جىلداردان باستاپ قازىرگى ۋاقىتقا دەيىن حورۆاتيا, ەستونيا, ۋكراينا جانە چەحيا تاريحي وقيعالارعا اۋديت جۇرگىزۋ ارقىلى جەڭىس تاقىرىبىن ساياسيلاندىرۋعا تىرىستى. بۇل ارەكەتتەرىن تاريحتى قايتا جازۋ, ەسكەرتكىشتەردى قيراتۋ جانە ناتسيستىك ارىپتەستەردى ماداقتاۋ ارقىلى كورسەتۋدە. الايدا بۇل وزدەرىنىڭ مەملەكەتتىلىگىنىڭ وبەكتيۆتى جانە تاريحي شىندىققا قايشى كەلەتىندىگىن كورسەتۋدەن باسقا ەشتەڭە ەمەس.
بەرليندەگى ترەپتۆەر پاركىندە كەڭەس جاۋىنگەرىنىڭ قولا ءمۇسىنى تۇر. « ازاتتىق جاۋىنگەرى» دەپ اتالاتىن مۇسىندە ءبىر قولىمەن قىلىش ۇستاپ, ەكىنشى قولىمەن نەمىس قىزىن كوتەرىپ تۇرعان كەڭەستىك جاۋىنگەر بەينەلەنگەن. نەلىكتەن بەرليندەگى «ازاتتىق جاۋىنگەرىنىڭ» تاعدىرى تالليندەگى «قولا سولداتتىڭ» نەمەسە پراگاداعى مارشال يۆان كونەۆتىڭ ەسكەرتكىشىنىڭ تاعدىرىنان وزگەشە؟ ويتكەنى گەرمانيا – قالىپتاسقان مەملەكەت, بارلىعىنا سالماقپەن قارايدى.
گەرمانيا ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس وقيعالارىنا جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز تاريحىنىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە قابىلدادى جانە تاريحتى قايتا جازۋعا جانە بۇل جاۋاپكەرشىلىكتەن باس تارتۋعا تىرىسپايدى.
قازىرگى ۋاقىتتا حالىقارالىق قوعامداستىققا سوعىس/قاقتىعىس سياقتى ۇعىمدارعا ورتاق كوزقاراسىن دامىتۋ, قالىپتاستىرۋ وتە قاجەت. ويتكەنى قازىرگى زامانعى سوعىستار جاڭا سيپاتقا يە. ولاردى «پروكسي سوعىستار», «گيبريدتىك سوعىستار», «اقپاراتتىق سوعىستار», «ساۋدا سوعىستارى» دەپ اتايدى. ەندى «بيولوگيالىق سوعىس» دەگەن شىقتى...
قورىتا ايتقاندا, ورتاق كوزقاراس پەن حالىقارالىق قۇقىقتى دامىتپاي, بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتى دامۋعا قول جەتكىزۋ قيىن.
وتكەن شاق – بولاشاققا ساباق
يان لەي,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ جانىنداعى كونفۋتسي ينستيتۋتىنىڭ قىتاي جاعى بويىنشا ديرەكتورى, سيان شەت تىلدەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى:
– بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان مەن قىتايدىڭ جاھاندىق كۇن تارتىبىندەگى ەڭ وزەكتى ماسەلەلەر بويىنشا كوزقاراستارى ۇقساس, بىزدەر سوعىس كەزىندە وداقتاس بولدىق, وسى سۇراپىل سوعىستان امان-ەسەن وتتىك جانە جەڭدىك!
قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «جەنمين جيباو» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا قىتايدىڭ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قوسقان ۇلەسى تۋرالى سۇراقتارعا جاۋاپ بەرگەن كەزدەگى سوزدەرى ءالى ەسىمدە. ول قىتاي حالقى ءفاشيزمدى جەڭۋگە ۇلكەن ۇلەس قوستى, دەدى.
شىن مانىندە, قىتاي ءۇشىن ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس قالعان ەلدەرمەن سالىستىرعاندا ەكى جىل بۇرىن باستالدى جانە 1941 جىلعا دەيىن قىتاي حالقى جاپون ميليتاريستەرىنە قارسى جالعىز كۇرەستى. سوعىس جىلدارىندا قىتاي بارلىق قاتىسۋشىلار اراسىنداعى ەڭ ۇلكەن شىعىندارعا دۋشار بولدى.
قىتاي دۇنيەجۇزىلىك انتيفاشيستىك ليگانىڭ ماڭىزدى مۇشەسى بولدى. ول جاپون باسقىنشىلارىنا قارسى ءبىرىنشى بولىپ سوعىسقا كىردى. 1931 جىلدان باستاپ قىتاي حالقى سولتۇستىك-شىعىس قىتايدا جاپون اگرەسسياسىنا قارسى كۇرەس جۇرگىزە باستادى.
1937 جىلى جاپون باسقىنشىلارىنا قارسى جالپىۇلتتىق سوعىس باستالدى. قىتايداعى جاپون باسقىنشىلارىنا قارسى سوعىس دۇنيەجۇزىلىك فاشيزمگە قارسى كۇرەستىڭ ماڭىزدى بولىگى بولدى.
قىتايدا جاپون ارمياسىنىڭ 94 پايىزى, اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنىڭ ۇشتەن ەكىسى جانە جاپون اۋە كۇشتەرىنىڭ 60 پايىزى شوعىرلانعان-دى. قىتاي حالقى جاپون فاشيستەرىنە اۋىر سوققى جاسادى, بىراق 35 ميلليون قىتاي ومىرىنەن ايىرىلدى, تىكەلەي ەكونوميكالىق شىعىن 100 ميلليارد دوللاردان استى, ال جاناما ەكونوميكالىق شىعىن شامامەن 500 ميلليارد دوللارعا جەتتى.
قىتاي حالقىنىڭ جاپون فاشيستەرىن جەڭۋدەگى شەشۋشى كۇش بولعانى, الەمدىك انتيفاشيستىك سوعىستا ماڭىزدى ءرول اتقارىپ, تاريحي ۇلەس قوسقانى ءسوزسىز.
سوعىس الەمنىڭ بارلىق ەلدەرىنىڭ حالىقتارىنا, ونىڭ ىشىندە اگرەسسيا جاساعان ەلدەردىڭ حالىقتارىنا دا اۋىر زاردابىن تيگىزدى. سوعىس تاۋقىمەتى ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ بىردە-ءبىر وتباسىن اينالىپ وتپەدى. سول سياقتى, سوعىسقا قازاقستاننىڭ ءاربىر بەسىنشى تۇرعىنى جۇمىلدىرىلدى. قازاقستاننان 1 ميلليون 200 مىڭعا جۋىق ادام مايدانعا اتتاندى, ولاردىڭ جارتىسى ورالمادى...
قازىرگى تاڭدا بىرىنشىدەن, بۇۇ-نىڭ بەدەلى مەن ءرولىن قولداۋ جانە نىعايتۋ ماڭىزدى. وسىلايشا دامىعان جانە دامۋشى ەلدەر, ۇلكەن, كىشى مەملەكەتتەر دەپ بولمەۋ قاجەت. بارلىعى دا بىردەي ءوز پىكىر, كوزقاراستارىن بىلدىرۋگە, ماڭىزدى الەمدىك ىستەردى تالقىلاۋعا جانە شەشۋگە اتسالىسۋ قۇقىعىنا يە بولۋى كەرەك. ەكىنشىدەن, بەيبىتشىلىك پەن دامۋ – ۋاقىت تالابى. بەيبىتشىلىك بولماسا ەشقانداي دامۋ بولمايدى. الەمدى سوعىستان قالاي قورعاۋعا بولادى؟ قىتاي بۇل ءۇشىن نە ۋادە ەتتى جانە نە ىستەدى؟
قحر توراعاسى سي تسزينپين قىتاي ءوز اسكەرىنىڭ 300 مىڭ جاۋىنگەرى قىسقارتىلعاندىعىن مالىمدەي كەلىپ: «قىتاي قانشالىقتى كۇشتى بولسا دا ەشقاشان گەگەمونيا مەن ەكسپانسيا جاساۋعا ۇمتىلمايدى. قىتاي باسقا ۇلتتارعا ەشقاشان زيان تيگىزبەيدى» دەدى. بۇل قىتايدىڭ سالتاناتتى ۋادەسى.
دامۋ ارقىلى عانا بەيبىتشىلىك ورناۋى مۇمكىن. قازىرگى ۋاقىتتا قىتاي مەن قازاقستان رەفورمالاردى جان-جاقتى تەرەڭدەتىپ, دامۋدى ىنتالاندىراتىن ەكونوميكالىق قۇرىلىستى تۇراقتى تۇردە جۇرگىزۋدە. سوندىقتان 2013 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە سي تسزينپين قازاقستانعا ساپارى بارىسىندا كوپتەگەن ەلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋى مەن تۇرعىندارىنىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا ۇلكەن مۇمكىندىكتەر اشاتىن ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» باستاماسىن ۇسىندى. قازاقستان جۇزەگە اسىرىپ جاتقان «نۇرلى جول» جانە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى جىبەك جولىن جانداندىرۋ مىندەتتەرىنە سايكەس كەلەدى.
ءبىز, قىتايلار مەن قازاقتار باقىتتى ءومىردى ءوز قولىمىزبەن ورناتامىز. ال سوعىس, زورلىق-زومبىلىق تەك ازاپ پەن جەڭىلىس اكەلەدى. ۇشىنشىدەن, ىنتىماقتاستىقتى, ەلدەر اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك پەن تولەرانتتىلىقتى دامىتۋ ماڭىزدى. ەلدەر مەن حالىقتار اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى قورعاۋ جانە نىعايتۋ كەرەك.
بارلىق ەلدەر مەن حالىقتار بەيبىت قاتار دامۋ مەن ىنتىماقتاستىق جولىنا تۇسەدى, سودان كەيىن ءاردايىم اشىق اسپان مەن جارىق كۇن سالتانات قۇرادى دەپ سەنەمىز. قورىتىندىلاي كەلە, وتكەن شاق – بولاشاققا ساباق دەگىم كەلەدى.
سوعىس جىلدارىنداعى يران
احماد ۆاحشيتەح,
Russian Viewer جۋرنالىنىڭ رەداكتورى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ-دىڭ شاقىرىلعان پروفەسسورى:
– ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ باستالۋىنان ءبىر كۇن وتكەن سوڭ (1939 ج. 4 قىركۇيەك) يران پرەمەر-ءمينيسترى ماحمۇد دجەم مالىمدەمەسىندە: «قازىرگى ۋاقىتتا, وكىنىشكە قاراي, ەۋروپاداعى سوعىس اۋقىمى ۇلكەيىپ كەتتى. يراننىڭ يمپەريالىق ۇكىمەتى ءوز شەشىمىن جاريالادى. جۇرتشىلىق بۇل ناۋقان كەزىندە بەيتاراپ بولۋدى جانە بەيتاراپتىلىقتى ساقتاپ قالۋ قاجەتتىگىن ايتادى», دەدى.
رەزا شاحتىڭ پىكىرىنشە, «يران سوعىسقا قاتىسا الاتىنداي جەتكىلىكتى كۇشكە يە بولعان جوق نەمەسە ءوزىنىڭ قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋىنا جول بەرمەيتىندەي جاعدايدا بولمادى». وسىلايشا, «بەيتاراپ ساياسات يران ءۇشىن قاجەت ەدى. سونداي-اق بۇل سوعىس قيمىلدارىن جۇرگىزگەن دەرجاۆالار ءۇشىن ماڭىزدى بولدى».
ماحمۋد دجەمنىڭ مالىمدەمەسىنەن كەيىن ەلدىڭ ىشكى ىستەر ءمينيسترى ءالي اسگار حەكمات شەتەلدىك ازاماتتارعا يراننىڭ بەيتاراپتىعىنا قايشى كەلەتىن پىكىرلەر ايتۋدان باس تارتۋعا شاقىردى. 1939 جىلى 4 قىركۇيەكتە پاريج اقپارات اگەنتتىگى يران بەيتاراپ بولادى دەپ جاريالادى. سونداي-اق 13 قىركۇيەكتە سىرتقى ىستەر ءمينيسترى موزاففار الام تەگەراندا ورنالاسقان ەلشىلىكتەرگە يراننىڭ بەيتاراپتىعى تۋرالى حابارلادى. الايدا يراندا 700-گە جۋىق نەمىس ساراپشىسى مەن ماماندارىنىڭ بولۋى سەبەپتى كەڭەس وداعى مەن ۇلىبريتانيا يران ۇكىمەتى ەلدەگى نەمىستەردى تىڭشىلىق ارەكەتتەر جاسايدى دەپ الاڭداپ, ولاردى قۋىپ شىعارادى دەپ بولجادى.
1941 جىلى 19 شىلدەدە كەڭەس جانە انگليا ۇكىمەتتەرى يراندا نەمىس ازاماتتارىنىڭ بولۋى تۋرالى رەسمي تۇردە الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. ءبىر ايدان كەيىن يرانعا ۇقساس ۋلتيماتۋم جولداندى. سونىمەن بىرگە گەرمانيا ۇكىمەتى رەزا شاحقا حابارلاما جىبەردى, وندا گيتلەر «يراننىڭ وداقتاستاردىڭ قىسىمىنا قارسىلىق بىلدىرگەنىنە جانە ونىڭ بەيتاراپتىق ساياساتىنا» قاناعاتتانعانىن ءبىلدىردى.
گيتلەر, سونداي-اق, گەرمانيانىڭ مايدانداعى جەڭىسى يران ۇكىمەتىنە وداقتاستار قىسىمىنا قارسى تۇرا بەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى دەپ ۇمىتتەنەدى...
كەڭەس وداعى مەن ۇلىبريتانيانىڭ يران تەرريتورياسىن پايدالانۋ تۋرالى تالابىنا رەزا شاح ۇكىمەتى وڭ جاۋاپ بەرمەدى.
الايدا كەڭەس وداعى, ۇلىبريتانيا جانە امەريكا قۇراما شتاتتارى گيتلەرگە قارسى كۇرەستە يران تەرريتورياسىن پايدالانۋعا مۇددەلى بولدى. وعان ولار قول جەتكىزدى. بۇل تەرريتوريا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە «جەڭىس كوپىرى» دەپ اتالدى. وسى «كوپىردە» بەيبىتشىلىك ورناتۋ ءۇشىن 1941 جىلدىڭ 25 تامىزىنان باستاپ بريتاندىق جانە كەڭەس اسكەرلەرى يراننىڭ جاس ارمياسىنىڭ كەيبىر بولىكتەرىن, ەلدى ءىس جۇزىندە جاۋلاپ الدى. ءۇش كۇننەن كەيىن رەزا شاح يران ارمياسىنىڭ بارلىق ارميا بولىمشەلەرىنە قارسىلاسۋدى توقتاتۋدى بۇيىردى. 28 قىركۇيەكتە انتي-گيتلەر كواليتسياسىنىڭ مۇشەلەرى يران ۇكىمەتىن ەلشىلىك قىزمەتكەرلەرى مەن بىرقاتار نەمىس ساراپشىسىن قوسپاعاندا, ەلدەگى بارلىق نەمىس ازاماتتارىن شىعارۋعا شاقىردى. كواليتسيا يراننان كەڭەس وداعىنا قارۋ, وق-ءدارى مەن قارۋ-جاراق تاسىمالداۋعا جاردەمدەسۋگە ۋادە بەردى.
وسىعان وراي, ۇلىبريتانيا مەن كەڭەس وكىمەتى يرانعا وڭتۇستىك مۇنايدىڭ ءبىر بولىگىن جانە يراننىڭ بالىق اۋلاۋدان العان تابىسىن تولەۋگە, يراننىڭ ەكونوميكالىق سۇرانىسىن قامتاماسىز ەتۋگە, يران جەرىندە ودان ءارى العا جىلجۋعا جول بەرمەۋگە جانە مۇمكىندىگىنشە اسكەرلەرىن تەزىرەك شىعارىپ اكەتۋگە مىندەتتەندى.
رەزا شاح ۇكىمەتى بۇل ۇسىنىستاردى قاراستىرىپ جاتقان كەزدە, 1941 جىلدىڭ 10 قىركۇيەگىندە وداقتاستار يران ۇكىمەتىنە تاعى دا ۋلتيماتۋم قويدى. وندا, ەگەر يران 48 ساعات ىشىندە نەمىس ازاماتتارىن ءوز اسكەرلەرىنە تاپسىرماسا, گەرمانيا, يتاليا, رۋمىنيا جانە ۆەنگريا ەلشىلىكتەرى جابىلاتىنى ايتىلدى.
رەزا شاح ءالى دە وداقتاستاردىڭ ۋلتيماتۋمىنا ناقتى جاۋاپ بەرمەگەندىكتەن, 1941 جىلى 16 قىركۇيەكتە كەڭەستىك جانە بريتاندىق اسكەرلەر سولتۇستىك پەن وڭتۇستىككە قاراي تەگەرانعا كوشتى.
رەزا شاح حانزادا مۇحاممەد رەزاعا بيلىكتى بەرۋدەن باسقا امالى قالمادى. ءوزى قۋعىنعا ۇشىرادى.
يراننىڭ جاۋلاپ الىنۋى تەك بريتاندىق جانە كەڭەستىك اسكەرلەرمەن شەكتەلمەدى. اقش سوعىسقا كىرگەننەن كەيىن ولاردىڭ اسكەرلەرىنىڭ ءبىر بولىگى يرانعا كىردى. الايدا يراننىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىن ساقتاۋ ءۇشىن الدىمەن يران, ۇلىبريتانيا جانە كەڭەس وداعى اراسىندا 1942 جىلى اقپاندا ۇشجاقتى كەلىسىمگە قول قويىلدى. سودان كەيىن وداقتاستار باسشىلارىنىڭ دەكلاراتسياسىنا قول قويىلىپ (رۋزۆەلت, چەرچيلل جانە ستالين), تەگەراندا كەپىلدىك بەرىلدى.
يراننىڭ وداقتاستار كۇشتەرمەن جاۋلاپ الۋىنىڭ التى جىلىندا قۇرلىق, تەڭىز جانە اۋە كۇشتەرى سوققىلارىنىڭ زارداپتارىنان بولەك, ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاعدايى مەن قاۋىپسىزدىگى بۇزىلدى, ازاپ, اشتىق پەن ءولىم بولدى.
سوعىس اياقتالعان كەزدە وداقتاس كۇشتەر ۇشجاقتى كەلىسىمگە سايكەس يراننان كەتۋگە ءماجبۇر بولدى. بىراق گەرمانيادان كەيىن جاپونيانىڭ مويىنسۇنۋىنا جانە بريتانيانىڭ يراننان كەتۋ تۋرالى باستاماسىنا قاراماستان كەڭەس وداعى يراننان ءوز اسكەرلەرىن شىعارۋدى قالامادى.
يران ۇكىمەتىنىڭ بۇۇ-عا بەرگەن شاعىمى كەڭەس وداعىن يراننان ءوز اسكەرلەرىن شىعارۋعا ماجبۇرلەي المادى. سوڭىندا, 1946 جىلى اقپاندا پرەمەر-مينيستر بولعان احماد گاۆام ۇكىمەتى قابىلداعان شارالاردىڭ باتىستىڭ ۋلتيماتۋمىمەن ۇشتاسۋى كەڭەس وداعىن يراننان كەتۋگە ءماجبۇر ەتتى.
سوعىستىڭ ادامزاتقا تيگىزگەن زاردابى
پۋنيت گاۋر,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ ايماقتانۋ كافەدراسىنىڭ شاقىرىلعان پروفەسسورى ء(ۇندىستان):
– ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس 20 جىلدىق ءۇزىلىس كەزىندە شەشىلمەگەن داۋ-دامايلارعا بايلانىستى ءى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ جالعاسى بولدى. جەر-جاھان تۇگەلگە جۋىق قاتىسقان ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس – حح عاسىردىڭ ەڭ ۇلى قاسىرەتى. بۇل ادامزات تاريحىنداعى ەڭ كوپ ادام شىعىنى بولعان قاقتىعىس ەدى. قازا بولعانداردىڭ سانى – 70 ميلليون ادام.
سوعىس ادامزاتقا زور قاۋىپ توندىرە وتىرىپ, حالىقتاردىڭ جاپپاي ميگراتسياسىنا, الەۋمەتتىك وزگەرىستەرگە, ونىڭ ىشىندە ايەلدەر تەڭسىزدىگىنە ىقپال ەتتى. قاقتىعىستار ونەركاسىپتىك ءوندىرىستى جاڭا ەلدەر مەن اۋماقتارعا تاراتۋدى كوكسەدى, سونداي-اق اتوم ەنەرگياسىمەن جاسالعان جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن قوسقاندا, بىرقاتار ماڭىزدى جوبا مەن جاڭالىقتاردىڭ پايدا بولۋىنا جول اشتى.
ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە ەۋروپادا شامامەن 40 ميلليون ادام اجال قۇشتى. ونىڭ جارتىسى – ساربازدار, ال جارتىسى – بەيبىت حالىق. كەڭەس وداعى 20 ميلليون ادامىن جوعالتتى. نەمىستىڭ قۇلدىق لاگەرلەرىندە 3,5 ميلليون كەڭەس اسكەري تۇتقىنى قازا بولدى جانە 1 ميلليوننان اسا تۇرعىن لەنينگرادتى قورشاۋ كەزىندە اشتىقتان كوز جۇمدى.
گەرمانيا 9 ميلليونعا جۋىق ادامىنان ايىرىلدى. ونىڭ 5,3 ميلليونى – جاۋىنگەر, ال 3,3 ميلليونى بەيبىت حالىق بولدى. ناتسيستەر گەرمانيانىڭ 300 مىڭ بەيبىت تۇرعىنىن ءولتىرىپ, وداقتاستاردىڭ بومبالاۋى 600 مىڭ ادامدى جويدى. پولشا 5 ميلليون ادامىن جوعالتتى. بۇل ونىڭ بارلىق حالقىنىڭ 16%-ىن قۇرادى. يۋگوسلاۆيا 1 ميلليون ادام جوعالتتى, ونىڭ 445 مىڭى سولدات بولدى. فرانتسيا 568 مىڭ ادام جوعالتتى, ونىڭ ىشىندە 218 مىڭ سارباز بولدى. ۇلىبريتانيا گەرمانيانىڭ اۋەدەن بەرگەن سوققىسىنان 60 مىڭ تۇرعىنىنان جانە 384 مىڭ ساربازىنان ايىرىلدى. سونداي-اق رۋمىنيا, يتاليا جانە ۆەنگريا ادام شىعىنى كوپ ەلدەر قاتارىنان كورىندى.
ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا تىنىق مۇحيتىندا قازا تاپقان 30 ميلليون ادامنىڭ 20 ميلليونى قىتاي حالقى بولدى. ونىڭ 80%-ى – بەيبىت حالىق. جاپون اسكەرى نانكيندە 1937 جىلى 300 مىڭ قىتايلىقتى ءولتىردى. بۇعان قوسا 500 مىڭ ادامنىڭ ءومىرىن جالماعان «تاريحتاعى ەڭ ءىرى ەكولوگيالىق سوعىس اكتىسى» قىتاي جاپونداردى توقتاتۋ ءۇشىن بوگەتتى بۇزعاندا سارى وزەننىڭ (حۋانحە) تاسقىنىنان پايدا بولدى.
جاپونيانىڭ اسكەري قىلمىستارى قىتايدا, جاپونيادا, كورەيادا, ۇندىقىتايدا جانە فيليپپيندە 6 ميلليون ادامنىڭ ولىمىنە الىپ كەلدى. سونىمەن قاتار 400 مىڭ ايەل جىنىستىق قۇلدىققا سالىندى. ولاردىڭ 90%-ى سوعىس سوڭىنا قاراي قايتىس بولدى. يندونەزيا جاپونيانىڭ باسىپ الۋى جانە اشتىق
سالدارىنان 4 ميلليون ادامىنان ايىرىلدى.
ءۇندىستان 3 ميلليون ادامنان, ونىڭ ىشىندە 90 مىڭ ساربازىن, جاپونيا 2 ميلليون ساربازىن جوعالتتى. وداقتاستاردىڭ بومبالاۋى جانە حيروسيما مەن ناگاساكيگە ەكى يادرولىق شابۋىلدىڭ ناتيجەسىندە 1 ميلليونعا دەيىن بەيبىت تۇرعىن قازا بولدى.
سوعىستىڭ وسىنشا زاردابىن كورىپ-ءبىلىپ وتىرسا دا, الەمدەگى ىقپالدى كۇشتەر قاۋىپ-قاتەر دەڭگەيىن تومەندەتۋگە اسىعار ەمەس.
تۇتاس ءۇندىستاننىڭ ىقپالى
يرفان شاحزاد,
«ەۋرازيا عاسىرى» ينستيتۋتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى (پاكىستان):
– 1947 جىلعا دەيىن بىرىگۋ جولىنان وتكەن ۇندىستانعا ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە باسقىنشىلىق جاسالعان. بۇل تاقىرىپ حالىقارالىق ديسكۋرستا از تالقىلاندى. سەبەبى ول ۋاقىتتا الەمنىڭ باسقا كوپتەگەن ەلى سياقتى ءۇندىستان دا تاۋەلسىزدىگىن الماعان ەدى, بريتان يمپەرياسىنىڭ وتارى بولدى. الايدا ەكى الاپات سوعىستىڭ تاريحىن مۇقيات تالداۋ سۋبكونتينەنتتىڭ ءرولى قارجى, ونەركاسىپتىك ءوندىرىس جانە ادام بيلىگى تۇرعىسىنان شەشۋشى بولعانىن كورسەتتى. اسىرەسە, اتالعان فاكتور ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا ەرەكشە بايقالدى. ءتىپتى سول كەزدەگى بريتان يمپەرياسى ءۇندى حالقىنىڭ جانە ونىڭ رەسۋرستارىنىڭ ۇلەسىنسىز سوعىستاعى ناتيجەلەرى اعىلشىندار قالاعانداي بولماۋى مۇمكىن ەكەنىن مويىندادى.
ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تۋرالى پايىمداعاندا, سول ۋاقىتتا ءۇندىستاندا قالىپتاسقان ساياسي جاعدايعا زەر سالىپ قاراۋ ماڭىزدى. بۇل سۋبكونتينەنتتىڭ بريتان يمپەرياسىمەن كۇرەسى اياقتالۋعا, ياعني تاۋەلسىزدىككە جاقىن قالعان ۋاقىت ەدى. دەگەنمەن حالىقتىڭ نەگىزگى ەكى توبى – ۇندىلەر مەن ۇندىستاندىق مۇسىلمانداردىڭ تاۋەلسىزدىككە كوزقاراسى ءارتۇرلى بولدى. ءۇندى ۇلتتىق كونگرەسىنىڭ (INC) باسىنداعى ۇندىلەر ءۇندىستاننىڭ ءبىرتۇتاس ەل رەتىندە بوستاندىق العانىن قالادى. مۇسىلماندار باستاعان بۇكىلۇندىلىك مۇسىلمان ليگاسى (AIML) مۇسىلمانداردىڭ شەكاراسىن بولەك شەگەندەۋ ءۇشىن كۇرەستى.
INC جانە AIML ەكەۋى دە ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا بريتاندىقتاردى قولدادى. INC باسشىلىعى ءوز قولداۋىن جاريالاماس بۇرىن بريتاندىق ۆيتسە-پرەزيدەنتكە بىرقاتار شارت قويدى. م.گاندي فاشيزممەن قارۋسىز كۇرەستى العا تارتتى. ال م.دجيننا باسقاراتىن AIML دەموكراتيا مەن دەموكراتيالىق نورمالاردى, جالپى جاھاندىق ماقساتتى كوزدەيتىنىن ءبىلدىردى. م.دجيننا ەگەر مۇسىلماندار بەلسەندى بولماسا, ولار سوعىستان كەيىن بولىنبەگەن ءۇندىستاندا قيىن جاعدايدا قالادى, سەبەبى ولار حالىقتىڭ ازشىلىعىن قۇرايدى دەپ سانادى.
ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا بريتاندىقتاردىڭ اتىنان تۇتاس ءۇندىستاننان جالپى العاندا 2,5 ميلليون سارباز قاتىسقان دەپ باعالانادى. بۇل سوعىستا 80 مىڭنان 100 مىڭعا دەيىن ادام قازا بولدى. بۇل رەتتە مۇسىلماندار سۋبكونتينەنت حالقىنىڭ 25%-ىن قۇراسا دا, ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا شايقاسقان اسكەردىڭ قۇرامىنداعى مۇسىلماندار 40% بولعانىن ەسكەرۋ كەرەك.
سۋبكونتينەنتتىڭ جاۋىنگەرلەرى ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ بارلىق مايدانىندا شايقاستى. ولار ەۋروپادا, تاياۋ شىعىستا, افريكادا, وڭتۇستىك-شىعىس ازيادا جانە قىتاي-ءۇندىستان-بيرما مايدانىندا بولدى. بىرىنشىدەن, سۋبكونتينەنتتىڭ ساربازدارى جاپونداردىڭ ۇندىستانعا شابۋىلىنان ءتيىمدى قورعاندى. ەكىنشىدەن, ولار قىتايدى جاپونداردان جانە باسقالاردان قۇتقارۋعا سەپتىگىن تيگىزدى. سۋبكونتينەنتتىڭ قوسقان ۇلەسى بريتان يمپەرياسىنىڭ رەسمي قۇجاتىندا جاقسى كورسەتىلگەن. بىراق بۇعان ءۇندىستاندا, پاكىستاندا جانە بانگلادەشتە باسىلعان ادەبي شىعارمالاردا لايىقتى ءمان بەرىلمەگەن.
قاقتىعىستار مەن بەيبىتشىلىكتى زەرتتەۋدىڭ جەتى ونجىلدىعى
حەندريك بۋللەنس,
دوكتور, پروفەسسور, ەۋروپانىڭ الەمدى زەرتتەۋ قاۋىمداستىعىنىڭ, اۋگسبۋرگ ۋنيۆەرسيتەتى الەم جانە جانجالداردى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى-مۇشەسى (گەرمانيا):
– ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ اياقتالعانىنا 75 جىل تولدى. بۇل ءوز كەزەگىندە مۇمكىندىكتى جىبەرۋ, ءۇمىت ءۇزۋ, ساباق الۋ, جاھاندىق سىن-قاتەرلەر سياقتى ماسەلەلەردى كۇن تارتىبىنە شىعاردى. ونىڭ كوپتەگەن ۇلت, قوعام, توپتار نەمەسە جەكە تۇلعالار تاراپىنان ءارتۇرلى قابىلدانۋى جاھاندىق ساياساتتىڭ بارىسىنا اسەر ەتتى.
البەتتە, قاشاندا وقيعالاردىڭ سالدارى ءتۇرلى ەل, الەۋمەتتىك توپتار مەن جەكە تۇلعالار تۇرعىسىنان زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. بۇل كەيبىر فاكتورلاردى تالداي وتىرىپ شىعىس-باتىس بلوكتارىنىڭ كونفرونتاتسياسىن توقتاتۋ مىسالىندا كورىنىس تابۋى مۇمكىن.
ەپيستەمولوگيالىق جانە عىلىمي كوزقاراسپەن قاراعاندا, قۇبىلمالى الەمنىڭ وقيعالارى الدىن الا بولجانباعان. مۇنى بىردە-ءبىر عىلىمي قوعامداستىق, ساراپشىلار, ساياساتكەرلەر ايتىپ بەرە الماعان. ماعان وسى اشىق ماسەلەنى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى باستاماشىلىق ەتكەن ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تۋرالى اڭگىمەنىڭ سوڭىنا قاراي كوتەرۋگە تۋرا كەلىپ تۇر.
سىني تۇرعىدان جان-جاقتى سۇراقتار «قانداي ساباق الدىق؟» دەگەن ساۋالعا توقايلاسادى. مۇمكىن جاۋاپتاردىڭ ءبىرى قاقتىعىستار مەن بەيبىتشىلىكتى جانە ونىڭ تاسىلدەرىن زەرتتەۋ بويىنشا حالىقارالىق قوزعالىستىڭ پايدا بولۋى مەن دامۋىنا قىسقاشا شولۋ بولماق.
بۇل جاڭا ءتاسىل نەوليبەرالدى كاپيتاليزمنىڭ تارالۋىنان ءاۆتوريتاريزمنىڭ كوتەرىلۋىنە دەيىنگى ءپوپۋليزمنىڭ, ۇلتشىلدىقتىڭ, ءميليتاريزمنىڭ, ساياسي- ءدىني ەكسترەميزمنىڭ, ناسىلشىلدىك جانە تەرروريزمنىڭ كۇشەيۋىنە قاتىستى بۇرىنعى جانە قازىرگى نەگىزگى ساياساتپەن, تاجىريبەمەن ۇشتاسادى. بۇل قۇبىلىستار ءبىزدىڭ الدىمىزعا «ناقتى نە ىستەۋ كەرەك؟» جانە «قانداي تۇبەگەيلى وزگەرىس قاجەت؟» دەگەن ماڭىزدى ماسەلە قويادى. الەم تاپ بولعان ناقتى جاھاندىق سىن-قاتەرلەر – اسكەري شىعىندار, ۇزاققا سوزىلعان جانە جاڭا قارۋلى قاقتىعىستار, قارۋلانۋ جارىسى, كەدەيشىلىك, اشتىق, قورشاعان ورتانىڭ قۇلدىراۋى, ءماجبۇرلى جاپپاي كوشى-قون جانە تابيعي نەمەسە تەحنوگەندىك اپاتتار, كليماتتىڭ وزگەرۋى, جەر سىلكىنىسى, سونداي-اق قازىرگى COVID-19 پاندەمياسى.
تاقىرىپتىق زەرتتەۋدىڭ مىسالى رەتىندە مەن قازاقستان ءۇشىن, بەيبىتشىلىك ماسەلەلەرىن جۇزەگە اسىرۋ ىسىندە بۇرىن-سوڭدى بولماعان جانە وتە تابىستى ناقتى ءىس-ارەكەتتەر جاساعان مەملەكەت ءۇشىن ءماجبۇرلى جاپپاي كوشى-قوندى باسقارۋعا قاتىسۋعا نەگىزدەلگەن نەعۇرلىم تۇراقتى, ينكليۋزيۆتىك ۇسىنىستار ۇسىنعىم كەلەدى.
ماعان نۇر-سۇلتان قالاسىندا ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە قاقتىعىستاردى, بەيبىتشىلىك پەن دامۋدى زەرتتەۋ ورتالىعىن قۇرۋ ۇسىنىلىپ وتىر. بۇل ورتالىقتىڭ تۇجىرىمداماسى وسى وقۋ جانە زەرتتەۋ ورنىنىڭ باسشىلىعىنا ۇسىنىلدى.
ۇرپاقتار ساباقتاستىعى
تاتيانا كوشمان,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ ارحەولوگيا جانە ەتنولوگيا كافەدراسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى:
– ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ-دىڭ تاريح فاكۋلتەتىندە «وتباسىمنىڭ ارداگەرى» ىزدەۋ جۇمىسىنىڭ ءوتىپ جاتقانىنا وسىمەن بەسىنشى جىل تولدى. بۇل جاۋىنگەر جولىنىڭ تاريحىن انىقتاۋعا, ارداگەرلەر ەرلىگى مەن باسقا مەملەكەتتەردە جەرلەنگەن باتىرلاردىڭ زيراتىن تابۋعا جول اشادى. ستۋدەنتتەر ينتەرنەت رەسۋرستار ارقىلى ىزدەپ, وقيعالار جيناپ, دەرەككوزدەرگە شولۋ جاسايدى. وسى جىلى زيراتتى انىقتاۋمەن قاتار بەلارۋس جەرىندەگى باۋىرلاستار زيراتىنا بارۋ مۇمكىندىگى تۋدى.
2020 جىلى 27-31 قاڭتار ارالىعىندا باشقۇرت مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى تاريح فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرى مەن ءبىزدىڭ ستۋدەنتتەر جەڭىستىڭ 75 جىلدىعىنا وراي ۇيىمداستىرىلعان, سوعىس نە ەڭبەك ورىندارىن ارالاۋعا ارنالعان حالىقارالىق 55-ءشى «جۇلدىزدى شەرۋگە» قاتىستى. جۇلدىزدى شەرۋگە قاتىسۋشىلار اراسىندا ەۇۋ-ءدىڭ 3-كۋرس ستۋدەنتى ءادىل ەگىنباي بولدى. باۋىرلاستار زيراتىن كورۋگە بارعان ستۋدەنتىمىز – ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا قازا تاپقان كامالي جۋانىشباەۆ دەگەن سولداتتىڭ شوبەرەسى. ونىڭ وتباسى 2019 جىلعا دەيىن اتالارىنىڭ جەرلەنگەن ورنى تۋرالى بىلمەگەن.
اقمولا وبلىسى ەڭبەكشىلدەر اۋدانىندا تۇرعان جۋانىشباەۆتار اۋلەتىندە 5 ۇل بولعان. قالي, قۇرمان, جانالي, كامالي, اقتايلاق ەسىمدى ۇلداردىڭ تورتەۋىن سوعىسقا الىپ كەتكەن. ولار مايدانعا 1941 جىلدىڭ شىلدەسىندە اتتانادى. ءتورت جىلدا اعايىندىلاردان بىردە-ءبىر حات كەلمەگەن. مايداننان ەشقايسىسى قايتا ورالمادى. سوعىستان كەيىن تۋىستارى ىزدەۋدى باستاپ, قۇزىرلى ورگاندارمەن بايلانىسقا شىعادى. الايدا بۇل جۇمىستار ەش ناتيجەسىن بەرمەگەن.
ءادىل ەگىنباي «جۇلدىزدار شەرۋىنە» قاتىسىپ, باۋىرلاستار زيراتىنا بارۋعا مۇمكىندىك الدى. باۋىرلاستار زيراتىندا 17 مىڭنان استام ادام جەرلەنگەن. مەموريالدى تاقتادا وداقتاس ەلدەن شىققان ءارتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنىڭ اتى جازۋلى. ونىڭ ىشىندە قازاقستاندىقتار دا بار. اقمولا وبلىسىنىڭ تۋماسى, 612-اتقىشتار پولكىنىڭ قاتارداعى جاۋىنگەرى كامالي جۋانىشباەۆتىڭ ەسىمىن وسىلايشا شوبەرەسى كوردى.
سالتاناتتى كەش بارىسىندا باشقۇرت مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ ستۋدەنتتەرى مەموريالدى كەشەنگە گۇل شوقتارىن قويدى. ك.جۋانىشباەۆتىڭ ۇرپاعىنا «ۇرپاقتارعا جولداۋ» مەن «باۋىرلاستار زيراتىنىڭ توپىراعى» تابىستالدى.
«جۇلدىزدى شەرۋگە» قاتىسۋ ستۋدەنتتەرگە ىزدەۋ جۇمىستارىنىڭ ماڭىزدىلىعىن كورسەتىپ, ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باتىرلارىنىڭ اتىن تاريحتا قالدىرۋعا ۇلەس قوسۋعا مۇددەلى ەكەنىن ءتۇسىندىردى.
ايقارمانى دايىنداعاندار
جولدىباي بازار,
سۆەتلانا عالىمجانقىزى,
ورىنبەك وتەمۇرات,
«Egemen Qazaqstan»
