– بيىل قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ قۇرىلعانىنا 28 جىل تولىپ وتىر. وسى ۋاقىت ارالىعىندا قازاق ارمياسىنىڭ الەۋەتى قانشالىقتى كۇشەيدى؟
– ءبىزدىڭ بۋىن قازاقستاننىڭ قارۋلى كۇشتەرىن قۇرۋ جانە اياعىنان نىق تۇرعىزۋ باعىتىندا اتقارىلعان وراسان جۇمىسقا كۋا بولدى جانە وسى جاۋاپتى پروتسەسكە تىكەلەي ارالاستى. كوپتەگەن ماسەلە تەز ارادا شەشۋدى جانە رەفورمالاۋدى تالاپ ەتتى. ايتالىق قارۋلى كۇشتەردىڭ قۇرىلىمىن انىقتاۋ, اسكەرلەردى تەحنيكالىق جاراقتاندىرۋ, اسكەري ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن قۇرۋ, اسكەري قىزمەتشىنىڭ بەرىك الەۋمەتتىك پاكەتىن قالىپتاستىرۋ, اسكەري عىلىم مەن جەكە تەحنولوگيالاردى دامىتۋ, حالىقارالىق اسكەري ىنتىماقتاستىق جانە باسقا دا ماسەلەلەر.
ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى كەزەڭدە كاسىبي اسكەري كادرلارمەن, زاماناۋي قارۋ-جاراقپەن جانە اسكەري تەحنيكامەن جابدىقتالعان, ءموبيلدى بولىمشەلەرى قالىپتاسقان, تولىققاندى, جاۋىنگەرلىك قابىلەتتى ارميا قۇرۋ – وتە ۇلكەن ەڭبەك. بۇگىندە بۇكىل الەمدە ءبىزدىڭ ەلدى تابىستى جانە قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان مەملەكەت رەتىندە بىلەدى. قازاقستان اسكەرى دە تولاعاي تابىستارعا قول جەتكىزدى. بۇل – قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ كورەگەن شەشىمدەرى مەن قازىرگى اسكەري-ساياسي باسشىلىق جۇمىسىنىڭ ناتيجەسى.
ءبىزدىڭ ارميانىڭ الدىندا تۇرعان مىندەتتەر تولىق كولەمدە ورىندالىپ, جاۋىنگەرلىك دايارلىق پەن ەلدىڭ قورعانىسى قاجەتتى دەڭگەيدە قامتاماسىز ەتىلدى. ءبىزدىڭ بولىمشەلەر بۇۇ-نىڭ ليۆانداعى بىتىمگەرشىلىك ميسسياسىنا, ەل ىشىندەگى جانە باسقا دا مەملەكەتتەردىڭ اۋماعىنداعى حالىقارالىق اسكەري مانەۆرلەرگە قاتىسىپ كەلەدى. قارۋلى كۇشتەردىڭ دامۋى تۇرالاپ قالعان ەمەس. اسكەرلەردىڭ كۇندەلىكتى قىزمەتىنە بىرتىندەپ جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزىپ جاتىر. گەواقپاراتتىق تەحنولوگيالار, روبوتتەحنيكا, كيبەرقاۋىپسىزدىك, اۆتوماتتاندىرىلعان باسقارۋ جۇيەسى جانە ۇشقىشسىز اۆياتسيا سياقتى جاڭاشىلدىق تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى ارمان ەدى. ال قازىر مۇنىڭ ءبارى – بۇگىنگى ارميامىزدىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى. جىل سايىن اسكەري-تەحنيكالىق الەۋەتتى ارتتىرۋ, اسكەري قىزمەتشىلەر مەن ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرىنىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جانە تۇرعىن ءۇي جاعدايلارىن جاقسارتۋ, اسكەري قالاشىقتار مەن گارنيزونداردىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ جونىندەگى ماسەلەلەردى شەشۋگە اجەپتاۋىر قارجى بولىنەدى.
– الەم ەلدەرىنىڭ اسكەري قۋاتىن باعامدايتىن Global FirePower-ءدىڭ 2020 جىلعى رەيتينگىندە قازاقستان 138 مەملەكەتتىڭ ىشىنەن 63-ورىننان كورىندى. بىلتىر 54-ورىنعا تۇراقتاعان ەدىك. بۇل كورسەتكىش نەگە تومەندەدى دەپ ويلايسىز؟
– Global Fire Power رەيتينگىن تۇزگەن ساراپشىلار مەملەكەتتەردىڭ اسكەري قۋاتىن سالىستىرۋ ءۇشىن 50 ءتۇرلى فاكتور بويىنشا باعالاۋ ادىستەمەسىن پايدالانادى. رەيتينگ قورىتىندىسىن شىعاراردا قورعانىس بيۋدجەتى, اسكەر سانى, اسكەري تەحنيكا مەن قارۋ-جاراق كولەمى, اسكەر تۇرلەرى, مەملەكەتتىڭ گەوگرافيالىق ەرەكشەلىكتەرى ەسكەرىلەدى.
مۇنداي رەيتينگتەر تۋرالى ءارتۇرلى پىكىرلەر كەزدەسەدى. ءبىرىنشى كەزەكتە اقپارات كوزىنىڭ وبەكتيۆتىلىگى مەن شىنايىلىعى سۇراق تۋدىرادى. كوبىنەسە ولار ينتەرنەتتە جاريالانعان ماتەريالدار مەن اشىق دەرەككوزدەردى پايدالانادى. سوندىقتان رەيتينگ جاساعاندا نەگىزدەلگەن دەرەكتەر تولىق بولماۋى مۇمكىن. اسكەري ىستە ساراپشىلار مۇنداي قورىتىندىلارعا سۇيەنبەيدى. باستىسى, ءبىزدىڭ ارميامىز جوسپارعا سايكەس تۇراقتى دامىپ كەلە جاتىر, ەلىمىزدى قاپىسىز قورعاۋعا قاشاندا دايىن.
– ارىستاعى ارسەنالدىڭ جارىلۋىنان قانداي ساباق الدىق؟ الدا وسىنداي توتەنشە وقيعالاردى بولدىرماۋ ءۇشىن قانداي شارۋا اتقارىلىپ جاتىر؟
– ارىس قالاسىنداعى اپاتقا ءبىر جىلعا جۋىق ۋاقىت بولدى. بۇگىنگە دەيىن توتەنشە جاعداي سالدارىن جويۋ بويىنشا قۇراما جاساق جۇمىسىن جالعاستىرۋدا. اسكەري قىزمەتشىلەر اۋماققا زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, قويما ماڭايىنداعى فراگمەنتتەردى ىزدەستىرىپ جاتىر. مەتالل سىنىقتارىن تازالاۋ, سۇرىپتاۋ جانە ارنايى جابدىقتالعان الاڭعا شىعارۋ, تەحنيكالىق اۋماقتى تازالاۋ, ينجەنەرلىك وق-دارىلەردى تۇگەندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ وتىنىشتەرىنە جاۋاپ بەرەتىن موبيلدىك توپ بۇرىنعىسىنشا كەزەكشىلىك ەتەدى.
وسىنداي تاۋەكەلدەردى بارىنشا ازايتۋدىڭ ماڭىزدى بولىگى – وق-دارىلەردى شىعارۋ جانە باسقا قويمالاردا بىركەلكى ورنالاستىرۋ. بۇعان وتكەن جىلدىڭ ماۋسىم ايىنان باستاپ باسىمدىق بەرىلىپ, ارنايى كۇش جۇمىلدىرىلدى.
– ىندەت قاۋپى ءتونىپ تۇرعان شاقتا قارۋلى كۇشتەردىڭ باس شتابىندا «رادياتسيالىق, حيميالىق, بيولوگيالىق قورعانىس جانە ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك دەپارتامەنتى» دەيتىن جاڭا قۇرىلىم جاساقتالدى. بۇل باستامانىڭ ءتيىمدى تۇستارىن ايتىپ بەرە الاسىز با؟
– كوروناۆيرۋس پاندەمياسى رادياتسيالىق, حيميالىق جانە بيولوگيالىق قورعاۋ بولىمشەلەرىنىڭ قانداي ماڭىزى بار ەكەنىن كورسەتتى. وسى رەتتە قارۋلى كۇشتەردە جاڭا دەپارتامەنت قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. بۇل – قازىرگى زامانعى قاۋىپ-قاتەرلەردى, اسكەرلەردىڭ مۇمكىندىكتەرىن جانە الەمنىڭ جەتەكشى ەلدەرىنىڭ قورعانىس-ونەركاسىپتىك كەشەنىنىڭ دامۋ ۇردىستەرىن ەسكەرە وتىرىپ, رادياتسيالىق, حيميالىق, بيولوگيالىق قورعاۋ مىندەتتەرى جۇكتەلەتىن جەكە, جاڭا قۇرىلىمدىق بولىمشە.
ۆيرۋستىڭ تارالۋىنا قارسى كۇرەسكە اسكەري بولىمشەلەر العاشقى كۇننەن باستاپ كىرىستى. قارۋلى كۇشتەردىڭ ارنايى وتريادتارى 22 ەلدى مەكەندە جالپى كولەمى 43 ملن شارشى مەتردەن اساتىن وبەكتىلەر مەن جولداردى زارارسىزداندىردى. بۇعان قوسا ءارتۇرلى بولىمشەلەر ءوز اسكەري قىزمەتىنىڭ باعىتىنا قاراماستان قوعامدىق ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋمەن اينالىسۋدا, اسكەري اۆياتسيا شەتەلدەن وتانداستارىمىزدى ەۆاكۋاتسيالادى, اسكەري مەديتسينا حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن قورعاۋعا اتسالىسىپ جاتىر.
– مەملەكەت باسشىسى حالىققا جولداۋىندا تەگەۋرىندى اسكەر قالىپتاستىرۋ مىندەتىنە باسىمدىق بەردى. بۇل رەتتە قانداي جۇمىس قولعا الىندى جانە پارلامەنتتە ارنايى باعدارلامالىق قۇجاتتار قارالىپ جاتىر ما؟
– پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ارميانى ءتيىمدى جانە باسەكەگە قابىلەتتى قارۋ-جاراقپەن قامتاماسىز ەتۋدى, اسكەري ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن ارتتىرۋدى جانە حالىقارالىق اسكەري-تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋدى تاپسىردى. سونداي-اق وق-دارىلەردى ساقتاۋ ينفراقۇرىلىمىن جەتىلدىرۋگە نازار اۋدارۋ قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
اسكەردى قايتا جاراقتاندىرۋ – بۇل كۇردەلى جانە اجەپتاۋىر ۇزاق پروتسەسس. بۇل اسكەردىڭ قاجەتىنە جانە ەلدىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىنە قاراي ىسكە اسادى. سوڭعى جىلدارى قارۋلى كۇشتەرگە زاماناۋي كوپفۋنكتسيونالدى جويعىشتار, تىكۇشاقتار, ۇشقىشسىز ۇشۋ اپپاراتتارى, جاۋىنگەرلىك كەمەلەر اكەلىنىپ جاتىر. اۋە كولىكتەرىن توپتاستىرۋ ايتارلىقتاي كۇشەيتىلدى. بۇل ەل اۋماعىنىڭ اۋدانىن ەسكەرە وتىرىپ, اسكەرلەردى باتىستان شىعىسقا جانە تاعى باسقا باعىتتا جەدەل كوشىرۋ قاجەت بولعان كەزدە ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا قاۋىپتى مىندەتتەردى ورىندايتىن اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە سەپتەسەتىن روبوتوتەحنيكالىق كەشەندەر دامۋدا.
سونداي-اق وتاندىق كاسىپورىندار ارقىلى قولدا بار تەحنيكانى كۇردەلى جوندەۋ جانە جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى.
– قازىرگى كەزدە حالىقارالىق اسكەري ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ بويىنشا قانداي جۇمىس جۇرگىزىلۋدە؟
– حالىقارالىق اسكەري ىنتىماقتاستىقتىڭ ماقساتى – مەملەكەتتىڭ اسكەري قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ونىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىن قورعاۋ ءۇشىن قاجەتتى جاعدايلار جاساۋ, سونداي-اق حالىقارالىق جانە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن باسقا ەلدەرمەن ءوزارا ءىس-قيمىلدى نىعايتۋ. قازاقستان بۇل ىنتىماقتاستىقتى ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستار كونتەكسىندە جانە بۇۇ, ەقىۇ, اوسشك, ۇقشۇ, شىۇ, تمد, ناتو سياقتى حالىقارالىق جانە وڭىرلىك ۇيىمدارعا قاتىسۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرادى. مەملەكەتتىڭ اسكەري قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتتەرىن ورىنداۋ ءۇشىن كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياسات, پراگماتيزم, سىرتقى ساياسي جانە ەكونوميكالىق ماقسات قاعيداتتارىن ساقتاۋ ماڭىزدى.
ۇقشۇ فورماتىنداعى نەگىزگى باعىتتار – جەدەل دەن قويۋدىڭ ۇجىمدىق كۇشتەرىن دامىتۋ, كادرلار دايارلاۋ جانە اسكەري-تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىق. ال تمد فورماتىندا ءبىزدىڭ قارۋلى كۇشتەر قىزىعۋشىلىق تانىتقان سالالارداعى كوپجاقتى اسكەري ىنتىماقتاستىققا ءمان بەرىلسە, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىمەن ىنتىماقتاستىقتا جالپى اسكەري-ساياسي باسىمدىقتار مەن بىرلەسكەن تەرروريزمگە قارسى دايارلىق ماسەلەلەرى نازارعا الىنادى.
ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىمەن ءوزارا ءىس-قيمىل بىرقاتار حالىقارالىق قۇجاتتار مەن كەلىسىمدەر شەڭبەرىندە جۇزەگە اسىرىلادى. بۇل – 2011 جىلعى ۆەنا قۇجاتى جانە ەۋروپاداعى ادەتتەگى قارۋلى كۇشتەر تۋرالى شارت بويىنشا جىل سايىنعى اسكەري اقپاراتپەن الماسۋ, ەقىۇ-نىڭ جەڭىل جانە اتىس قارۋى تۋرالى قۇجاتى, قاۋىپسىزدىكتىڭ اسكەري-ساياسي اسپەكتىلەرىنە قاتىستى مىنەز-ق ۇلىق كودەكسى, ەقىۇ-نىڭ كەدەرگىگە قارسى مينالار بويىنشا سۇراعى جانە باسقالار. تۇراقتى تۇردە ۇيىمعا قاتىسۋشى ەلدەر ءوزارا ينسپەكتسيالار جۇرگىزەدى.
ناتو-مەن ىنتىماقتاستىق شەڭبەرىندە قازاقستان «بەيبىتشىلىك جولىنداعى ارىپتەستىك» باعدارلاماسىنىڭ قاتىسۋشىسى بولىپ تابىلادى. بۇل بىرلەسكەن وقۋ-جاتتىعۋلارعا قاتىسۋ, بەيبىتشىلىكتى قولداۋ جونىندەگى وپەراتسيالاردى جۇرگىزۋدە تاجىريبە الماسۋ سياقتى ءىس-شارالار ارقىلى ۇلتتىق بىتىمگەرشىلىك الەۋەتىن دامىتۋعا قىزمەت ەتەدى. ۇلتتىق بىتىمگەرشىلىك الەۋەتىن دامىتۋ قازاقستاننىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگى شەڭبەرىندە جۇزەگە اسىرىلادى. سونىمەن قاتار حالىقارالىق اسكەري ىنتىماقتاستىق ەكىجاقتى نەگىزدە رەسەيمەن, قىتايمەن, ورتالىق ازيا ايماعى ەلدەرىمەن, اقش-پەن, ەو جانە ناتو ەلدەرىمەن جۇرگىزىلەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت, اعا. مەرەكەڭىز قۇتتى بولسىن! قازاق ارمياسىنىڭ ايبىنى اسا بەرسىن!
– ءسوز سوڭىندا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ شەكاراسى ءبۇتىن, شەبى بەرىك بولۋى ءۇشىن قالتقىسىز قىزمەت ەتۋگە قاشاندا دايىن وتان قورعاۋشىلاردى مەرەكەسىمەن قۇتتىقتايمىن. ازاماتتاردىڭ وتباسىنا ساۋلىق, باق-بەرەكە تىلەيمىن. ەلىمىز امان, جۇرتىمىز تىنىش بولسىن!
اڭگىمەلەسكەن
ورىنبەك وتەمۇرات,
«Egemen Qazaqstan»
