جوڭعار شاپقىنشىلىعىندا قول باستاعان باتىرلاردىڭ ءبىرى – قازاقتىڭ ارعىن ىشىندەگى قاراكەسەك رۋىنىڭ كارسون اتاسىنان شىققان بەكنازار ۇلى تاڭىباي باتىر شامامەن 1670 جىلدارى سارىارقانىڭ بەتپاقدالامەن جاپسارلاس ورتاۋ, جەلتاۋ, قىزىلتاۋ دەپ اتالاتىن تاۋلارىنىڭ اراسىندا دۇنيەگە كەلىپ, 1755 جىلى سول توڭىرەكتە قارتايعان شاعىندا, 85 جاسىندا دۇنيەدەن وزادى.
بەكنازار ۇلى تاڭىباي باتىر (1670-1755 ج.ج.) – اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاما زامانىندا 1700-1740 جىلدارى قاپتاعان جوڭعارعا قارسى بولات تاۋىنىڭ ماڭىندا دۋانا وزەنىنىڭ بويىندا, ءا دەگەندە ءۇش جۇزدەن اسا قول, كەيىن كەلە 5 مىڭنان 10 مىڭعا دەيىن جاساق قۇرعان ۇلتىمىزدىڭ جاۋجۇرەك, جانكەشتى باتىرى. حVII عاسىردىڭ 80-90 ج.ج. جوڭعار اسكەرى جەتىسۋ مەن وڭتۇستىك قازاقستانعا باسىپ كىردى, قازاقتىڭ 9 قالاسىن, ونىڭ ىشىندە سايرام, مانكەنت, قاراسمان كەنتتەرى مەن ءبىراز ۇلىستارىن قيراتتى. ال 1680 جىلى جوڭعارلار تاۋكە حاننىڭ اق ورداسى تۇركىستان قالاسىنا شاپقىنشىلىق جاسادى. جوڭعار شاپقىنشىلىعىنا توتەپ بەرۋ ءۇشىن 1710 جىلى تاۋكە حان قاراقۇمدا جالپى قازاق تايپالارىنىڭ قۇرىلتايىن وتكىزەدى. قازاق باتىرلارى باس قوسىپ بىرىڭعاي سوعىس ستراتەگياسىن بەكىتەدى. سول كەزدە ارقادان سەگىز مىڭ قول جيناعان تاڭىباي تاۋكە حاننىڭ سوعىس كەڭەسشىسى بولادى. بۇل ءوڭىر تاڭىبايعا جاقسى تانىس ەدى. سەبەبى تۇركىستان ايماعىنان باستاپ, سوناۋ ۇلىتاۋ, تورعاي تاۋلارى مەن ارعى جاقتاعى ومبى, توم جەرلەرىنە دەيىن بابالارى مال جايلاپ, تىرشىلىك جاساپ, مەكەن ەتكەن. قان مايداندا تالاي سىننان سۇرىنبەي وتكەن تاڭىباي باتىر تاۋكە حاننىڭ كوزىنە ءتۇسىپ, ونىڭ تۋ ۇستايتىن باس باتىرىنا دا اينالادى. ەلى ءۇشىن شايقاستان شارشاماعان ابىلمامبەت حان تاڭىباي باتىرعا ۇلكەن ءۇمىت ارتقان, ال ابىلاي حاننىڭ كەزىندە مىنداعان جاساققا قولباسشى بولىپ, ونىڭ ۇستىنە الدىڭعى شەپتەگى شولعىنشى-بارلاۋشى جاساعىنا باسشىلىق ەتكەن. ءومىر بويى جەلدىڭ وتىندە, جاۋدىڭ بەتىندە ءجۇرۋ تاڭىباي باتىردىڭ پەشەنەسىنە جازىلعان سىباعاسىنداي ەدى. قاسيەتتى تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي مازارىنان ورىن الىپ, ولگەندە دە تەك جاتپاي, قازاق جەرىنىڭ ءبىر شەتىن كۇزەتىپ جاتۋى دا تەگىننەن-تەگىن ەمەس. ابىلايدىڭ جاۋ شەبىنە اتتاندىرعان تاڭىباي باتىر باستاعان شولعىنشى جاساقتارى قارسىلاستاردىڭ قاي تۇستا قانشا اسكەرى بارىن انىقتاپ ءبىلىپ كەلگەننەن كەيىن اسكەري كەڭەس سوعىس باعىتىن بەلگىلەگەن.
تاڭىباي باتىردىڭ قاراۋىنداعى شولعىنشى-بارلاۋشى جاساقتار جەر جاعدايىن جاقسى ءبىلىپ, جۋساندى دالادا جوسىپ جاتقان كوپ ىزدەن جاۋ ءىزىن جازباي تانيتىن سۇڭعىلا قاسيەتكە يە, زەردەسى مىقتى جاۋىنگەرلەر بولىپتى. ۇنەمى العى شەپتە, قيىندىعى مول جورتۋىلدا ءجۇرىپ, شىڭدالىپ, شىنىققان شولعىنشىلار تاۋلى-تاستاقتى جەردە وسكەن قالماق جىلقىسىنىڭ تۇياق ءىزىن قاپىسىز تانىپتى. جاۋىن-شاشىندا عانا ەمەس, تاڭدا تۇسكەن شىقتان دا, ءتىپتى بۇلتتى كۇندەردىڭ وزىندە دە قانعا سىڭگەن قازاقي زەرەك-تانىمدارىمەن جاعدايدى تاپ باسىپ انىقتايتىن بولعان. ىلە وزەنىنىڭ بويىندا بولعان الاپات شايقاستاردا داريانىڭ جىڭىشكە قۇيىلىسىن تاڭداپ الىپ, ارعى بەتكە مىڭداعان قولدى شىعىنسىز وتكىزۋدە ساپ جاساۋدىڭ قازاقى ءتاسىلىن ۇتىمدى پايدالانعانداردىڭ ءبىرى دە وسى تاڭىباي باتىر بولاتىن. سول زاماندا جاۋ باسىپ العان شەشەنقارا ءوڭىرى, تاياتقان-شۇناقتاعى باتپاقسۋ وزەنى مەن قالماققىرىلعان ايماعى, اق كەلىنشەك, قارا كەلىنشەك, قاپال تاۋ مەكەندەرىن, ەشكىولمەس, ويران جەرلەرىن قايىسقان قالىڭ جوڭعار قولىنان ازات ەتكەن بەكنازار ۇلى تاڭىباي باتىردىڭ ەل ازاتتىعى جولىندا جاساعان ۇلكەن ەرلىكتەرىن باعالاپ, حالقى ەر تاڭىباي دەگەن اتاق بەرگەن.
ابىلمامبەت حان 1736 جىلى قازاقتىڭ ءۇش جۇزىنەن ەلگە ايگىلى 90-عا جۋىق بي مەن باتىر, سۇلتان مەن بايلارىن جيناپ, جاسى 25-كە كەلگەن, ۇرانى «ابىلاي» ءابىلمانسۇردى اق كيىزگە كوتەرىپ, حان سايلاعانى تاريحتان بارشامىزعا بەلگىلى. سول باتىرلاردىڭ اراسىندا ەلگە دانا سوزىمەن, ەرلىگىمەن اتى شىققان اعالىق ساپىنداعى ەر تاڭىبايدى ابىلاي حان كەڭەس القاسىنىڭ وڭ جاق قاناتىنا وتىرعىزعان. ماڭداي الدى بەرىك, وڭ مەن سول قاپتالى دا تۇتاسقان اسكەر ساپىندا ەرلىك كورسەتىپ, كوزگە ءتۇسۋ ءبىر باسقا دا, جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ, شولعىنشى-بارلاۋ توپپەن جەبە ۇشىندا ءجۇرىپ اۋىزعا ىلىگۋدىڭ ءجونى ءتىپتى بولەك ەدى. ابىلاي حان بيلىكتى سارىارقادان جۇرگىزە باستادى.
«..تالاي شايقاستا ەرلىك سىنىنان قاپىسىز وتكەن تاڭىباي باتىر قازاق پەن قالماق اراسىنداعى كەزەكتى ءبىر سوعىستا ابىلاي حاننىڭ اتى بارلىعىپ قالعاندا ءوزىنىڭ اقتاناۋ اتىن ابىلاي حانعا مىنگىزگەن. سوندا ابىلاي حان: «و, باتىر, ءوزىڭىز قايتەسىز؟!» دەگەندە, ەر تاڭىباي: ء«سىز امان بولساڭىز, ەل تۋى جىعىلمايدى!» – دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن. ابىلاي سوعىس اياقتالعاننان كەيىن تاڭىبايدى شاتىرىنا شاقىرىپ الىپ, «ال باتىرىم, اقتاناۋدى مىنگىزىپ مەنى ءبىر اپاتتان قۇتقاردىڭ, مەنەن قانداي تىلەگىڭ بار؟» دەگەن ەكەن. «تاقسىر, ەلىمە ابىرويلى اتىم بار, باسىما جەتەتىن داۋلەتىم بار, جاسىم بولسا كەلىپ قالدى, ورنىما دايىندايتىن كەلەشەكتە كىسىم بار», دەپتى. «كەرنەيدىڭ جاس كوك ءبورىسى جارىلعاپ باتىرعا وڭ جاعىڭىزدان ورىن بەرسەڭىز بولادى», دەپتى. سوندا ابىلاي حان وعان ريزاشىلىق ءبىلدىرىپ, جارىلعاپتى اسكەري كۇشىنىڭ مۇشەسى ەتىپ, جاس باتىرعا وڭ جاعىنان كەڭەسشى رەتىندە ورىن بەرىپتى. تاڭىباي باتىر ءسويتىپ, قالىڭ جاساقتى جانە قولباسشىلىق تۋىن جارىلعاپ باتىرعا تاپسىرعان...», دەپ زەينەتتەگى سۋديا كەڭەس جالمۇحانبەتوۆ «ۆەلەنيە ۆرەمەني» كىتابىندا بايانداپ وتكەن ەدى.
بەكنازار ۇلى تاڭىباي باتىردىڭ ەرەن ەرلىكتەرى تۋرالى اۋىزشا, جازباشا جەتكەن تاريحي دەرەكتەر شاكارىم, ءماشھۇر ءجۇسىپ, ا.سەيدىمبەك, ءا.بوكەيحانوۆ, م.سارسەكەەۆ, ج.ءابدىراحمان ۇلى, ا.قاسەنقىزى, ق.سلامبەكوۆ, ب.تولەۋبەكوۆا سياقتى اعا-اپالارىمىزدىڭ ەڭبەكتەرىندە جانە حالىق جىر تولعاۋلارىندا, قالىڭ ەل اۋزىندا, قر ۇعا عىلىمي كىتاپحاناسىنىڭ سيرەك قورىندا, سىرت مەملەكەتتەر عىلىمي قورلارىندا ساقتاۋلى.
بەلگىلى جازۋشى-ەتنوگراف اقسەلەۋ سەيدىمبەك ءوز ەڭبەكتەرىندە بىلاي اتاپ كورسەتەدى: «تاڭىباي باتىر دۋاناعا تۋ تىگىپ, شاتىر قۇرعان, قول جيناپ, سول ءبىر الاشاپقىن زاماندا ەلدىڭ شەتىندە, جەلدىڭ وتىندە, جاۋدىڭ بەتىندە ءجۇرىپ, قازاق جاساقتارىنا باسشىلىق جاساپ, سوعىس ءتاسىلىن ءجىتى مەڭگەرگەن, قالماقتىڭ اتاقتى يجەنقارا باتىرىنىڭ باسىن العان, جەكپە-جەكتە قالماق حانى قاپالدى جەڭگەن, ەرلىكتەرى ەلگە ايگىلى باتىر رەتىندە كوزگە تۇسەدى». «جوڭعاردىڭ حانى قاپال ۇرىسقان ەكى جاقتى بايقاپ, جەڭىلگەن نوكەرلەرىن كورگەننەن سوڭ جەكپە-جەك دەپ العا شىعادى, ەنتەلەپ ەر تاڭىباي مەن نايمانتاي دا العا شىعادى. بايقاعان بۇل ەكەۋىن وراق باتىر, توقتاتىپ ەكەۋىنەن رۇقسات الىپ ءوزى العا شىعادى. جەكپە-جەكتە وراق باتىر قازا بولادى. باتىردىڭ قازاسى جانعا باتادى, شىداماي تاڭىباي العا شاپتى, الدىنان قارسى شىققان حان قاپالدى وڭەشىنەن نايزاسىمەن تۇيرەدى. حان قاپال ولگەننەن سوڭ جاۋ قاشتى. جەرىن ەلىن سۇيگەن ەرجۇرەك باتىرلار قورعاپ قاپتى. قاپال تاۋ دەپ سول ۇرىستا قالعان اتى». م.كوككوزوۆتىڭ «كارسون شەجىرەسى» دەگەن ەڭبەگىندە: «تاڭىباي باتىر بولعان ادام, اعا باتىرلار ساپىنا جاتادى. زامانىندا تاراقتى بايعوزى باتىردىڭ اكەسى نايمانتاي باتىرمەن بارماقدوس بولعان. تاڭىباي ايەلىن جۇپتاعانىمەن بالانى پايعامبار جاسىنا شىققاننان كەيىن عانا سۇيگەن. تاڭىبايدان – شىبىن, توقباي, ۋاق, تاينا, جاۋتىك, باپاق, ساپاق, جامانقۇل اتتى 8 بالا ورگەن. تاينادان – ەسەت, ەسەتتەن – كوپباي. كوپباي دا زامانىندا ءىرى تۇلعا بولعان. ەسپەرگەننەن كەيىن كارسوندە ون سەگىز جىل بولىستىق قۇرعان. قارقارالى ۋەزىندە قازىلىقتى اتقارعان. اعا سۇلتاندىققا توبىقتى قۇنانبايمەن تالاس بولعان. كوپبايدىڭ كىسىلىگى, تىرلىگى قاتارلاستارىنان كوش ىلگەرى تۇرعان. قازاقتىڭ جاقسى-جايساڭدارىمەن كوپ ارالاسقان. ءۇيسىن قىرباس بي تاڭىبايعا كۇيەۋ ەكەن...» دەپ جازىلعان.
بۇدان دا باسقا دەرەك كوزدەرىندە تاڭىباي باتىردىڭ ءتورت ايەلى بولىپ, سۇلۋ, مادينە ەكى ايەلىنەن سەگىز ۇل, ءبىر قىز تۋعانى ايتىلادى. جالعىز قىزى ساكىتايدى قىرعىزدىڭ بۇعى رۋىنان شىققان, ءوزىنىڭ جاساعىندا قول باستاعان قوڭىر باتىردىڭ بالاسى – قىرعىز مانابى, ءارى باتىرى ەسەنقۇلعا (سۇيەگى ا.ياساۋي كەسەنەسىندەگى قورىمدا) تۇرمىسقا بەرگەن, ۇرپاقتارى بار. تاياتقان-شۇناقتاعى ەسەنتەرەك دەگەن جەر سونىڭ اتىنان قالعان. مادينە سۋعا كەتىپ ولگەن. باتقان سۋى قاراعاندى قالاسى مەن جاڭاارقا, ۇلىتاۋعا قاراي جاتقان وڭىردە كول مەن وزەن, اۋىل دا بار – كۇنى بۇگىنگە دەيىن «سۇلۋ مادينە» دەپ اتالادى. باتىردىڭ ۇرپاقتارى دا بار.
تاڭىباي باتىردىڭ ءمايىتىن كيەلى تۇركىستانعا توبىقتى قارامەندى بي ءارى باتىر باستاعان جارىلقاپ باتىر, بايقوزى باتىر, وراق باتىر, شىبىن, توقباي, ۋاق, تاينا, جاۋتىك, باپاق, ساپاق, جامانقۇل باتىر, جانە قىرىق كىسى جەتكىزگەن ەكەن. ەر تاڭىبايدىڭ سۇيەگىن ازىرەتكە اپارىڭدار دەپ ابىلاي حان ءوزى دە ۇيعارعان دەسەدى. تاڭىباي باتىر – تاۋكە, ابىلمامبەت, ابىلاي حان سىندى اقسۇڭقارلاردىڭ ۇزەڭگىلەس سەرىگى بولعان, جاسىنان قايراتكەر, داڭقتى باتىر بولعان ادام. ونىڭ باتىرلىق جورىقتارى بوگەنباي, رايىمبەك, نايمانتاي, قاراساي, قابانباي, ناۋرىزباي, جارىلعاپ, بايقوزى, جامانقۇل, وتەگەن سياقتى باتىرلارمەن قاتار اتالۋى ءتيىس.
راحمان تولەۋبەكوۆ,
ەكونوميست-ساياساتتانۋشى
