1. اۆياتسيا تاريحىنداعى توڭكەرىس
تالعات بيگەلدينوۆ الەمدىك اۆياتسيا تاريحىندا شابۋىلداۋشى (شتۋرموۆيك) ۇشاقپەن يسترەبيتەلدى اتىپ قۇلاتقان تۇڭعىش ادام. سول تاريحي ەرلىك كەزىندە تالعات تۇسىپبەك ۇلى نەبارى 20 جاستا ەدى. ەگەر 50-60 رەت مايدانعا تۇسكەن ۇشقىش وسىنداي باتىرلىق جاساسا, اقىلعا قونادى. ال قاندى قىرعىنعا ون مارتە كىرىپ ۇلگەرمەگەن ورىمدەي جىگىتتىڭ ەۋروپا اسپانىندا 108 سامولەتتى قۇلاتىپ, ادولف گيتلەردىڭ قولىنان تەمىر كرەست العان كاپيتان فون ديتريح مىنگەن «مەسسەرشميتتى» قاعىپ ءتۇسۋى سول تۇستا, باسقا تۇگىلى, اۆياتسيا قاھارماندارىنىڭ تۇسىنە كىرمەيتىن ەرلىك بولاتىن. ءسوزىمىز جالاڭ بولماس ءۇشىن سول كەزدەگى ديۆيزيا كومانديرى, پولكوۆنيك نيكولاي كامانيننىڭ سوزىنە جۇگىنەيىك: – مىنا اعا سەرجانتتىڭ نە ىستەگەنىن بىلەسىزدەر مە؟! ول ءبىزدىڭ «يل» ۇشاعى تۋرالى قالىپتاسقان تۇسىنىگىمىزدىڭ تاس-تالقانىن شىعاردى. ءبىز, ءبىزدى قويشى, كونسترۋكتورلاردىڭ ءوزى بۇل ۇشاققا شابۋىلداۋشى-بارلاۋشى مىندەتىن بەكىتىپ تاستادى ەمەس پە. جاۋ يسترەبيتەلى كورىنسە, اۋىر بومبالاۋشى ۇشاقتار ءتارىزدى قاشا جونەلۋگە مىندەتتى بولاتىن. ال شتۋرموۆيكتىڭ يسترەبيتەلمەن جەكپە-جەك ايقاسقا ءتۇسىپ, اتىپ قۇلاتۋى دەگەنىڭىز قيالىمىزدا دا جوق ەدى. ...سوندىقتان شابۋىلداۋشى اۆياتسيا تاريحىنداعى جاڭا كەزەڭنىڭ كوشباسشىسى اعا سەرجانت تالعات بيگەلدينوۆتى ەكىنشى دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەنىنە ۇسىنامىن! (نيكولاي كامانين – «چەليۋسكين» ەكسپەديتسياسىن قۇتقارۋعا قاتىسقان ۇشقىشتار توبىنىڭ كومانديرى رەتىندە 1934 جىلى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا يە بولىپ, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا ءىرى اسكەري قۇرامالارعا جەتەكشىلىك ەتتى. 1961-1971 جىلدارى سوۆەت عارىشكەرلەرىن دايارلاۋ ىسىنە باسشىلىق جاسادى. اۆياتسيا گەنەرال-پولكوۆنيگى).
2. جەكە باتىر
كيروۆوگرادتى بەتكە ۇستاعان كەڭەس اسكەرلەرى نەمىستەردىڭ كەڭ اتىراپتى وراي تۇرعىزعان تاسقامال قورعانىسىنا تاپ بولدى. قارا جەردىڭ ۇستىمەن قىبىرلاعان جاننىڭ ءارى ءوتۋى مۇمكىن ەمەس. ال ءۇش كۇننەن بەرگى نوسەر جاڭبىردان ۇشاقتار امالسىز قاڭتارۋلى تۇر. ۇشۋ الاڭى تىزەدەن قارا باتپاق.
تاڭەرتەڭ كوماندالىق پۋنكتكە كورپۋس كومانديرى, اۆياتسيا گەنەرال-مايورى ۆاسيلي ريازانوۆ كەلدى. ءجۇرىسى سۋىت. پولك كومانديرى شيشكين ەكەۋىنىڭ جابىقتىڭ ارعى بەتىندەگى اڭگىمەسى تالعاتتارعا ەستىلىپ تۇر. جاياۋ بارلاۋشىلاردىڭ تۇمسىعى تاسقا تيگەن سوڭ باسشىلار كوكتەن بارلاۋ جاساۋدى ۇيعارىپتى. باسقا جول جوق. «ۇشۋ كەرەك», دەدى گەنەرال. ء«يا, بىراق دوڭگەلەگى بەلۋارىنان باتپاققا باتقان ۇشاقتى قالاي اسپانعا كوتەرەمىز؟» دەدى پولكوۆنيك كۇرسىنە ءتىل قاتىپ. ء«بارىبىر ۇشۋ كەرەك!» «بۇيرىقتىڭ اتى – بۇيرىق! ال ۇشاقتى قالاي كوتەرسەك ەكەن؟!», «تۇسىنەمىن. بۇل ولىمگە باس تىگۋ. باسقا جول جوق. ءبىر ادامنىڭ ومىرىنەن مىڭداعان ادامنىڭ تاعدىرى قىمبات. ال سوقىر ادامشا سوعىسۋعا بولمايدى. كىمدى جۇمسايمىز؟» «كىشى لەيتەنانت بيگەلدينوۆ!». تالعات شيراق باسىپ ىشكە كىردى.
– تاپسىرما بار, – دەدى گەنەرال جايۋلى كارتاعا جاقىنداي بەرە. – مايدان شەبىنەن ءارى جيىرما شاقىرىم جەردە جول ەكىگە ايىرىلادى. جولدىڭ بىرەۋى تەرەڭ سايعا جالعاسادى. سول سايدىڭ بويىندا نەمىستەر جانتالاسىپ جاتىر. سولاردىڭ نە ىستەپ جاتقانىن اۋەدەن بارلاپ, سۋرەتكە ءتۇسىرۋ كەرەك.
– سەن بىزدەگى ەڭ شەبەر ۇشقىشسىڭ. ۇشاقتى كوبەلەكشە شىر اينالدىراسىڭ. بۇل جولى جەڭىل كوتەرىلۋ ءۇشىن بومبالاردى ءتۇسىرىپ كەت.
– جوق. بوس ۇشاقپەن ۇشپايمىن! اۋەلى سامولەتتى كوتەرىپ الۋ كەرەك.
– ۇشۋ كەرەك, ۇلىم, ۇشۋ كەرەك!.. گەنەرالدىڭ بۇل ءسوزى بۇيرىقتان گورى وتىنىشكە جاقىن ەدى.
ۇشاقتى ۇشۋ الاڭىنا تراكتورمەن زورعا سۇيرەپ جەتكىزدى. گەنەرال باستاعان جىگىتتەردىڭ ەكى كوزى تالعاتتا. بويى ورتادان تومەن, دەمبەلشە كەلگەن قارا بالا ۇشاقتىڭ پەدالىن گۇجىلدەتە باسقان بويى ورنىنان جۇلقي جۇگىرتىپ بارىپ, قالىقتاي كوتەرىلە بەرە تاستاي قاراڭعى بۇلت قۇشاعىنا ەنىپ كەتتى.
زەرەك, قاعىلەز جىگىت قالىڭ تۇماندى قاق جارا تومەندەدى دە, جەر باۋىرلاي ۇشىپ, ارناسى كەڭ, تەرەڭ سايدى قينالماي تاپتى. ساي ءىشى جاشىك, قاپ تيەگەن قاپتاعان ماشينا. اۋەدەن جاۋ اسكەرى قۇجىناعان قۇرتتاي بولىپ كورىنەدى. ءبىر قاپتالدا كەنەپ پالاتكامەن جابىلعان دالا قويماسى ۇزىننان-ۇزاق سوزىلىپ جاتىر. ونىڭ جانىندا قاز-قاتار قالانعان جاشىكتەر. جوعارىلاۋ جەردە برەزەنت جابىلعان تانكىلەر شوعىرلانعان ءتارىزدى. بيگەلدينوۆ ولاردىڭ ۇستىنەن زۋلاي ۇشىپ, فوتوعا تارتىپ الدى. زەنيتتەر جان-دارمەن كۇيدە اتقىلاۋعا كىرىستى. بىراق وقتارى دالاعا كەتتى.
تالعات تاۋەكەلگە ءمىندى. گەنەرالدان شابۋىلداۋعا رۇقسات سۇرادى. سەبەبى, مۇنىڭ بارلاۋشى ەكەنىن جاۋ سەزىپ قويدى. توپ بولىپ قايتا ورالعانشا سايداعى قويمانى زەنيتتەرمەن قورشاپ تاستايدى. قازىر توپەپ تاستاماسا, كەش بولادى.
– سەنى اتىپ تۇسىرمەي مە؟– اتىپ تۇسىرە المايدى! شابۋىلعا رۇقسات!
قورعاسىنداي تۇتاسقان اۋىر بۇلتتاردىڭ ۇستىنە قايقاڭ ەتىپ كوتەرىلگەن تالعاتتىڭ ۇشاعى قارا تۇنەكتى تىلە تومەن سورعالاعان كۇيى ساي بويىنداعى قالىڭ جاۋدىڭ توبەسىنەن قورعاسىن وقتى جاڭبىرشا جاۋدىرىپ, بىرنەشە بومبا مەن سناريادتى جەدەلدەتە تاستاپ, الگىندە عانا تىنىش جاتقان ساي ءىشىنىڭ استاڭ-كەستەڭىن شىعاردى. كوشپەلى قويمالار مەن جۇك ماشينالارى, تەكشەلەنگەن جاشىكتەر لەزدە وتقا ورانىپ, ءبىر ۇشاقتىڭ الەگىنەن قالىڭ اسكەر ازان-قازان كۇي كەشتى.
قايتار جولدا تالعات قارا جەردى قايىستىرا جوڭكىلگەن جاۋ تانكىلەرى مەن سامساعان ماشينالار تولى جاۋ اسكەرىنىڭ ۇستىنەن شىقتى. بيگەلدينوۆ كولوننانىڭ توبەسىنەن تونگەن بويدا رەاكتيۆتى سناريادتارمەن اتقىلاۋعا كىرىستى. ەكى تانك وتقا ورانىپ شىعا كەلدى. ەكىنشى رەت شۇيىلگەندە پۋلەمەت پەن زەڭبىرەك وعى اسكەر تولى ماشينالاردىڭ ءۇستىن بۇرشاقشا توپەي جونەلدى. كولىكتەر جولدان شىعىپ, كەيبىرەۋى توڭكەرىلىپ, ءتىرى قالعان نەمىستەر باسى اۋعان جاققا بىتىراي قاشىپ بارادى. بيگەلدينوۆ قايتا اينالا بەرە جاياۋ اسكەردىڭ ءبىرازىن پۋلەمەتپەن قىرىپ سالدى...
بۇل كەزدە ارميا شتابى, جاياۋ اسكەر ديۆيزياسى جاۋ تىلىنا جالعىز كەتكەن جاۋجۇرەك قازاقتىڭ اسا قۇندى مالىمەتىن تاعاتسىزدانا توسىپ وتىر ەدى. گەنەرال ۆاسيلي ريازانوۆ بيگەلدينوۆتى باۋىرىنا باسىپ, شىنايى ريزالىعىن ءبىلدىردى. وسى ساپارعا لەيتەنانت شەنىندە ۇشقان تالعات قونعان بويدا اعا لەيتەنانت بولعانىن, بۇعان قوسا «داڭق» وردەنىمەن ماراپاتتالعانىن ەستىدى. ءيا, بيگەلدينوۆ اكەلگەن بارلاۋ ماتەريالدارى نەمىستەردىڭ شابۋىل ۇستىندەگى كەڭەس اسكەرىنە تۇتقيىلدان جاپىرا تيمەك ارەكەتىن اشكەرە قىلعان بولاتىن.
3. مىڭمەن جالعىز ايقاسىپ...
پولك كومانديرى قارپات تاۋىندا نەمىستەردىڭ قالىڭ قولى شوعىرلانعانىن, جاۋدىڭ كوزدەگەنى كەڭەس اسكەرىنە كۇتپەگەن تۇستان شابۋىل جاساۋ نەمەسە ولاردىڭ العا جىلجۋىنا كەدەرگى تۋعىزۋ ەكەنىن تۇسىندىرە كەلە, تاۋ جاعدايىندا تۇتاس ەسكادريليانى جۇمساۋ تىم قاۋىپتى, سوندىقتان ەڭ تاڭداۋلى ەكى ۇشقىشقا وسى تاپسىرمانى جۇكتەيتىنىن ايتتى. سالدەن كەيىن بيگەلدينوۆ پەن موچالوۆ كوككە كوتەرىلدى.
بۇلار شەتكى شاتقالعا قالىڭ, قويۋ بۇلتتىڭ ۇستىمەن جەتتى. تومەنگى جاق قاپ-قارا بوپ تۇتاسىپ جاتىر. ەشتەڭە كورىنەر ەمەس. بيگەلدينوۆ شاتقالعا قاراي قۇلديلاي بەرە موچالوۆقا بۇيرىق بەردى: «ەكى ءجۇز مەترگە دەيىن تومەندەيمىز. سوڭىمنان ەر!». اينالا تاس قاراڭعى. ەشتەڭەنى كورىپ بولار ەمەس. مىنا قالپىندا كوككە شانشىلعان قۇزعا ۇرىنۋىڭ ابدەن مۇمكىن. تالعاتتىڭ جۇرەگى اۋزىنا تىعىلدى. كىم بىلەدى, بالكىم, ەلۋ, وتىز مەتر جەردە قۇز-جارتاس بار شىعار. مۇمكىن, قوس قاپتالىنداعى قاناتىڭ تيەر-تيمەس تۇستا قارا بۇجىر تاستار اجال شاقىرىپ تۇرعان بولار. ال موچالوۆتان حابار جوق. مۇمكىن, تاۋعا سوعىلىپ... وسى ساتتە ونىڭ «بيگەلدينوۆ! بيگەلدينوۆ! قايتايىق. مىناداي جاعدايدا شاتقال ىشىندە ۇشۋ ولىممەن بىردەي. مەن اەرودرومعا قايتتىم», دەپ جانۇشىرعان ءۇنى قۇلاعىنا جەتتى. تالعات ونى رايىنان قايتارۋعا تىرىسقانىمەن, موچالوۆ كونبەدى.
نامىس بۋعان بيگەلدينوۆ قازباۋىر بۇلتتاردى قاق جارىپ, ەڭىسكە قاراي قايتا قۇلديلادى. ءبىر كەزدە دۇنيە شىركىن جارق ەتە قالدى. تابان استىندا شوقى-شوقى قارا تاس. ۇشاق قاناتى كوككە بوي سوزعان اعاش بۇتالارىنا تيەر-تيمەس جاعدايعا كەلىپ قالىپتى. ءبىر ءسات بيىك قۇزدىڭ ءبىر ءبۇيىرىن الا سوزىلعان ەنى ون بەس مەتردەي جول ۇستىنەن جاۋ اسكەرى كورىندى. قىراعى, سۇڭعىلا جىگىت نەمىس اسكەرىنىڭ قاتارى ءبىر جارىم شاقىرىمداي ەكەنىن جوبالاپ ۇلگەرگەن. جاياۋ اسكەر, قاپتاعان تانك, قاپتاعان اۆتوكولىك, ات جەككەن اربا, ۇباق-شۇباق ۇزىن كوش... كەمى ءۇش مىڭداي ادام. بيگەلدينوۆ شاتقالدى قۋالاي وقتى قارشا بوراتتى. پۋلەمەت ساقىلداي قورعاسىن قۇسىپ, زەڭبىرەك گۇرسىلدەي اتقىلاپ, بۇل ازداي توبەدەن فوسفورلى بومبالار جاۋا باستادى. الگىندە عانا قاھارلى كورىنگەن نەمىس كولونناسىنىڭ بىت-شىتى شىقتى. جان شىركىن ءتاتتى عوي. نەمىس سولداتتارى بىتىراعان شەگىرتكەدەي پىشىراپ, جان-دارمەن كۇيدە قۇزعا ورمەلەي باستادى. تالعات بولسا, ۇشاعىن ءبىر قايىرىپ الىپ, قۇزعا ۇمتىلعان سولداتتارعا پۋلەمەت وعىن قارشا بوراتتى. «بۇرىلىپ قاراسام, باعاناعى كولوننا جوق, تۇگەل قىرىلىپ قالىپتى, – دەپ جازدى تالعات اتامىز ەستەلىگىندە. – ونىڭ ورنىن ورتەنگەن اۆتوماشينالاردان بۋداقتاعان قارا ءتۇتىن باسىپ جاتتى. ال كوماندالىق پۋنكتتە مەن ناعىز جەڭىمپازشا, قاسقيىپ تۇرىپ راپورت بەردىم».
4. بەرلينگە ءبىرىنشى بارعان
مايدان شەبى بەرلينگە 160 شاقىرىمداي قالعاندا تالعات بيگەلدينوۆتى كورپۋس كومانديرى, گەنەرال ۆاسيلي ريازانوۆ شاقىرتتى. مۇنىڭ سوعىس كارتاسىن كورگەن ريازانوۆ پولك شتابىنىڭ باسشىسى يۆانوۆقا «بيگەلدينوۆتىڭ پلانشەتىنە جاڭادان ءبىر بەت قوسىپ بەرىڭىز», دەپ تاپسىردى. تالعات مۇنىڭ سەبەبىن ءالى تۇسىنبەي تۇر. ءبىر كەزدە پلانشەت ءازىر بولدى. وعان بەرليننىڭ كارتاسى جاپسىرىلعان ەكەن.
– بەرلينگە لۋككەۆالدە جاعىنان باراسىز, – دەدى گەنەرال باياۋ ءتىل قاتىپ. – قالانىڭ باتىس جاعىندا كوپىر بار. سونى بايقاۋ كەرەك. ءارى قاراي پوتسدامعا سوعىپ, جاعدايدى ءبىلىپ قايتىڭىز. ۇشۋ بيىكتىگى 50-80 مەتردەن اسپاسىن. تاپسىرما تۇسىنىكتى مە؟!
تۇسىنىكتى, بىراق بۇعان دەيىنگى تاپسىرمالاردا ۇشۋ بيىكتىگى تۋرالى قاتاڭ تالاپ بولماعان. قاي دەڭگەيدە ۇشۋ كەرەكتىگىن تالعاتتىڭ ءوزى شەشەتىن.
– ءسىز ۇشۋ بيىكتىگى تۋرالى تاپسىرماعا رەنجىپ تۇرعاندايسىز, – دەدى گەنەرال مۇنىڭ ويىن وقىپ العانداي. – ساپار وتە جاۋاپتى ءارى اسا قاۋىپتى. سوندىقتان سىزگە وسى بيىكتىك قاۋىپسىزدەۋ بولماق. بىزگە ءسىزدىڭ اماندىعىڭىز قىمبات.
ء يا, بۇل ساپاردىڭ ءجونى بولەك. جاۋ تىلىنا 160 شاقىرىم دەندەپ ەنۋ كەرەك. جاي عانا بارلاۋ ەمەس, گەرمانيا استاناسىنا كۇندىز جالعىز ءوزى اتتانىپ بارادى. بەرلين جان-جاعىنان بەرىك كۇزەتتە ەكەنى انىق. زەنيتشىلەر كىرپىك قاقپاي, قىلت ەتكەن قارسىلاستى قاعىپ تۇسۋگە دايىن تۇر-اۋ.
ءبىر مەزەتتە قارشىعاداي قازاق ساڭق ەتە قالدى: – ءوتىنىش بىلدىرۋگە رۇقسات ەتىڭىز, جولداس گەنەرال! –ايتىڭىز. – اتقىشسىز, جالعىز ۇشۋىما رۇقسات بەرىڭىز! – نەگە؟ – ساپار وتە قاۋىپتى. ماعان جولداسىمنىڭ ءومىرى قىمبات. – ...ءبارى جاقسى بولادى. كوماندوۆانيە سىزدەن بارلاۋدىڭ ناتيجەسىن اسىعا كۇتەدى. اتقىش جونىندە ءوزىڭىز شەشىڭىز. جول بولسىن, كاپيتان!
...مىنە, فاشيستەردىڭ باستى اپانى بەرليننىڭ دە شەتىنە ىلىكتى. جۇرەگى بۇلقىنا سوعىپ, بولەك ءبىر سەزىم قۇشاعىندا كۇبىرلەي ءۇن قاتتى. و, اللا, بۇل ءساتتى, ناعىز تاريحي كۇندى قالاي اڭسادىق, دەسەڭىزشى! وسى كۇنگە جەتۋ ءۇشىن نەبىر سىناقتان وتتىك, وسى كۇنگە جەتۋ ءۇشىن قانشاما ادامنىڭ ءومىرى قيىلدى. بەرلينگە بۇكىل وداقتاستاردان, كەڭەس اسكەرىنەن كۇندىز, ءبىرىنشى جەتكەن مەنمىن. مايبالىق كولىنىڭ جاعاسىنداعى قاراشا اۋىلدا تۋعان قازاق بالاسى, بيگەلدى شوپاننىڭ نەمەرەسى – مەن, بەرليننىڭ ۇستىندە ۇشىپ كەلەمىن. مۇندا قانىپەزەر جاۋدى ءبىرجولا تىزەرلەتىپ, شوكەلەتۋ ءۇشىن, جاۋىزداردى تەمىر قاپاسقا توعىتۋ ءۇشىن كەلدىك. – تۇلا بويىن كەرنەگەن عاجاپ ءبىر سەزىمنىڭ اسەرىنەن تالعاتتىڭ جون ارقاسى الابوتەن شىمىرلاپ قويا بەردى.
گەنەرال ايتقان, شپرەە وزەنىندەگى كوپىرگە دە جەتتى. قاس-قاعىمدا كوپىردىڭ ك ۇلىن كوككە ۇشىرۋدى ويلاعان. كوماندالىق پۋنكتكە حابارلاسىپ ەدى, گەنەرال رۇقسات بەرمەدى.
ءارى قاراي پوتسدامعا بارۋ كەرەك. پوتسدامعا حابارلاپ قويسا كەرەك, مۇنى زەنيتتەر اتقىلاپ قارسى الدى. تالعات تا قاراپ قالعان جوق. مايدان شەبىنەن 160 شاقىرىمدا, جاۋ استاناسىنىڭ تۇبىندە, اجال اۋزىندامىن دەپ, ايىلىن جيماستان بومباسىن تۇيدەك-تۇيدەگىمەن تاستاپ, سناريادىن زىرقىراتا جۇمساپ, پۋلەمەتتەن وق جاۋدىرعان بويدا كەرى قايتقان.
قارۋلاس دوستارى مۇنى تاعاتسىزدانا توسىپ وتىر ەكەن. ۇشاعى قونعان بويدا جىگىتتەر تالعاتتى كابينادان سۋىرىپ الىپ, ىستىق قۇشاقتارىنا باستى, اسپانعا لاقتىرىپ, قوشەمەتتەرىن اياعان جوق. گەنەرال ۆاسيلي ريازانوۆ بولسا, تالعاتتى باۋىرىنا تارتىپ, بەتىنەن ەمىرەنە ءسۇيدى دە: «كاپيتان بيگەلدينوۆ, شىن جۇرەكتەن العىس ايتامىن! كوماندوۆانيە بۇل ەرلىگىڭدى ۇمىتپايدى. سەنىڭ شتۋرموۆيگىڭ ءبىزدىڭ اۋە كۇشتەرىنەن بەرلينگە ءبىرىنشى بولىپ ۇشىپ جەتتى!» دەدى.
ەرتەڭىنە تالعات بيگەلدينوۆ باستاعان ون ەكى شتۋرموۆيك بەرلين ۇستىندە اتوي سالىپ, گيتلەردىڭ سوڭعى سوعىس رەزەرۆى سانالعان تانكتەر تيەلگەن بارجانى شپرەە وزەنىنە باتىرىپ جىبەردى.
ءيا, بۇل كەزدە بويى 164 سانتيمەتر, جاسى 22-دەگى قالاقتاي جىگىت سوڭعى ەكى جارىم جىلداعى سۇراپىل ەرلىكتەرىنىڭ ناتيجەسىندە, اللانىڭ قالاۋىمەن, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى ەڭ تاڭداۋلى شابۋىلداۋشى-بارلاۋشى ۇشقىشتاردىڭ قاتارىندا نىق تۇر ەدى.
قىدىربەك رىسبەك,
جۋرناليست
