تانىم • 05 مامىر، 2020

ۇلى عۇلامانىڭ شىنايى ءومىربايانى

353 رەت كورسەتىلدى

بيىل ءابۋ ناسىر ءال-فارابي بابامىز­دىڭ 1150 جىلدىق تويى. ۇلى ويشىلدىڭ مەرەيلى داتاسىن مەملەكەتتىك دەڭگەي­دە تويلاۋ – «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدار­لاما­سىنا سايكەس بولاشاق جاستاردىڭ پات­ريوتتىق سەزىمىن وياتىپ، ەلىن سۇيۋگە تار­بيەلەۋ ءۇشىن جاسالىپ جاتقان ماڭىزدى شارا دەپ بىلەمىز. دەسەك تە، ەسكەرىلمەي وتىر­عان نارسەلەردى اتاپ كەتكەنىمىز دۇرىس. سولاردىڭ ەڭ باستىسى، ءال-فارابي بابا­مىزدىڭ ءومىربايانى ءالى كۇنگە دەيىن دۇرىس جازىلماي كەلەدى. اسىرەسە ءومىر دەرە­گىنە قاتىستى وتىرار قالاسى مەن ۇلى وتىرار كىتاپحاناسىنىڭ ماڭىزى ايتىل­ماي، كەڭەس وكىمەتى كەزىندە ەۋروتسەنتريستىك باعىتتا بۇرمالانىپ جازىلعان دەرەكتەر ءالى كۇنگە قايتالانىپ ءجۇر.

سۋرەتتە: اقجان ماشانوۆ تاپقان ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ ءوز زامانداسى سالعان سۋرەتى  

سوندىقتان زامانىندا تۇركى عىلىمى مەن مادەنيەتىنىڭ وتە جوعارى بولعانىن، كەمەڭگەر عۇلامانىڭ وسىنداي تەرەڭ ءبىلىمدى اراب ەلدەرىندە ەمەس، ءوز ەلىمىزدە – وتىراردا العانىن باسا كورسەتۋ ماڭىزدى دەپ ويلايمىز.

 وسى جەردە عۇلاما عالىمنىڭ مىنا ءسوزى تۇسىنگەن ادامعا ناقتى باعدار دەسە بولادى: ءبىر كىسى ءابۋ ناسىر ءال-فارا­بيگە تاماشا بولىپ تولىسا پىسكەن الما­نى كورسەتىپ «وسى المانىڭ ءبىتىم-بول­مى­سىنداعى جاقسى قاسيەت نە؟ ءتۇسى مە، شى­رىنى ما، ءدامى مە، الدە ءبىتىمى مە؟»، دەپ ساۋال قويىپتى. سوندا ءال-فارا­بي: «بارىنەن دە ونىڭ ۇرىعى تاماشا. ويتكەنى وسى المانىڭ ءوزى سول ۇرىقتان ءوسىپ شىققان جانە ودان بۇكىل باق پايدا بولدى عوي!»، دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن.

 وسى تاماشا سيپاتتاۋداعى «ۇرىق – تۇرىك ءناسىلى» دەسەك، ءابۋ ناسىر ءال-فارابي ء«بىلىم العان باق» – ۇلى وتىرار كىتاپحاناسى. وسى باقتان ءوسىپ شىققان عۇلامالاردىڭ قازىرگى ءبىز بىلەتىندەرىنىڭ سانى 33 بولدى، كەيبىر دەرەك 410 بولعان دەيدى، ءتىپتى مىڭنان اسادى دەپ جۇرگەندەر بار. باعدات ءحاليفىنىڭ سارايىندا نەگىزگى ۋازىرلەر قىزمەتىن اتقارعان بىزگە اتى بەلگىسىز وتىرارلىق كەڭەسشىلەردى، 32 ءدىننىڭ نەگىزىن بىلگەن ارىستان باب سياقتى ءوز جەرىمىزدە قىزمەت اتقارىپ، بىراق موڭعول شاپ­قىنشىلىعىنان كەيىن ۇمىتىل­عاندارىن ەسكەرسەك، وتىراردان شىققان عۇلامالاردىڭ وتە كوپ بولعانىن، ورتا عاسىرلاردا وتىراردا عىلىمنىڭ وتە جوعارى دەڭگەيدە بولعانىن بايقايمىز.

قازىرگى جاستار كىتاپتان گورى عالام­تورعا كوبىرەك جۇگىنەتىنىن ەسكەرسەك، ونداعى «ۋيكيپەديادا»، «ۆيكيپەديادا» جازىلعان دەرەكتەر سىن كوتەرمەيدى.

اسىرەسە قازاقشا ۋيكيپەديادا جازىل­عان دەرەكتەردى ءتۇسىنۋ مۇمكىن ەمەس. وندا «12-16 جاسىندا ءبىلىم ىزدەپ باعدات­قا كەتتى» دەگەن ەۋروتسەنتريستىك باعىت­تاعى جال­عان دەرەك تە، وزبەك عالىمدارى جازعان «ورتا ازيانىڭ تاش، بۇحارا، سامارقاند قالا­لارىندا وقىپ، باعداتقا حاليف ءمۇحتا­ديردىڭ تۇسىندا كەلدى» دەگەن جانە باسقا دەرەكتەر ارالاستىرىلىپ، تۇسىنىكسىز باياندالعان.

ال ورىسشا ۆيكيپەديادا «وتىرار كىتاپ­حاناسىن ءال-فارابي جيناقتادى» دەگەن سياقتى كۇلكىلى مالىمەت بەرىلىپتى. ون­داعى ويلارى وتىرارعا ءبىلىم ارابتاردان كەلدى دەگەندى كورسەتكىسى كەلەتىن سياقتى.

وسىنداي ورەسكەلدىكتەردى ەسكەرە كەلىپ، قازىرگى بەلگىلى مالىمەتتەرگە سۇيەنە وتىرىپ، وتىراردان شىققان ۇلى عۇلاما بابامىزدىڭ ءومىربايانىن جازدىق.

فارابيتانۋدىڭ نەگىزىن قالاعان عالىم اقجان ماشانوۆ اعامىز دا ءوزىنىڭ ء«ال-فا­رابي جانە اباي» اتتى ەڭبەگىندە «...ءال-ءفارابيدىڭ عىلىمي ءومىربايانى ءالى جازىل­­عان جوق» دەپ كورسەتەدى. ء«ال-ءفارا­بي­دىڭ ءومىربايانى بارلىق مادەنيەتتى ەل­دەر­دىڭ ەنتسيكلوپەدياسىندا بار. ول قازاق­شا ەنتسيكلوپەدياعا دا ەندى. ءبىز سول ءومىر­باياندى قاز قالپىندا كوشىرۋدى پايدا­سىز كوردىك. سونىمەن قاتار ول كىسىنىڭ كەيىنگى كەزدە ميراستارى زەرتتەلۋمەن قاتار بۇرىنعى تۇسىنىكتەردىڭ ەسكىرگەنى بار، كوپ جاڭالىق بار، كوپ تۇزەتۋ قاجەت»، دەپ جازادى.

اقجان اعامىز بۇل سوزدەردى وتكەن عاسىر­دىڭ توقسانىنشى جىلدارى جاريا­لادى. ودان بەرى ءبىزدىڭ تاريحىمىزعا قاتىستى قانشاما جاڭالىق اشىلدى. ەرتەدە تۇرىكتەردىڭ وركەنيەتى وتە جوعا­رى بولعانى، تەك ەۋروپالىقتار عانا ەمەس، ەۋروپالىقتارعا عىلىمدى ۇيرەت­تى دەپ جۇرگەن ارابتاردان دا تۇرىك وركە­نيەتى الدەقايدا جوعارى بولعانى قازىر مويىندالعان شىندىق.

 ال ءبىز ءالى كۇنگە پايدالانىپ جۇر­گەن ءال-فارابي بابامىزدىڭ ءومىربايانى «تۇرىك­تەر وركەنيەتتە ارتتا بولدى» دەگەن ەۋروتسەنتريستىك كوزقاراسپەن ادەيى بۇرمالانىپ جازىلعان جالعان ءومىربايان.

سوندىقتان ۇلى عۇلامانىڭ مىنا ءبىز ۇسىنعان ءومىربايانى عالىمداردىڭ تال­قى­لاۋىنا ۇسىنىلىپ، عالامتورداعى دەرەك­تەر تۇزەتىلسە دەگەن ۇسىنىسىمىز بار.

ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدى كىم دەپ بىلەمىز؟

1) ول – اراب جانە ەۋروپا عالىمدارى مويىنداعان مۋزىكانىڭ اتاسى.

2) ول – اراب عالىمدارى مويىنداعان شىعىس فيلوسوفياسىنىڭ اتاسى.

3) ول – العاش رەت عىلىمدى جىكتەگەن ەنتسيكلوپەديست عالىم.

4) ول – زامانداس باعدات مەديكتەرى مويىنداعان ۇستاز ءارى قازىر مەديتسينانىڭ اتاسى سانالاتىن يبن سينا مويىنداعان ۇستاز.

5) ول – ماتەماتيكا سالاسىندا كوپتە­گەن جاڭالىق اشقان، استرونوميا، فيزيكا، حيميا، مينەرالوگيا سالالارى بويىنشا كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءمانىن جوعالتپاعان قۇندى ەڭبەكتەر جازعان عالىم.

6) ول – پوەزيا تۋرالى ەڭبەك جازعان اقىن.

7) ءابۋ ناسىر بابامىزدىڭ وتىراردا، ورتالىق ازيادا جۇرگەندە جازعان ەڭبەكتەرى ساقت­الماعان. ء«ات-تاعليم ءاس-ساني» اتتى ەڭ­بەگى دە بىزگە جەتپەگەن. قازىر اراب ەل­دەرىن­دە جۇرگەندە 164 تراكتات جازعانى بەلگىلى.

8) ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدى كەيبىر عالىمدار ءبىرىنشى ۇستاز دەپ اتايدى.

ءابۋ ناسىر ءال-فارابي عۇلاما اراب ەلدەرىندە كونە گرەك عالىمدارىنىڭ وي­لارىن تەرەڭىرەك ءتۇسىنۋ ءۇشىن گرەك عالىم­دارىنان گرەك ءتىلىنىڭ لوگيكاسى مەن گرامماتيكاسىن ۇيرەنگەنىنەن باسقا بارلىق ءبىلىمدى وتىراردا، ورتالىق ازيادا العان.

ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ ءومىربايانى

قولدا بار دەرەكتەر بويىنشا ۇلى عۇلاما 850 جىلى وتىرار ولكەسىندەگى وقسىز شاھارىندا دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى مۇحاممەد اسكەر قولباسشىسى بولاتىن. اتاسىنىڭ اتى تارحان، باباسى ۇزلاق تۇرىك تەكتى اۋلەتتەن ەدى. وعان ازان شاقى­رىپ مۇحاممەد دەپ ات قويدى.

مۇحاممەد جاس كەزىنەن زەرەك، العىر، بىلىمقۇمار، دارىندى بالا بولىپ ءوستى. سونىمەن قاتار تۇرىكتەردىڭ ء«اربىر ەر­ازامات – جاۋىنگەر» دەگەن ءومىر سالتى بو­يىنشا ءارى اكەسى مۇحاممەدتىڭ تاربيەسىمەن اسكەري ونەرگە دە جاتتىقتى. «ەر قارۋى – بەس قارۋدى» جاقسى مەڭگەردى، اتقان وعىن نىساناعا ءدال تيگىزەتىن.

وقسىز قالاسىنا جاقىن، داريانىڭ قارسى بەتىندە جاتقان وتىرار قالاسى ول كەزدە عىلىم-ءبىلىمى، وركەنيەتى جوعارى دامىعان، الەمگە ايگىلى كىتاپحاناسى دۇنيەنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن عۇلاما، دانالار جينالاتىن ورتالىق بولاتىن. ۇلى جىبەك جولى بويىمەن ءارى-بەرى ءوتىپ جاتقان ساۋدا كەرۋەندەرىنىڭ ارقا­سىندا قالانىڭ تابىسى ارتىپ، حالقى­نىڭ تۇرمىسى باقۋاتتى بولاتىن. قالا­دا قانشاما كەرۋەن سارايلار، بازار­لار، قولونەر شەبەرحانالارىمەن قاتار، وقۋ ورىندارى دا جوعارى ءبىلىمدى ۇستاز­دارىمەن اتى شىققان عىلىم ورداسى ەدى. وتىرار وقۋ ورىندارىنان ءبىلىم العاندار كوپتەگەن ەلدىڭ ورتالىق­تارىندا قىزمەت ەتتى. سونداي وتىرارلىق ماماندار باعدات ءحاليفىنىڭ سارايىندا دا ۇلكەن قىزمەتتەر (ۋازىرلىك) اتقاراتىن.

وسى وتىراردىڭ وقۋ ورنىن تاۋىسقان دارىندى جاس مۇحاممەدتى قاديلىك قىز­مەتكە تاعايىندايدى.

ء«ابۋ ناسىردىڭ قاديلىك بيلىگىنىڭ ادىلدىگى سونشا، كەسىمىنە مويىنسۇن­باي­تىن كىسى بولعان ەمەس. ول نەنى ايتسا دا انىق، ءدال بىلەتىن قىرىنان كورىنەدى. ...ول اللا تاعالانىڭ راقىمى تۇسكىر كەمە­لىنە كەلگەن ءپالساپاشى، مەيىرىمدى يمام، مۇسىلمان قۇقىعىنىڭ ناعىز بىل­گىرى رەتىندە تانىلدى». بىردە «جاقىن تۋىستارىنىڭ ءبىرى فارابيگە ساقتاي تۇرۋ ءۇشىن كوپ كىتاپ قالدىرىپ كەتەدى، سونىڭ ىشىندە اريستوتەلدىڭ دە تراكتاتتارى بار ەكەن. فارابي قولى بوس كەزىن­دە الگى كىتاپتاردى وقي كەلە وعان بەرى­لىپ كەتكەنى سونداي، ءوزىنىڭ قاديلىك قىز­مەتىن تاستايدى. وسى ءبىر كەزدەيسوق وقي­عا ونىڭ تاعدىرىنا شەشۋشى اسەر ەتتى، سو­نىڭ ناتيجەسىندە ول ۇلى عالىم اتاندى (پار­سى عىلىمى دەححۋدا «عيبرات-ناما»).

بىلىمقۇمار مۇحاممەدتىڭ ەندىگى ءومىرى وتىراردىڭ ۇلى كىتاپحاناسىندا جال­عاستى. وسىندا كوپتەگەن عۇلامامەن تانى­سىپ، ءبىلىمىن دامىتا بەردى.

جان-جاقتان وسى كىتاپحاناعا جينالاتىن عۇلامالاردىڭ ارقاسىندا كوپتەگەن ءتىلدى ۇيرەندى. وسىندا ءتۇرلى عىلىم ۇستاز­دارىنان ءدارىس الىپ، عىلىمنىڭ ءارتۇرلى سالاسىن مەڭگەردى. ول كەزدە وتىراردا فيلوسوفيا، استرونوميا، ماتەماتيكا، جاراتىلىستانۋ، مۋزىكا، مەديتسينا جانە ت.ب. عىلىمدار وتە جوعارى دەڭگەيدە دامىعان بولاتىن.

ءال-فارابي بالا كەزىنەن-اق مۋزى­كالىق اسپاپتاردا ويناپ، ولەڭ ايتاتىن. وتىرار تۇرعىندارىنىڭ (قاڭلىلاردىڭ) مۋزىكالىق قابىلەتى ەرتەرەكتەن الەمگە ايگىلى ەدى. وتىرار كىتاپحاناسىندا مۋزىكا سالاسىندا تۇركى تىلىندە تەرەڭ جازىل­عان ەڭبەكتەر بولاتىن. بالا مۇحام­مەد­­­تىڭ مۋزىكاعا دەگەن قۇمارلىعى ونى وسى كىتاپحاناداعى مۋزىكا جايلى تە­رەڭ جازىلعان كىتاپتاردى تولىق وقىپ شى­عۋعا يتەرمەلەدى. ول مۋزىكانىڭ تەوريا­لىق جاعىن تەرەڭ يگەردى جانە ول ءبىلى­مىن ءىس جۇزىندە پايدالانىپ، ءان سالىپ، مۋ­زى­كا­لىق اسپاپتاردا شەبەر ويناۋدى ۇيرەندى.

جاس دارىن سول سياقتى جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى سالاسىن دا تەرەڭ وقىپ يگەردى. مەديتسينا، ماتەماتيكا، استرونوميا، فيزيكا سالالارىندا دا وقىپ، ۇيرەنىپ، بىلىمدىلىگىمەن كوزگە ءتۇستى.

ول ارابشاعا اۋدارىلعان اريستو­تەلدىڭ «مەتافيزيكاسىمەن» تانىسىپ، وعان تۇسىندىرمە جازدى. وسى سياقتى تراكتاتتارى عالىمداردىڭ جاقسى باعاسىن الىپ، اتى كەڭگە تانىلا باستادى.

وسى كەزدە جارتى الەمدى بيلەگەن اراب حاليفاتىنىڭ ءار جەرىندە ب ۇلىكتەر شىعىپ «قارماتتار»، «ىزگىلىكتى باۋىرلار» جانە ت.ب. ۇيىمدار قۇرىلىپ، يسلام بىرلىگىنە قاۋىپ توندىرە باستايدى. وسىن­داي قوزعالىستار سامانيلەر بيلەگەن ور­تا­لىق ازيادا دا ورىن الا باستاسا كەرەك.

«ول كەزدە ورتالىق ازيا مەن قازاق­ستاندا ساماني ناسىلدەرى بيلەگەن. بۇحارا ءامىرى نۇح ساماني ءال-ءفارابيدى شاقىرتىپ الىپ جالپى عىلىمداردىڭ نەگىزدەرى جونىندە كىتاپ جازىپ بەر دەپ وتىنەدى. ونىڭ سەبەبى سول كەزدە شىن عىلىم مەن جالعان عىلىمدار اراسىن ايىرۋ قيىن بولىپ، ەلدى الداۋشى ازعىرۋشىلار، جال­عان اۋليە ساۋەگەيلەر، وتىرىك بالگەر، جۇل­دىز­شىلار، الحيميكتەر كوبەيىپ كەتكەن-ءدى. ءال-فارابي سوندا «ەكىنشى وقۋلىق» («تاعليم ءال-ساني») اتتى ەڭبەك جازىپ، نۇح­قا سىيلايدى. ءال-ءفارابيدىڭ سول كىتا­بى تالاي عالىمداردىڭ كوزىن اشسا كەرەك.

وسى كىتاپ ءبىزدىڭ قولىمىزعا ءالى تۇسكەن جوق. ونىڭ دۇنيەدە بار-جوعى دا بەلگىسىز»، دەپ وكىنىشپەن جازادى ا.ماشانوۆ اعامىز.

2009 جىلى شىققان ء«ابۋ ناسىر ءال-فارابي. تاڭدامالى تراكتاتتار» كىتابىندا مىناداي دەرەك كەلتىرىپتى. «تۇرىك تىلىندەگى جۇمىستارىندا ...ا.اب­نان حV ع. مۋللا ءلۋتفيدىڭ «كاشف ءاز-زۋنۋن» كىتابىنا سۇيەنىپ، فارا­بي ءوز وتا­نى – تۇركىستاندا جۇرگەندە سەما­نيد مانسۋر يبن نۇحتىڭ وتىنىشىمەن ء«ات-تاعليم ءاس-ساني» (ەكىنشى ءتالىم) ەڭبەگىن جازعانىن ايتادى. ءفارابيدىڭ اريس­توتەلدەن كەيىنگى «مۇعاللي ءاس-ءساني»، ياعني (ەكىنشى ۇستاز) اتانۋى ءدال وسى جاعدايمەن بايلانىستىرىلادى. ء«ات-تاعليم ءاس-ساني» كىتابى يسفاھاننىڭ «سيۋان ءال-حيكما» كىتاپحاناسىندا ساقتالعان. يبن سينا فيلوسوفيا ماسە­لەلەرىن وسى كىتاپتان وقىعان. وسىنداي ما­لىمەتتەر ەرتەرەكتەگى تۇرىك (حII ع). تاشكۋپري زادە احمەد ءافانديدىڭ جۇمىسىندا دا كەزدەسەدى».

فارابيتانۋشى انەل ءازىمحان: «يبن سينانىڭ «ارىلۋ كىتابى» (كني­گا يستسەلەنيا) («كيتاب ال-شيفا») ءال-ءفارابيدىڭ وسى «ەكىنشى ءىلىم» دەگەن ەنتسي­كلو­پەديا­لىق ەڭبەگىنىڭ قىسقارتىلىپ، وڭدەلگەن نۇسقاسى»، دەيدى.

ء«ال-فارابي مۇسىلمان ويشىلى. دەمەك، ونىڭ ۇستازى دا وسى جولدا بولۋى تۇسىنىكتى.

مۇسىلمان الەمىندە تەڭدەسى جوق قا­سيەت­تى كىتاپ بار، ول – پايعامبارعا اللا تاعا­­لادان تۇسكەن قۇران كارىم. ەندىگى جەردە بۇل كىتاپ مۇسىلماندار جانە وزگەلەر ارا­سىندا ناسيحاتتالۋى پارىز. نا­سي­حاتشى – پايعامبار، دەمەك ول – ۇستاز. مۇسىلماندار ءۇشىن ءبىرىنشى ۇستاز – پايعامبار.

قۇراندى عىلىمي تۇسىنىككە سالىپ، نا­سي­­­حات­­تاۋشى، سول ماقساتتا ساپالى ويلاۋ ءتا­سى­لىن جاساۋشى ء(پالساپا) – ءال-فارابي، دە­مەك ول مۇسىلمان الەمىندەگى ەكىنشى ۇستاز.

سونىمەن ءسوزدى جيناقتاي ايتقاندا، ءال-فارابي عۇلاما، دانىشپان، ويشىل، حاكىم، عالىم، بىراق فيلوسوف ەمەس جانە دە ونىڭ ءبىرىنشى ۇستازى اريس­توتەل دە ەمەس، قۇران تۇسكەن مۇحاممەد پايعامبار»، دەپ جازادى اكادەميك عاريفوللا ەسىم.

نەمىستىڭ اتاقتى شىعىستانۋشى عالىمى ف.دەتريتسي سىندى زەرتتەۋشى­سى: «شىعىستا اريستوتەل ءال-ءفارابيدىڭ ەڭبەكتەرىنىڭ ارقاسىندا عانا اريستوتەل اتاندى» دەيدى.

ءال-فارابي بابامىز وتىراردا جۇرگەندە ۇيلەنىپ، وتباسىلى بولعان. ءبىر ۇلىنىڭ اتى – ناسىر بولعانىن بىلەمىز. سودان باستاپ ءابۋ ناسىر اتانادى.

بۇل كەزدە وتىرار عۇلامالارىنىڭ اتاعى كەڭگە تاراپ، وتىرار – فارابتان شىققان عالىمدار اراب حاليفاتىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە قىزمەت اتقاراتىن. سونداي وتىراردان شىققان عۇلامالار­دىڭ ءبىرازى باعدات حاليفىندە ۋازىرلىك قىزمەتتەر اتقاراتىن. سول ۋازىرلەر ارقى­لى «ەكىنشى ۇستاز» اتانعان ءابۋ ناسىر عۇلامانىڭ اتاعى باعدات حاليفى­نە دە جەتكەن سياقتى. يسلام الەمىنە اتاعى كەڭ تاراعان «ەكىنشى ۇستازدى» باع­داتقا شاقىرتقان. يسلام الەمىنىڭ اكىم­شىلىك ءارى رۋحاني ورتالىعى باعدات بۇل كەزدە حاليفاتتىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن عالىمداردى جيناعان عىلىم ورداسى بولاتىن.

«ونىڭ حالىق اراسىندا ۇلكەن بەدەلى بار ەكەندىگىن بىلگەن اراب پاتشاسى كەڭەس­شى ەتىپ العىسى كەلەدى. سودان ول ءال-فارا­بيگە سىيلىق رەتىندە تەرىگە وراعان التىن جىبەرىپ، ءوزىنىڭ حاليفاتىنا شاقىرادى. پاتشا دا قارا جاياۋ ەمەس، اقىلدى، ومىرگە دەگەن كوزقاراسى تەرەڭ ادام ەكەن. ونىڭ ء«ال-فارابيمەن سويلەسىپ، اقىلداسىپ وتىرسام» دەگەن ويى بولىپتى»، دەپ جازادى اكادەميك جابايحان ءابدىلدين.

وسىلايشا ءال-فارابي بابامىز يسلام الەمىنىڭ ورتالىعى ءارى حاليفاتتاعى ەڭ ۇلكەن عىلىم ورداسى ورنالاسقان باعداتقا اتتانىپتى.

 م.حايرۋللاەۆ باستاعان وزبەك عالىم­­دارى ء«فارابيدىڭ ساياحاتقا شىعىپ، باع­دات­­­قا كەلگەن ۋاقىتى بەلگىسىز. كەيبىر دە­رەك­­ت­ەردە ول باعداتقا حاليف ءال-ءمۇحتا­­دير­­­دىڭ تۇسىندا (908-932 جىلدار ارالى­عى) كەلگەنى تۋرالى ايتىلادى»، دەپ جازادى.

 وسى ساپارى كەزىندە ءال-فارابي بابامىز سوعد قالاسىندا سامارقاندىق ساعدي، ءحۋلايس يبن اۋاس ەسىمدى اداممەن تانىسىپ، ول جاساعان شاھرۋد اسپابىندا ويناۋدى يگەرەدى. ول تۋرالى بىلاي دەيدى: «...اراب يمپەرياسىندا كەڭىنەن تارالعان اسپاپ – «شاھرۋد». ول ءبىزدىڭ زامانىمىزدا جاسالىپ، بۇرىن تانىمال بولماعان. مۇنى ءبىرىنشى بولىپ تاۋىپ جاساعان سامارقاندىق ساعدي، ءحۋلايس يبن اۋاس ەسىمدى ادام بولعان. ول بۇل اسپاپتى حيجرا جىلىمەن 306 جىلى (918-919 ج.ج.) تاۋ بوكتەرىندەگى ءال-ماح ەلىندە جاساعان. كەيىن ول ونى سوعد قالاسىنا الىپ كەلەدى.

سوعد قالاسىنىڭ شىعىسى مەن باتىسىندا ورنالاسقان ەل تۇرعىندارىنىڭ ەشقايسىسىنا «شاھرۋد» اسپابى جات بولماي، مەسوپوتامياعا دەيىن جەتەدى».

...ءفارابيدىڭ باعداتقا كەلگەن ۋاقىتى شامامەن 920 جىلدارعا سايكەس كەلەدى. باع­دات ءحاليفى جافار ءال-مۇحتادير شىق­قان تەگى تۇرىك، دانىشپان ويشىل ءابۋ ناسىر مۇحاممەدتى ء«وزىنىڭ دوسى» دەپ اتادى.

زامانداستارىنىڭ قالدىرعان دەرەگى بويىنشا: ء«ال-ءفارابيدىڭ بويى ورتاشادان تومەن، ىلعي دا تۇركى كيىم كيىپ جۇ­رەدى ەكەن. ول مىقتى، كۇشتى جانە ەرجۇ­رەك بولعان. جەبەنى جاقسى تارت­قان، اتقان وعى نىساناعا ءدال تيەتىن»، دەسەدى.

باعداتقا كەلگەن العاشقى كەزدە ءال-فارابي ءوزىن اقىن، ءانشى-كۇيشى، مۋزىكانت رەتىندە تانىتقان.

باعداتتا ونىڭ دوستارى، شاكىرتتەرى كوپ بولدى. ونىڭ مۋزىكالىق مەكتەبى بۇكىل اراب ەلىنە ايگىلى بولدى».

ءال-ءفارابيدىڭ مۋزىكالىق قابىلەتى تۋرالى ارابتار نەشە ءتۇرلى اڭىز تاراتادى. ءبىر اڭىز بويىنشا ء«ال-فارابي ءبىر كۇيدى ورىنداسا ارابتاردى جىلاتىپ، ەكىنشى كۇيدى ورىنداعاندا ارابتاردى كۇلدىرەدى ەكەن دەيدى. بىلايشا ايتقاندا، مۋزىكاسىمەن ادامداردىڭ كوڭىل كۇيىن جاۋلاپ الادى»، دەيدى.

ءبىر مالىمەتتەر ءال-ءفارابيدىڭ 70 ءتىل بىلگەندىگىن ايتادى. ۇلى عۇلاما وتە سيرەك قولدانىلاتىن، كەيدە ءتىپتى قۇپيا­لىق ءۇشىن قولداناتىن تىلدەردى دە وتە جاقسى بىلگەن. اراب جەرىنە كەلگەننەن كەيىنگى وتىز جىل ىشىندە 164 تراكتات جا­زىپ قالدىرعان. ۇلى عۇلامانىڭ جازىپ قال­دىرعان ەڭبەكتەرىن ءابۋ ءالي يبن سينا (اۆيتسەننا)، ابۋ رايحان بيرۋني، ءابۋ ءال-ۋاحا، يبن بادج، يبن تۋفايل، يبن رۋشد، ومار حايام سياقتى شىعىس عۇلامالارىمەن قاتار رودجەر، بەكون، لەوناردو دا ۆينچي جانە ت.ب. ەۋروپا عالىمدارى دا كوپ پايدالانعان.

نەمىستىڭ بەلگىلى تاريحشى عالىمى ف.داننەمان ءوزىنىڭ «تابيعاتتانۋ تاريحى» اتتى ەڭبەگىندە ەۋروپاعا كەڭ تاراعان استرونوميا-استرولوگيا عىلىمى، الحيميا سالالارى تىكەلەي ءال-فارابيدەن الىنعانى جايلى جازعان.

«...ىستانبۇل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەس­سورى احمەد اتاشتىڭ تىزىمىندە ءال-ءفا­را­بيدىڭ ماتەماتيكالىق ەڭبەگى ۋپ­سا­لا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كىتاپحاناسىندا ساق­تاۋلى دەگەن مالىمەت بار بولاتىن. ...ءبىز دەرەۋ ۋپسالاعا حات جازىپ، سىيلىق جىبە­رىپ، ءوزىمىزدىڭ قولدانىپ كەلگەن ءادىسىمىزدى ىستەدىك. بىرنەشە ايدان سوڭ ميكروفيلم كەلىپ تە قالدى، ول تەز ارادا كىتاپ تا بولىپ شىقتى.

ماتەماتيكا عىلىمىنىڭ تاريحىندا بۇل ءبىر ۇلكەن جاڭالىق بولدى. بۇرىن باسقا ادامداردىكى دەپ جۇرگەن كوپ تەورەمالار، قاعيدالار ءال-فارابيدىكى بولىپ شىقتى»، دەيدى ا.ماشاني.

ءال-ءفارابيدىڭ اشقان كەيبىر جاڭا­لىعى ەۋروپا عىلىمىنا XVII عاسىر­دا عانا ءمالىم بولعان. جانە ەڭ نەگىزگىسى ۇلى عۇلاما بۇل ەڭبەكتەرىنىڭ بارلىعىن تەك اراب تىلىندە جازعان. سەبەبى اراب حاليفاتى بۇل كەزدە ازيا، افريكا، ەۋروپانىڭ وتە كوپ جەرىن الىپ جاتقان. اراب ءتىلى كوپ قولدانىلاتىن ءتىل بولاتىن.

 

بەكجان بەيسەنباي

 

(جالعاسى بار)

 

سوڭعى جاڭالىقتار

اراق اۋرۋدان ايىقتىرمايدى

كوروناۆيرۋس • 10 شىلدە، 2020

پنەۆمونياعا باسقا اتاۋ بەرىلۋى مۇمكىن

كوروناۆيرۋس • 10 شىلدە، 2020

كوروناۆيرۋس ىندەتى 3 كەزەڭنەن تۇرادى

كوروناۆيرۋس • 10 شىلدە، 2020

ۇقساس جاڭالىقتار