ەكولوگيا • 06 مامىر، 2020

قىردىڭ ءسانى – قىزعالداق...

94 رەتكورسەتىلدى

قوستاناي وبلىسىنىڭ وڭتۇستىك اۋماعىنداعى سوقا ءتىسى تيمەگەن ۇشى-قيىرى جوق دالالىق القاپ مامىر ايىندا قىزىل-جاسىل، كۇلگىن كوك، اق، سارعىش ءتۇس ارالاس گۇلگە تولىپ، كادىمگى تابيعات-انا قولدان توقىپ توسەپ قويعان  قىز تەكەمەتتەي ەرەكشە قۇلپىرىپ قايتالانباس عاجايىپ سۇلۋ كەيىپكە ەنەدى. ءدال وسى ۋاقىتتا اۋليەكولدەن ءسال اسقان سوڭ، ناۋىرزىم، قايعى، ءدامدى، امانكەلدى ءوڭىرىن قامتىپ ارقالىققا دەيىن كەرىلە سوزىلىپ جاتقان دالالىق القاپتا ءدۇر ەتىپ قىزعالداق قاۋلايدى.

 

قىر گ ۇلى بيىل ەرتە گۇلدەدى

         قىزعالداق – قوستاناي كوكتەمىنىڭ سيمۆولى. بوتانيك-عالىمداردىڭ ايتۋىنشا، جالپى جەر بەتىندە وسىدان 10-20 ملن جىل بۇرىن پايدا بولعان جابايى قىزعالداقتىڭ قازىر 100-دەن استام ءتۇرى قالعان ەكەن. ونىڭ ۇشتەن ءبىرى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە وسەدى. قازىر ءبىرسىپىرا باتىس ەلدەرى پايدا كوزىنە اينالدىرىپ العان قاسى-كوزى بويالعان، بويى سورايعان جۇپارى جۇقسىز جاساندى  «بيزنەس-لەدي» قىزعالداقتاردىڭ ءتۇپ اناسى – وسى تورعاي تابانىندا جاتقان قىر قىزعالداعى ەكەنى ءشۇباسىز.

– قوستاناي وبلىسىندا بيىل قىزعالداق ەرتە گۇلدەدى. ادەتتە مامىر ايىنىڭ العاشقى ونكۇندىگىندە شىعا باستايتىن. بيىل ءساۋىر اياقتالماي قىرعا قىزعالداق قاپتاپ كەتتى. 50-60 جىلدارى جۇرگىزىلگەن جاپپاي تىڭ يگەرۋ ناۋقانىنان بۇل ايماقتاعى وسىمدىكتەر كومپوزيتسياسى ەرەكشە دالالىق ەكوجۇيە اۋپىرىمدەپ امان قالدى.  گۇلدەنۋ كەزەڭى العاش ەرتە كوكتەمدە باستالىپ، كۇزگە دەيىن دالا بوياۋى كالەيدوسكوپتاعىداي 7-8 رەت تۇرلەنىپ، الۋان رەڭككە بولەنەدى. قازىر ناۋىرزىم قورىعىندا قىزعالداقتىڭ 5 ءتۇرى وسەدى. وكىنىشكە قاراي، جازدىڭ اپتاپ ىستىعى مەن قىستىڭ قاقاعان ايازىنا قاراماستان، كوكتەمدە  قاۋلاپ شىعاتىن قىر قىزعالداعى جىل ساناپ سيرەپ بارا جاتقان وسىمدىكتەر قاتارىنا جاتادى. قىزىل كىتاپقا ەنگەن كوكتەم گ ۇلى تۇيىنشەك ءدان تامىرى ارقىلى كوبەيەدى. سوندىقتان ج ۇلىنعان وسىمدىك ءدانى ساباعىنان كەلەتىن قورەگىنەن ايىرىلىپ، ءولىپ قالادى.  ودان كەيىن ول جەرگە گۇل شىقپايدى، – دەيدى ناۋىرزىم قورىعىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى ماريا زەينەلوۆا.

تاجىريبەلى وسىمدىكتانۋشىنىڭ ايتۋىنشا، كوكتەم ماۋسىمىندا، وكىنىشكە قاراي، كوزدىڭ جاۋىن الاتىن قىر گ ۇلىنە قىزىعۋشىلار كوبەيەدى ەكەن. جويىلىپ بارا جاتقان قىر قىزعالداعى زاڭمەن قورعالاتىنىن كوبى ەسكەرە بەرمەيدى.  ءبىزدىڭ ەلىمىزدە قىزعالداق جۇلعان ادام قىلمىسكەر سانالىپ، قر قك 339 بابى بويىنشا 3000 اەك كولەمىندە ايىپپۇل ارقالايدى نەمەسە 800 ساعات قوعامدىق جۇمىسقا تارتىلادى.  اتالمىش باپتا سونداي-اق 3 جىل مەرزىمگە، ءتىپتى اسقىنىپ كەتكەن جاعدايدا دۇنيە-مۇلكىن تاركىلەپ، لاۋازىمىنان ءبىرجولا ايىرىپ 5 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى قاراستىرىلعان.      

        اڭىزعا ارقاۋ بولعان ارقا گ ۇلى

           جالپى، قىزعالداق تۋرالى قىزىقتى اڭىز كوپ. سولاردىڭ بىرىندە  قاۋىزىندا باق قۇسى بار  سارعالداق تۋرالى ايتىلادى. الگى سارعالداق باق قۇسىن قاۋىزىمەن جاۋىپ، ەشكىمگە بەرمەي قويىپتى. سودان بىردە گۇلدى كىشكەنتاي ءسابي قولىنا الىپ، كۇلگەن ەكەن. سول ساتتە گۇلدىڭ قاۋىزى اشىلىپ، ىشىندەگى باق بالانىڭ باسىنا قونىپتى. 

قۇتىپ اقىن جىرلاعان «قۇسىراۋ-شىرىن» داستانىنا ارقاۋ بولعان شىرىن مەن فارحاتتىڭ اراسىنداعى سۇيىسپەنشىلىك سەزىمىنىڭ باستى بەلگىسى – قىزعالداق. اڭىزدا شىرىن سۇلۋعا ەس-ءتۇسسىز عاشىق بولعان پارسى پاتشاسى فارحات  ءوز سۇيگەنىمەن قوسىلۋدى اڭسايدى. بىراق پاتشانىڭ باقتالاستارى شىرىننىڭ قازا بولعانى تۋرالى قاۋەسەت تاراتادى. مۇنى ەستىپ، قايعى-قۇسا قۇشقان فارحات اقىرى  قۇزدان قۇلاپ ولەدى. باقىتىنا جەتە الماعان عاشىق جاننىڭ قانى تامعان جەرگە قىپ-قىزىل بولىپ قىزعالداق ءوسىپ شىعادى. سودان بەرى قىزعالداق ىنتىزار سۇيىسپەنشىلىك پەن كوزسىز قۇشتارلىقتىڭ سيمۆولىنا اينالىپتى دەسەدى.   

تاعى ءبىر اڭىزداردا ەل-جەر ءۇشىن بولعان جورىقتاردا، جان الىپ، جان بەرىسكەن شايقاستاردا شەيىت بولعان  جانكەشتى باتىرلاردىڭ جانى دالا قىزعالداقتارىنىڭ قاۋىزىنا قوناقتاپ، كوكتەمدە القىزىل قانعا بويالىپ، جانىپ تۇرادى.  سوندىقتان القىزىل قىزعالداقتى ساباعىنان ۇزۋگە بولمايدى ەكەن.

قازاق دالاسىن كوپ شارلاعان قالماق حالقى قىزعالداقتى دالا سيمۆولى رەتىندە تۇسىنەدى. قالماق اڭىزدارىندا دۇنيەدەن ءوتىپ كەتكەن اتا-بابالاردىڭ جانى تۋعان جەردىڭ ساف اۋاسىمەن تىنىستاۋ ءۇشىن كوكتەم سايىن اتامەكەنىنە قىزعالداق كەيپىندە ورالىپ وتىرادى.  

اڭىزدا ايتىلاتىن قىردىڭ قارا قىزعالداعى اراعا توعىز جىل سالىپ ءبىر گۇلدەپ وتىرادى ەكەن. الايدا بۇل گۇلدى ۇستاۋعا بولمايدى. قارا قىزعالداقتى كورگەن ادام گۇلگە جاقىن بارىپ، ارمان-تىلەگىن ايتۋى كەرەك ەكەن.   بىراق كيەلى سانالاتىن بۇل گۇل ادامعا ومىرىندە ءبىر-اق رەت كەزىگەتىن كورىنەدى. گۇلدىڭ قاي جەردە ءوسىپ تۇرعانىن ءتىس جارىپ ەشكىمگە ايتپاعان ادامنىڭ باسىنا باق قونادى ەكەن. 

كەيبىر دەرەكتەرگە ۇڭىلسەك، قىزعالداق ەۋروپاعا تۇرىكتەر ارقىلى جەتكەن. بۇگىنگى «تيۋلپان» ءسوزىنىڭ دە ءتۇپ توركىنى ەجەلگى تۇرىك-پارسى تىلىنە بارىپ تىرەلەدى. قازاقى قيسىنعا سالساق، «تيۋلپانعا» تىلىمىزدەگى «تۇلە» ءسوزى دە جات ەمەس. «تۇلە» – كوبىنە كوكتەم قۇبىلىستارىنا بايلانىستى قولدانىلاتىن ەتىستىك. جاڭارۋ سوزىمەن ماندەس. قىزعالداق نازىكتىكپەن، سۇيىسپەنشىلىكپەن بىرگە جاڭارۋدىڭ بەلگىسى.  ماسەلەن، كوكتەم كەلىپ، جەردىڭ تۇلەۋى دە وسى ء«تۇل» گ ۇلىنىڭ ءبۇر جارۋىنان باستالادى.  ال ەندى قىزعالداق شىعىس ەۋروپاعا قالاي باردى؟ – دەيتىن ساۋالعا كەلسەك، ونى قازىرگى تۇرىكتەردىڭ ارعى اتاسى – وعىزدار تۇراننان اۋعاندا «اتا مەكەنىمىزدىڭ جۇپارى، تۇراننان تاققان تۇمارىمىز بولسىن دەپ وزدەرىمەن بىرگە الا كەتكەن. ارينە، بۇعان قازىرشە ايقىن دالەل جوق. دەگەنمەن، قيسىنسىز ەمەس.

تۇركيادا قىزعالداق مادەنيەتى بىرنەشە عاسىر بويى جالعاسىپ كەلەدى. بۇل ەلدە قىزعالداق وسىرمەيتىن قالالار وتە سيرەك كەزدەسەدى. وسمان يمپەرياسى تۇسىندا بۇل گۇل ىستامبۇل گەربىندە كورىنىس بەرگەن. قىزعالداق قازىرگى تۇركيا مادەنيەتىندە دە ماڭىزدى ورىن الادى. بۇل ەلدە جىل سايىن ساۋىردە قىزعالداق فەستيۆالدارى ءوتىپ تۇرادى.

گوللانديا ەلىندە قىزعالداقتار ءحVى عاسىردىڭ سوڭىنا تامان پايدا بولا باستايدى. بوتانيك-عالىم كارل كلۋزيۋستىڭ قىزعالداق تۋرالى عىلىمي ەڭبەگىنەن كەيىن بۇل گۇل گوللانديادا ءتىپتى كەڭ تاراپ كەتەدى. الەمدەگى ەڭ ايگىلى كەكەنحوف قىزعالداق ساياباعى وسى نيدەرلاندتا. مۇندا گۇلدىڭ 7 ملن-نان استام ءتۇرى كەزدەسەدى ەكەن.

ايتپاقشى، سوڭعى 2-3 جىلدان بەرى قىزعالداق فەستيۆالى قوستاناي وبلىسىندا دا ءداستۇرلى تۇردە ءوتىپ كەلەدى. بۇل باستامانى العاش قولعا الىپ، كوكتەم گ ۇلىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرگەن ايماقتاعى كوپتەگەن يگى ىستەرگە مۇرىندىق بولىپ جۇرگەن ەلجاندى ازامات، مادەنيەت باسقارماسىنىڭ باسشىسى ەرلان قالماقوۆ ەكەنىن ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. 

 قوستاناي وبلىسى

سوڭعى جاڭالىقتار

مارقاكولدە كۇزەت كۇشەيتىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 10:41

پورترەت (ۇشتاعان)

ادەبيەت • بۇگىن، 08:51

ءار ادام – جەردىڭ تۇتىنۋشىسى

ەكولوگيا • بۇگىن، 08:48

وسىنداي ەلىم بار!

پىكىر • بۇگىن، 08:42

ءار ەلدىڭ ءوز دامۋ جولى بولادى

ساياسات • بۇگىن، 08:40

بايلامى بەكەم ءباتۋالى ءسوز

ساياسات • بۇگىن، 08:37

كەي وڭىردە ۆيرۋس ءورشي ءتۇستى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 08:24

«مەنىڭ تۋىم» اكتسياسى ءوتتى

ايماقتار • بۇگىن، 08:09

ەلىمىزدىڭ باستى قۇندىلىقتارى

ساياسات • بۇگىن، 08:06

شارالار قاتاڭ ساقتالۋى ءتيىس

تەننيس • بۇگىن، 08:04

«بارىس» – ۇزدىكتەر قاتارىندا

حوككەي • بۇگىن، 08:03

ۇشتى، ۇشتى، شاتىر ۇشتى!..

قوعام • بۇگىن، 07:56

الماتىدا اقىن كوپ...

ادەبيەت • بۇگىن، 07:44

«اقبىلەك». جان جاراسى...

ادەبيەت • بۇگىن، 07:42

شۇعىلا-نۇردى بەتكە الىپ...

رۋحانيات • بۇگىن، 07:38

ابايعا ارنالعان ءمۇشايرا

اباي • بۇگىن، 07:36

سالعىرتتىق سان سوقتىرماسىن

قوعام • بۇگىن، 07:10

كوش باسىندا – مەيۆەزەر

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 07:10

ۇقساس جاڭالىقتار